Sarga 92
युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः — Indrajit’s Fall, Rama’s Embrace, and Sushena’s Battlefield Healing
युद्धकाण्ड
इन्द्रजितो निहतः इति तस्य वधस्य तत्क्षणानन्तरं सर्गेऽस्मिन् वर्ण्यते। रक्तलिप्तः शरपीडितश्च लक्ष्मणः रामं प्रति तस्य दारुणं वधं निवेदयति; विभीषणोऽपि राक्षसकुमारस्य शिरश्छेदं प्रमाणयति। तदा रामः कृतकृत्यतां मन्यमानः लक्ष्मणस्य कीर्तिं वर्धयन् स्नेहेन च तमङ्के निवेश्य पुनःपुनः शरक्षतं शरीरं परीक्षते, सान्त्वयति च। रामः एतत् कर्म रावणस्य युद्धशक्तेः निर्णायकं क्षयकारणं मन्यते, शोकाकुलो रावणो महता बलौघेन निर्गमिष्यतीति पूर्वमेवोक्त्वा तं समापयितुं स्वसैन्यं सज्जयति। ततः रणभूमौ चिकित्सा-व्यवस्था प्रवर्तते—रामः सुषेणं समाहूय लक्ष्मणस्य विभीषणस्य च तथा ऋक्षवानरवीराणां शरानुद्धरणं व्रणोपशमनं च आदेशयति। सुषेणः नासिकया प्राणनरूपेण परमौषधिं प्रयुङ्क्ते; तत्क्षणात् लक्ष्मणो विशल्यः शूलरहितः प्रसन्नश्च भवति। सर्वे मित्रराजानः हृष्टाः, असाध्यसदृशस्य कर्मणः प्रशंसया च सैन्यस्य उत्साहः प्रबलीभवति।
Shlokas
Verse 1
रुधिरक्लिन्नगात्रस्तुलक्ष्मणःशुभलक्षणः ।बभूवहृष्टस्तंहत्वाशक्रजेतारमाहवे ।।।।
रुधिरक्लिन्नगात्रोऽपि शुभलक्षणो लक्ष्मणः। आहवे शक्रजेतारं हत्वा हृष्टो बभूव॥
Verse 2
ततःसजाम्बवन्तंचहनूमन्तंचवीर्यवान् ।संनिपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ।।।।आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ ।विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तंचलक्ष्मणः ।।।।
ततः वीर्यवान् महातेजाः लक्ष्मणः जाम्बवन्तं हनूमन्तं च सर्वान् वनौकसश्च संनिपत्य। शीघ्रं यत्र सुग्रीवराघवौ तत्र आजगाम, विभीषणमवष्टभ्य हनूमन्तं च॥
Verse 3
ततःसजाम्बवन्तंचहनूमन्तंचवीर्यवान् ।संनिपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ।।6.92.2।।आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ ।विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तंचलक्ष्मणः ।।6.92.3।।
ततः वीर्यवान् महातेजाः लक्ष्मणः जाम्बवन्तं हनूमन्तं च सर्वांश्च वनौकसः संनिपत्य शीघ्रमाजगाम यत्र सुग्रीवराघवौ। विभीषणमवष्टभ्य हनूमन्तं च सह गत्वा॥
Verse 4
ततोराममभिक्रम्यसौमित्रिरभिवाद्य च ।तस्थौभ्रातृसमीपस्थःशक्रस्येन्द्रानुजोयथा ।।।।
ततः सौमित्रिः राममभिक्रम्य अभिवाद्य च भ्रातृसमीपस्थः तस्थौ, शक्रस्य इन्द्रानुज इव॥
Verse 5
निष्टनन्निवचागत्यराघवायमहात्मने ।आचचक्षेतदावीरोघोरमिन्द्रजितोवधम् ।।।।
निष्टनन्निव आगत्य महात्मने राघवाय तदा वीरो लक्ष्मणः इन्द्रजितो घोरं वधम् आचचक्षे॥
Verse 6
रावणेस्तुशिरश्छिन्नंलक्ष्मणेनमहात्मना ।न्यवेदयतरामायतदाहृष्टोविभीषणः ।।।।
तदा महात्मना लक्ष्मणेन रावणस्य सुतस्य शिरः छिन्नम् इति हृष्टो विभीषणो रामाय न्यवेदयत्।
Verse 7
श्रुत्वैवतुमहावीर्योलक्षणनेन्द्रजिद्वधम् ।प्रहर्षमतुलंलेभेवाक्यंचेदमुवाच ह ।।।।
लक्ष्मणात् इन्द्रजितो वधः श्रुत्वैव महावीर्यः स रामः अतुलं प्रहर्षं लेभे, इदं च वाक्यम् उवाच।
Verse 8
साधुलक्ष्मणतुष्टोऽस्मिकर्मचासुकरंकृतम् ।रावणेर्हिविनाशेनजितमुत्यपधारय ।।।।
साधु लक्ष्मण! तुष्टोऽस्मि; सुदुष्करं कर्म कृतम्। रावणेर्विनाशेन विजयः सिद्ध इत्यवधारय॥
Verse 9
स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् ।लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।।।उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।।।
अथ वीर्यवान् रामः कीर्तिवर्धनं लक्ष्मणं शिरस्युपाघ्राय। लज्जमानमपि स्नेहाद् बलादङ्कमारोप्य, उत्सङ्गे उपवेश्य परिष्वज्य, व्रणपीडितं भ्रातरं पुनः पुनरुदैक्षत॥
Verse 10
स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् ।लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।6.92.9।।उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।6.92.10।।
अथ वीर्यवान् रामः कीर्तिवर्धनं लक्ष्मणं शिरस्युपाघ्राय। लज्जमानमपि स्नेहाद् बलादङ्कमारोप्य, उत्सङ्गे उपवेश्य परिष्वज्य, व्रणपीडितं भ्रातरं पुनः पुनरुदैक्षत॥
Verse 11
शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् ।रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।।।मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।।।
शल्यसंपीडितं शस्तं निःश्वसन्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामो दुःखसन्तप्तः। स मूर्ध्न्येनमुपाघ्राय भूयः संस्पृश्य च त्वरन्, पुरुषर्षभः लक्ष्मणमाश्वास्य वाक्यमुवाच॥
Verse 12
शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् ।रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।6.92.11।।मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।6.92.12।।
कृतं परमकल्याणं कर्म दुष्करकर्मणा। अद्य मन्ये हते पुत्रे रावणोऽपि युधि निहत इव॥
Verse 13
कृतंपरमकळ्याणंकर्मदुष्करकर्मणा ।अद्यमन्येहतेपुत्रेरावणंनिहतंयुधि ।।।।
कृतं परमकल्याणं कर्म दुष्करकर्मणा। अद्य मन्ये हते पुत्रे रावणोऽपि युधि निहत इव॥
Verse 14
अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि ।रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ।।।।छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः ।विभीषणहनूमद्भ्यांकृतंकर्ममहद्रणे ।।।।
अद्याहं विजयी, वीर, दिष्ट्या त्वया रणे तस्मिन् दुरात्मनि निहते—रावणस्य नृशंसस्य सुतः। तस्य हि दक्षिणो बाहुः, यः स्वहितस्य व्यपाश्रयः, छिन्नः; विभीषणहनूमद्भ्यां च रणे महत्कर्म कृतम्।
Verse 15
अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि ।रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ।।6.92.14।।छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः ।विभीषणहनूमद्भ्यांकृतंकर्ममहद्रणे ।।6.92.15।।
तस्य हि दक्षिणो बाहुः, यः स्वहितस्य व्यपाश्रयः, छिन्नः। विभीषणहनूमद्भ्यां रणे महत्कर्म कृतम्॥
Verse 16
अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरःकथञ्चितवन्दिपातितः ।विरमित्रःकृतोऽस्म्यद्यनिर्यास्यतिहिरावणः ।।।।बलव्यूहेनमहताश्रुत्वापुत्त्रंनिपातितम् ।
अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरः कथञ्चिद् विनिपातितः। अद्याहं विरमित्रः कृतोऽस्मि; रावणः पुत्रं निपातितं श्रुत्वा बलव्यूहेन महता निर्यास्यति हि॥
Verse 17
तंपुत्रवधसन्तप्तंनिर्यान्तंराक्षसाधिपम् ।।।।बलेनावृत्यमहतानिहनिष्यामिदुर्जयम् ।
तं पुत्रवधसन्तप्तं निर्यान्तं राक्षसाधिपम्। महता बलेनावृत्य दुर्जयं निहनिष्यामि॥
Verse 18
त्वयालक्ष्मणनाथेनसीता च पृथिवी च मे ।।।।न दुष्प्रापाहतेतस्मिन् शक्रजेतरिचाहवे ।
त्वया लक्ष्मणनाथेन रक्षितोऽहं, हते च तस्मिन् शक्रजेतरि रणाङ्गणे। सीता च मे पृथिवी च न दुष्प्रापे भविष्यतः॥
Verse 19
सतंभ्रातरमाश्वास्यपरिष्वज्य च राघवः ।।।।रामःसुषेणंमुदितस्समाभाष्येदमब्रवीत् ।
ततः राघवो रामः भ्रातरम् आश्वास्य परिष्वज्य च। मुदितः सुषेणं समाभाष्य इदं वचनम् अब्रवीत्॥
Verse 20
सशल्योऽयंमहाप्राज्ञस्सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ।।।।यथाभवतिसुस्वस्थस्तथात्वंसमुपाचर ।
अयं महाप्राज्ञः मित्रवत्सलः सौमित्रिः सशल्यः। यथा सुस्वस्थो भवति तथा त्वं समुपाचर॥
Verse 21
विशल्यःक्रियतांक्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ।।।।ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणांद्रुमयोधिनाम् ।येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ।।।।तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।
सौमित्रिः सविभीषणः क्षिप्रं विशल्यः क्रियताम्। ऋक्षवानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम्, ये चान्येऽत्र युध्यन्ते सशल्या व्रणिनस्तथा—तेऽपि सर्वे प्रयत्नेन सुखिनः क्रियन्ताम्॥
Verse 22
विशल्यःक्रियतांक्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ।।6.92.21।।ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणांद्रुमयोधिनाम् ।येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ।।6.92.22।।तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।
सौमित्रिः सविभीषणः शीघ्रं विशल्यः क्रियताम्। ऋक्षवानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम्, ये चान्येऽत्र युध्यन्ति सशल्या व्रणिनस्तथा, तेऽपि सर्वे प्रयत्नेन चिकित्सिताः सुखिनः क्रियन्ताम्॥
Verse 23
एवमुक्तस्तुरामेणमहात्माहरियूथपः ।।।।लक्ष्मणायदरौनस्तस्सुषेणःपरमौषधम् ।
एवमुक्तः रामेण महात्मा हरियूथपः सुषेणः लक्ष्मणाय नासिकाभ्यां परमौषधं ददौ॥
Verse 24
स तस्यगन्धमाघ्रायविशल्यस्समपद्यत ।।।।तदानिर्वेदनश्चैवसंरूढव्रणएव च ।
स तस्य गन्धम् आघ्राय विशल्यः समपद्यत; तदा निर्वेदनश्चैव, संरूढव्रण एव च।
Verse 25
विभीषणमुखानां च सुहृदांराघवाज्नाया ।।।।सर्ववानरमुख्यानांचिकित्सामकरोत्तदा ।
तदा राघवाज्ञया विभीषणमुखानां सुहृदां च, सर्ववानरमुख्यानां च चिकित्सा मकरोत्।
Verse 26
ततःप्रकृतिमापन्नोहृतशल्योगतव्यथ: ।।।।सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ।
ततः प्रकृतिम् आपन्नो हृतशल्यो गतव्यथः; सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः।
Verse 27
तदैवरामःप्लवगाधिपस्तथाविभीषणश्चर्क्षपतिश्चजाम्बवान् ।आवेक्ष्यसौमित्रिमरोगमुथतितंमुदाससैन्यास्सुचिरंजहर्षिरे ।।।।
तदैव रामः प्लवगाधिपः स विभीषणश्चर्क्षपतिश्च जाम्बवान् । सौमित्रिमरोगं व्रणवर्जितं समुत्थितं निरीक्ष्य ससैन्याः सुचिरं मुदा जहर्षिरे ॥
Verse 28
अपूजयत्कर्म स लक्ष्मणस्यसुदुष्करंदाशरथिर्महात्मा ।बभूवहृष्टोवानरेन्द्रोनिशम्यतंशक्रजितंनिपातितम् ।।।।
दाशरथिर्महात्मा स लक्ष्मणस्य सुदुष्करं कर्मापूजयत् । शक्रजितं निपातितं निशम्य वानरेन्द्रोऽपि हृष्टो बभूव ॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the transition from lethal duty to compassionate responsibility: after Indrajit’s fall, Rāma immediately prioritizes the care of the wounded (Lakṣmaṇa, Vibhīṣaṇa, and the wider allied host), modeling that righteous warfare includes restoration and protection of dependents.
Victory is framed as dharmic only when joined to restraint, gratitude, and care: Rāma praises Lakṣmaṇa without ego-inflation, interprets strategic consequences soberly, and insists on healing the community of fighters—suggesting that leadership is measured by protection, not merely conquest.
Rather than a new location, the sarga highlights battlefield culture: coalition coordination among vānaras and allies, the medical practice of removing śalya (arrows) and administering an inhaled remedy (paramauṣadha) as an emergency therapeutic protocol within the Lanka war theatre.