Sarga 91
इन्द्रजित्-वधः (The Slaying of Indrajit)
युद्धकाण्ड
युद्धकाण्डे एकनवतितमे सर्गे सौमित्रिणा लक्ष्मणेन रावणिपुत्रेण इन्द्रजिता सह निर्णायकः संग्रामः प्रवर्तते। इन्द्रजित् सुवर्णभूषितं रथं समारुह्य पुनरागत्य लक्ष्मणं विभीषणं च समरेऽभ्यवर्षत्, वानरयूथपतींश्च महाबाणवृष्ट्या लाघवेन पीडयामास। तदा लक्ष्मणः तस्य धनूंषि छित्त्वा पुनः पुनर्विव्याध, सारथिं च निहत्य रथव्यवस्थां व्याकुलयामास; अश्वाश्च नियन्तृविहीनाः परावृत्ताः। विभीषणोऽपि साक्षात् समरे युयुधे। इन्द्रजित् क्रोधदैवप्रेरितः प्रथमं वह्निमयान्, ततः असुरास्त्रं च प्रायुञ्जत—शस्त्रवृष्टिरूपेण प्रादुर्भूतम्। लक्ष्मणः सौर्येण माहेश्वरेण च तान्यस्त्राणि प्रत्यवरोधयत्; देवाश्च तं पश्यन्तः परिरक्षां चक्रुः। अन्ते लक्ष्मणोऽजय्यमैन्द्रमस्त्रं समादाय सत्यवचनैः संप्रोक्ष्य प्रेषयामास; तेन इन्द्रजितः शिरश्छिन्नं, लोकत्रासः प्रशान्तः। ततः देवदुन्दुभयो ननदुः, पुष्पवृष्टिरभवत्, राक्षसबलं च विद्रुतम्।
Shlokas
Verse 1
स हताश्वोमहातेजाभूमौतिष्ठन्निशाचरः ।इन्द्रजित्परमक्रुद्धस्सजज्वालतेजसा ।।।।
हताश्वः स महातेजा निशाचर इन्द्रजित् भूमौ तिष्ठन् परमक्रुद्धः तेजसा जज्वाल।
Verse 2
तौधवनिनौजिघांसन्तवन्योन्यमिषुभिर्भृशम् ।विजयेनाभिनिष्क्रान्तौवनेगजवृषाविव ।।।।
तौ उभौ धन्विनौ परस्परं जिघांसन्तौ, इषुभिः भृशं प्रहरन्तौ, विजयार्थं अभिनिष्क्रान्तौ—वने गजवृषाविव।
Verse 3
निबर्हयन्तश्चान्योन्यंतेराक्ष्वनौकसः ।भर्तारं न जहुर्युद्धेसम्पतन्तस्ततस्ततः ।।।।
अन्योन्यं निबर्हयन्तः ते राक्षसवनौकसः सर्वतः सम्पतन्तोऽपि युद्धे स्वभर्तारं न जहुः, पुनः पुनस्तस्य समीपं समापेतुः।
Verse 4
ततस्तान् राक्षसान् सर्वान् हर्षयन् रावणात्मजः ।स्तुवानोहर्षमाणश्चइदंवचनमब्रवीत् ।।।।
ततस्तान् राक्षसान् सर्वान् हर्षयन् रावणात्मजः । स्तुवानो हर्षमाणश्च इदं वचनमब्रवीत् ॥
Verse 5
तमसाबहुलेनेमास्सम्सक्तांसर्वतोदिशः ।नेहविज्ञायतेस्वोवापरोवारक्षसोत्तमाः ।।।।
तमसा बहुलेन सर्वतो दिशः संसक्ताः; अत्र राक्षसोत्तमाः स्वो वा परो वा इति न विज्ञायते।
Verse 6
धृष्टंभवन्तोयुध्यन्तुहरीणांमोहनायवै ।अहंतुरथमास्थायआगमिष्यामिसंयुगे ।।।।
भवन्तो धृष्टं युध्यन्तु हरीणां मोहनाय वै; अहं तु रथमास्थाय संयुगे आगमिष्यामि।
Verse 7
तथाभवन्तःकुर्वन्तुयथेमेहिवनौकसः ।न युध्येयुर्दुरात्मानःप्रविष्टेनगरंमयि ।।।।
तथा भवन्तः कुरुत यथा मयि नगरं प्रविष्टेऽपि एते वनौकसः दुरात्मानः मां न युध्येयुः।
Verse 8
इत्युक्त्वारावणसुतोवञ्चयित्वावनौकसः ।प्रविवेशपुरींलङ्कांरथहेतोरमित्रहा ।।।।
इत्युक्त्वा रावणसुतो वञ्चयित्वा वनौकसः । प्रविवेश पुरीं लङ्कां रथहेतोरमित्रहा ॥
Verse 9
स रथंभूषयित्वाथरुचिरंहेमभूषितम् ।प्रासासिशरसंयुक्तंयुक्तंपरमवाजिभिः ।।।।अधिष्ठितंहयज्ञेनसूतेनाप्तोपदेशिना ।आरुरोहमहातेजारावणिःसमतिञ्जियः ।।।।
स रुचिरं हेमभूषितं रथं भूषयित्वा, प्रासासिशरसंयुक्तं परमवाजिभिर्युक्तम्। हयज्ञेन सूतेनाप्तोपदेशिना अधिष्ठितं रथमारुरोह महातेजा रावणिः समितिञ्जयः॥
Verse 10
स रथंभूषयित्वाथरुचिरंहेमभूषितम् ।प्रासासिशरसंयुक्तंयुक्तंपरमवाजिभिः ।।6.91.9।।अधिष्ठितंहयज्ञेनसूतेनाप्तोपदेशिना ।आरुरोहमहातेजारावणिःसमतिञ्जियः ।।6.91.10।।
अथ रावणिः महातेजाः समतिञ्जयः रुचिरं हेमभूषितं प्रासासिशरसंयुक्तं परमवाजिभिर्युक्तं रथं भूषयित्वा, हयज्ञेनाप्तोपदेशिना सूतेनाधिष्ठितं तमधिरुह्य युयुत्सया आरुरोह।
Verse 11
स राक्षसगणैर्मुख्यैर्वृतोमन्दोदरीसुतः ।निर्ययौनगरावदीरःकृतान्तबलचोदितः ।।।।
स मन्दोदरीसुतो वीरः मुख्यै राक्षसगणैर्वृतः, कृतान्तबलचोदितः नगराद् निर्ययौ।
Verse 12
सोऽभिनिष्क्रम्यनगरादिन्द्रजित्परवीरहा ।अभ्ययाज्ञवनैरश्वैर्लक्ष्मणंसविभीषणम् ।।।।
स इन्द्रजित् परवीरहा नगरादभिनिष्क्रम्य, जवनैरश्वैः वह्यमानः सविभीषणं लक्ष्मणमभ्ययाज्।
Verse 13
ततोरथस्थमालोक्यसौमत्रीरावणात्मजम् ।वानराश्चमहावीर्याराक्षसश्चविभीषणः ।।।।विस्मयंपरमंजग्मुर्लाघवात्तस्यधीमतः ।
ततो रथस्थं रावणात्मजं सौमत्रिमालोक्य, महावीर्या वानराश्च राक्षसश्च विभीषणः, तस्य धीमतः लाघवात् परमं विस्मयं जग्मुः।
Verse 14
रावणिश्चापिसङ्क्रुद्धोरणेवानरयूथपान् ।।।।पातयामासबाणौघैःशतशोऽथसहस्रशः ।
अथ रावणिश्चापि सङ्क्रुद्धो रणे वानरयूथपान्, बाणौघैः शतशोऽथ सहस्रशः पातयामास।
Verse 15
मण्डलीकृतधनूरावणिःसमतिञ्जयः ।।।।हरीनभ्यहनत्कृद्धःपरंलाघवमास्थितः ।
मण्डलीकृतधनुः क्रुद्धो रावणिः समतिञ्जयः । परं लाघवमास्थाय हरीन् पुनःपुनरभ्यहनत् ॥
Verse 16
तेवध्यमानाहरयोनाराचैर्भीमविक्रमैः ।।।।सौमित्रिंशरणंप्राप्ताःप्रजापतिमिवप्रजाः ।
नाराचैर्भीमविक्रमैर्वध्यमाना हरीश्वराः । सौमित्रिं शरणं प्रापुः प्रजापतिमिव प्रजाः ॥
Verse 17
ततःसमरकोपेनज्वलितोरघुनन्दनः ।।।।चिच्छेदकार्मुकंतस्यदर्शयन् पाणिलाघवम् ।
ततः समरकोपेन ज्वलितो रघुनन्दनः । चिच्छेद कार्मुकं तस्य दर्शयन् पाणिलाघवम् ॥
Verse 18
सोन्यऽत्कार्मुकम् मादायसज्जंचक्रेत्वरन्निव ।।।।तदप्यस्यत्रिभिर्बाणैर्लक्ष्मणोनिरकृन्तत ।
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय सज्जं चक्रे त्वरन्निव । तदप्यस्य त्रिभिर्बाणैर्लक्ष्मणो निरकृन्तत ॥
Verse 19
अथैवंछिन्नधन्वानमाशीविषविषोपमैः ।।।।विव्याधोरसिसौमित्रीरावणिंपञ्चभिःशरैः ।
अथैवं छिन्नधन्वानम् आशीविषविषोपमैः । विव्याधोरसि सौमित्री रावणिं पञ्चभिः शरैः ॥
Verse 20
तेतस्यकायंनिर्भिद्यमहाकार्मुकनिस्सृताः ।।।।निपेतुर्धरणींबाणारक्ताइवमहोरगाः ।
महाकार्मुकनिस्सृताः ते बाणाः तस्य कायं निर्भिद्य, रक्ताः महोरगा इव, धरणीं निपेतुः।
Verse 21
भिन्नवर्मारुधिरंवमन्वक्त्रेणरावणिः ।।।।जग्राहकार्मुकश्रेष्ठंदृढज्यंबलवत्तरम् ।
भिन्नवर्मा रुधिरं वमन्वक्त्रेण रावणिः, दृढज्यं बलवत्तरं कार्मुकश्रेष्ठं जग्राह।
Verse 22
सःलक्ष्मणंसमुद्धिश्यपरंलाघवमाश्रितः ।।।।ववर्षशरवर्षाणिवर्षाणीवपुरन्दरः ।
सः लक्ष्मणं समुद्धिश्य परं लाघवमाश्रितः, पुरन्दर इव वर्षाणीव, शरवर्षाणि ववर्ष।
Verse 23
मुक्तमिन्द्रजितातत्तुशरवर्षमरिन्दमः ।।।।अवारयदसम्भ्रान्तोलक्ष्मणःसुदुरासदम् ।
इन्द्रजिता मुक्तं तत् शरवर्षं सुदुरासदं, अरिन्दमः लक्ष्मणः असम्भ्रान्तः अवारयत्।
Verse 24
संदर्शयामासतदारावणिंरघुनन्दनः ।।।।असम्ब्रान्तोमहातेजेस्तदद्भुतमिवाभवत् ।
तदा रघुनन्दनः महातेजाः लक्ष्मणोऽसम्भ्रान्तः सन् रावणिं प्रति स्वपराक्रमं संदर्शयामास; तत् सर्वेषां दृष्टौ अद्भुतमिवाभवत्॥
Verse 25
तस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे ।।।।अविध्यत्परमक्रुद्धश्शीघ्रास्त्रंसम्प्रदर्शयन् ।राक्षसेन्द्रसुतंचापिबाणौघैस्समताडयत् ।।।।
ततः स परमक्रुद्धः शीघ्रास्त्रकौशलं सम्प्रदर्शयन्, आहवे तान् सर्वान् राक्षसान् एकैकं त्रिभिः शरैः अविध्यत्; राक्षसेन्द्रसुतं चापि बाणौघैः समताडयत्॥
Verse 26
तस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे ।।6.91.25।।अविध्यत्परमक्रुद्धश्शीघ्रास्त्रंसम्प्रदर्शयन् ।राक्षसेन्द्रसुतंचापिबाणौघैस्समताडयत् ।।6.91.26।।
ततः स परमक्रुद्धः शीघ्रास्त्रकौशलं सम्प्रदर्शयन्, आहवे तान् सर्वान् राक्षसान् एकैकं त्रिभिः शरैः अविध्यत्; राक्षसेन्द्रसुतं चापि बाणौघैः समताडयत्॥
Verse 27
सोऽतिविद्धोबलवताशत्रुणाशत्रुघातिना ।असक्तंप्रेषयामासलक्ष्मणायबहून् शरान् ।।।।
स बलवता शत्रुणा शत्रुघातिना लक्ष्मणेनातिविद्धोऽपि, असक्तं लक्ष्मणाय बहून् शरान् प्रेषयामास॥
Verse 28
तानप्राप्तान् शितैर्भाणैश्चिच्छेदपरवीरहा ।सारथेरस्य च रणेरथिवोरघुसत्तमः ।।।।शिरोजहारधर्मात्माभल्लेनानतपर्वणा ।
तान् अप्राप्तान् शितैर्भाणैः चिच्छेद परवीरहा; रणि च रघुसत्तमो धर्मात्मा तस्य रथिनः सारथेः शिरो भल्लेनानतपर्वणा जहार॥
Verse 29
सूतास्तेहयास्तत्ररथमूहुरविक्लबाः ।।।।मण्डलान्यभिधावन्तस्तदद्भुतमिवाभवत् ।
सूतविहीनेऽपि तत्र रथेऽविक्लबाः हयाः स्वयमेव रथं वहन्तो मण्डलानि परितोऽभिधावन्तः; तदद्भुतमिवाभवत्।
Verse 30
अमर्षवशमापन्नःसौमित्रिर्दृढविक्रमः ।।।।प्रत्यविद्ध्यद्धयांस्तस्यशरैर्वित्रासयन् रणे ।
अमर्षवशमापन्नः सौमित्रिर्दृढविक्रमः रणे तस्य हयान् शरैः प्रत्यविद्ध्य, त्रासयन् पातयितुमैच्छत्।
Verse 31
अमर्षमाणस्तत्कर्मरावणस्यसुतोबली ।।।।विव्याथदशभिर्बाणैस्सौमित्रिंतममर्षणम् ।
तत्कर्मामर्षमाणो बली रावणसुतः सौमित्रिं तममर्षणं दशभिर्बाणैः विव्याथ।
Verse 32
तेतस्यवज्रप्रतिमाःशरास्सर्पविषोपमाः ।।।।विलयंजग्मुरागत्यकवचंकाञ्चनप्रभम् ।
ते तस्य वज्रप्रतिमाः सर्पविषोपमाः शराः आगत्य काञ्चनप्रभं कवचं प्राप्य, तत्रैव विलयं जग्मुः।
Verse 33
अभ्येद्यकवचंमत्वालक्ष्मणंरावणात्मजः ।।।।ललाटेलक्ष्मणंबाणैस्सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ।अविध्यत्परमक्रुद्धःशीघ्रमस्त्रंप्रदर्शयन् ।।।।
लक्ष्मणस्य कवचं दुर्विध्यं मत्वा रावणात्मज इन्द्रजित् परमक्रुद्धः शीघ्रमस्त्रकौशलं प्रदर्शयन् सुपुङ्खैस्त्रिभिर्बाणैर्ललाटे लक्ष्मणमविध्यत्।
Verse 34
अभ्येद्यकवचंमत्वालक्ष्मणंरावणात्मजः ।।6.91.33।।ललाटेलक्ष्मणंबाणैस्सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ।अविध्यत्परमक्रुद्धःशीघ्रमस्त्रंप्रदर्शयन् ।।6.91.34।।
अभ्येद्यकवचं लक्ष्मणं मत्वा रावणात्मज इन्द्रजित् परमक्रुद्धः शीघ्रमस्त्रं प्रदर्शयन् सुपुङ्खैस्त्रिभिर्बाणैर्ललाटे लक्ष्मणमविध्यत्।
Verse 35
तैःपृषत्कैर्ललाटस्थैश्शुशुभेरघुनन्दनः ।रणाग्रेसमरश्लाघीत्रिशृङ्गइवपर्वतः ।।।।
तैः पृषत्कैर्ललाटस्थैः रघुनन्दनः समरश्लाघी रणाग्रे शुशुभे, त्रिशृङ्ग इव पर्वतः।
Verse 36
स तथाह्यर्दितोबाणैराक्षसेनतदामृधे ।तमाशुप्रतिविव्याधलक्ष्मणःपञ्चभिःशरैः ।।।।विकृष्वेन्द्रजितोयुद्धेवदनेशुभकुण्डले ।
स तथाह्यर्दितो बाणैराक्षसेन तदा मृधे; लक्ष्मणः तमाशु प्रतिविव्याध पञ्चभिः शरैः, युद्धे शुभकुण्डले वदने विकृष्वेन्द्रजितम्।
Verse 37
लक्ष्मणेन्द्रजितौवीरौमहाबलशरासनौ ।।।।अन्योन्यंजघ्नतुर्बाणैर्विशिखैर्मीविक्रमौ ।
लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ महाबलशरासनौ, भीमविक्रमौ, अन्योन्यं विशिखैर्बाणैर्जघ्नतुः।
Verse 38
ततःशोणितदिग्धाङ्गौलक्ष्मणेन्दजितावुभौ ।।।।रणेतौराजतुर्वीरौपुष्पिताविवकिंशुकौ ।
ततः शोणितदिग्धाङ्गौ लक्ष्मणेन्द्रजितावुभौ । रणे तौ राजतुर्वीरौ पुष्पिताविव किंशुकौ ॥
Verse 39
तौपरस्परमभ्येत्यसर्वगात्रेषुधवनिनौ ।।।।घोरैर्विव्यधतुर्भाणैःकृतभावावुभौजये ।
तौ परस्परमभ्येत्य सर्वगात्रेषु धन्विनौ । घोरैर्विव्यधतुर्बाणैः कृतभावावुभौ जये ॥
Verse 40
ततःसमरकोपेनसम्वृतोरावणात्मजः ।।।।विभीषणंत्रिभिर्बाणैर्विव्याथवदनेशुभे ।
ततः समरकोपेन संवृतो रावणात्मजः । विभीषणं त्रिभिर्बाणैर्विव्याथ वदने शुभे ॥
Verse 41
अयोमुखैस्त्रिभिर्विद्ध्वाराक्षसेन्द्रंविभीषणम् ।।।।एकैकेनाभिविव्याथतान्सर्वान् हरियूथपान् ।
अयोमुखैस्त्रिभिर्विद्ध्वा राक्षसेन्द्रं विभीषणम् । एकैकेनाभिविव्याथ तान् सर्वान् हरियूथपान् ॥
Verse 42
तस्मैदृढतरंक्रुद्धोजघानगदयाहयान् ।।।।विभीषणोमहातेजारावणेस्सदुरात्मनः ।
ततः महातेजा विभीषणः क्रोधसमन्वितः दुरात्मनं रावणिं साश्वं गुरुगदया दृढतरं जघान।
Verse 43
पहताश्वादवाप्लुत्यरथान्निहतसारथे: ।।।।रथशक्तिंमहातेजाःपितृव्यायमुमोच ह ।
हतेष्वश्वेषु निहते च सारथौ महातेजा रावणिः रथादवप्लुत्य पितृव्याय रथशक्तिं मुमोच।
Verse 44
तामापततनींसम्प्रेक्ष्यसुमित्रानन्दवर्धनः ।।।।चिच्छेदनिशितैर्बाणैर्धशथापातयद्भुवि ।
तामापतन्तीं दृष्ट्वा सुमित्रानन्दवर्धनः लक्ष्मणः निशितैर्बाणैर्दशधा चिच्छेद, भूवौ पातयामास च।
Verse 45
तस्मैदृढतनुःक्रुद्धोहताश्वायविभीषणः ।।।।वज्रस्पर्शसमान् पञ्चससर्जोरसिसायकान् ।
ततः दृढतनुः क्रुद्धो विभीषणो हताश्वाय रावणये वज्रस्पर्शसमान् पञ्च सायकान् तस्योरसि ससर्ज।
Verse 46
तेतस्यकायंभित्वातुरुक्मपुङ्खानिमित्तगाः ।।।।बभूवुर्लोहितादिग्धारक्ताइवमहोरगाः ।
ते रुक्मपुङ्खा बाणाः तस्य कायं भित्त्वा लोहितादिग्धाः निमित्तगाः रक्तार्द्रा महोरगा इव बभूवुः।
Verse 47
सःपितृव्यस्यसङ्क्रुद्धःइन्द्रजिच्छरमाददे ।।।।उत्तमंरक्षसांमध्येयमदत्तंमहाबलम् ।
सः पितृव्ये क्रुद्धः इन्द्रजित् रक्षसां मध्ये यमदत्तं महाबलं उत्तमं शरम् आददे।
Verse 48
तंसमीक्ष्यमहातेजामहेषुंतेनसंहितम् ।।।।लक्ष्मणोऽप्याददेबाणमद्यभदीमपराक्रमः ।
तेन संहितं महातेजसं महेषुं समीक्ष्य लक्ष्मणोऽपि अद्यभीमपराक्रमः बाणम् आददे।
Verse 49
कुबेरेणस्वयंस्वप्नेयद्दत्तममितात्मना ।।।।दुर्जयंदुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपिसुरासुरैः ।
अमितात्मना कुबेरेण स्वयम् स्वप्ने यद् दत्तं तत् शरं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः दुर्जयं दुर्विषह्यं च।
Verse 50
तयोस्तुधनुषीश्रेष्ठेबाहुभिःपरिघोपमैः ।।।।विकृष्यमाणेबलवत् क्रौञ्चविवचुकूजतुः ।
तयोस्तु श्रेष्ठे धनुषी परिघोपमैः बाहुभिः बलवत् विकृष्यमाणे क्रौञ्चाविव चुकूजतुः।
Verse 51
ताभ्यांतुधनुषिश्रेष्ठेसंसितौसायकोत्तमौ ।।।।विकृष्यमाणेवीराभ्यांभृशंजज्वलतुःश्रिया ।
ताभ्यां तु धनुषी श्रेष्ठे सायकोत्तमौ सम्यक् निहितौ। वीराभ्यां विकृष्यमाणे तौ श्रिया भृशं जज्वलतुः॥
Verse 52
तौभासयन्तावाकाशंधनुर्भ्यांविशिखौच्युतौ ।।।।मुखेनमुखमाहत्यसन्निपेततुरोजसा ।
तौ विशिखौ धनुर्भ्यां च्युतौ आकाशं भासयन्तौ। मुखेन मुखम् आहत्य ओजसा सन्निपेततुः॥
Verse 53
सन्निपातस्तयोश्चासीच्छरयोर्घोररूपयोः ।।।।सधूमविस्फुलिङ्गश्चतज्जोऽनगिर्दारुणोऽभवत् ।
तयोः घोररूपयोः शरयोः सन्निपातः आसीत्। सधूमविस्फुलिङ्गश्च तज्जोऽग्निः दारुणोऽभवत्॥
Verse 54
तौमहाग्रहसङ्काशावन्योन्यंसन्निपत्य च ।।।।सङ्ग्रामेशतधायातौमेदिन्यांचैवपेततुः ।
तौ महाग्रहसङ्काशौ अन्योन्यं सन्निपत्य च। सङ्ग्रामे शतधा यातौ मेदिन्यां चैव पेततुः॥
Verse 55
शरौप्रतिहतौदृष्टवातावुभौरणमूर्धनि ।।।।व्रीडितौजातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितौतदा ।
शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा तावुभौ रणमूर्धनि। व्रीडितौ जातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितौ तदा॥
Verse 56
सुसंरर्ब्धस्तुसौमित्रिरस्त्रंवारुमाददे ।।।।रौद्रंमहेन्द्रजिद्युद्धेऽप्यसृजद्युद्धनिष्ठितः ।
अथ सौमित्रिः सुसंरब्धो वारुणमस्त्रमाददे; महेन्द्रजिदिन्द्रजित् तु युद्धनिष्ठितो रौद्रमस्त्रं समरे मुमोच।
Verse 57
तेनतद्विहतंशस्त्रंवारुणंपरमाद्भुतम् ।।।।ततःक्रुद्धोमहातेजाइन्द्रजित्समितिञ्जयः ।आग्नेयंसन्दधेदीप्तं स लोकंसङ्क्षिपन्निव ।।।।
तेन तद् वारुणं शस्त्रं परमाद्भुतं विहतं न्यवार्यत। ततः क्रुद्धो महातेजा इन्द्रजित् समितिञ्जयः दीप्तमाग्नेयमस्त्रं सन्दधे, लोकं सङ्क्षिपन्निव।
Verse 58
तेनतद्विहतंशस्त्रंवारुणंपरमाद्भुतम् ।।6.91.57।।ततःक्रुद्धोमहातेजाइन्द्रजित्समितिञ्जयः ।आग्नेयंसन्दधेदीप्तं स लोकंसङ्क्षिपन्निव ।।6.91.58।।
ततः क्रुद्धो महातेजा इन्द्रजित् समितिञ्जयः दीप्तमाग्नेयमस्त्रं सन्दधे, स लोकं सङ्क्षिपन्निव।
Verse 59
सौरेणास्त्रणतवदीरोलक्ष्मणःपर्यवारयत् ।अस्त्रंनिवारितंदृष्टवारावणिःक्रोथमूर्छितः ।।।।आददेनिशितंबाणमासुरंशत्रुदारुणम् ।
तदाग्नेयमस्त्रं वीरो लक्ष्मणः सौरेणास्त्रेण पर्यवारयत। अस्त्रं निवारितं दृष्ट्वा रावणिरिन्द्रजित् क्रोधमूर्छितो निशितमासुरं बाणं शत्रुदारुणमाददे।
Verse 60
तस्माच्चापाद्विनिष्पेतुर्भास्वराःकूटमुद्गराः ।।।।शूलानि च मुशुण्ड्यश्चगदाःखङ्गा: परश्वथा: ।
तस्माच्चापाद्विनिष्पेतुर्भास्वराः कूटमुद्गराः । शूलानि च मुशुण्ड्यश्च गदाः खङ्गाः परश्वथाः ॥
Verse 61
तद्दृष्टवालक्ष्मणःसङ्ख्येघोरमस्त्रंसुदारुणम् ।।।।अवार्यंसर्वभूतानांसर्वशस्त्रविदारणम् ।महेश्वरेणद्युतिमांस्तदस्त्रंप्रत्यवारयत् ।।।।
तद् दृष्ट्वा लक्ष्मणः सङ्ख्ये घोरमस्त्रं सुदारुणम् । अवार्यं सर्वभूतानां सर्वशस्त्रविदारणम् । महेश्वरेण द्युतिमांस्तदस्त्रं प्रत्यवारयत् ॥
Verse 62
तद्दृष्टवालक्ष्मणःसङ्ख्येघोरमस्त्रंसुदारुणम् ।।6.91.61।।अवार्यंसर्वभूतानांसर्वशस्त्रविदारणम् ।महेश्वरेणद्युतिमांस्तदस्त्रंप्रत्यवारयत् ।।6.91.62।।
तयोः समुतुलं युद्धं सम्बभूव रोमहर्षणम् । गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन् ॥
Verse 63
तयोःसमुतुलंयुद्धंसम्बभूवारोमहर्षणम् ।गगनस्थानिभूतानिलक्ष्मणंपर्यवारयन् ।।।।
तयोः समुतुलं युद्धं सम्बभूव रोमहर्षणम् । गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन् ॥
Verse 64
भैरवाभिरुतेभीमेयुद्धेवानरक्षसाम् ।भूतैर्बहुभिराकाशंविस्मितैरावृतंबभौ ।।।।
भैरवाभिरुते भीमे युद्धे वानररक्षसाम् । भूतैर्बहुभिराकाशं विस्मितैरावृतं बभौ ॥
Verse 65
ऋषयःपितरोदेवागन्धर्वगरुडोरगाः ।शतक्रतुंपुरस्कृत्यररक्षुर्लक्ष्मणंरणे ।।।।
ऋषयः पितरो देवा गन्धर्वगरुडोरगाः । शतक्रतुं पुरस्कृत्य ररक्षुर्लक्ष्मणं रणे ॥
Verse 66
अथान्यंमार्गणश्रेष्ठंसन्दधेराघवानुजः ।हुताशनसमस्पर्शंरावणात्मजदारणम् ।।।।
अथ राघवानुजः लक्ष्मणः अन्यं मार्गणश्रेष्ठं सन्दधे—हुताशनसमस्पर्शं, रावणात्मजं दारयितुं समर्थम्।
Verse 67
सुपत्रमनुवृत्ताङ्गंसुपर्वाणंसुसंस्थितम् ।सुवर्णविकृतंवीरश्शरीरान्तकरंशरम् ।।।।दुरावारंदुर्विषहंराक्षसानांभयावहम् ।आशीविषविषप्रख्यंदेवसङ्घैःसमर्चितम् ।।।।
वीरः सुपत्रं अनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितं सुवर्णविकृतं शरीरान्तकरं शरं जग्राह। स दुरावारो दुर्विषहः राक्षसानां भयावहः, आशीविषविषप्रख्यः, देवसङ्घैः समर्चितः।
Verse 68
सुपत्रमनुवृत्ताङ्गंसुपर्वाणंसुसंस्थितम् ।सुवर्णविकृतंवीरश्शरीरान्तकरंशरम् ।।6.91.67।।दुरावारंदुर्विषहंराक्षसानांभयावहम् ।आशीविषविषप्रख्यंदेवसङ्घैःसमर्चितम् ।।6.91.68।।
सुपत्रं अनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितं सुवर्णविकृतं शरीरान्तकरं शरम्। दुरावारं दुर्विषहं राक्षसानां भयावहं, आशीविषविषप्रख्यं, देवसङ्घैः समर्चितम्।
Verse 69
येनशक्रोमहातेजादानवानजत्प्रभुः ।पुरादेवासुरेयुद्धेवीर्यवान् हरिवाहनः ।।।।
येन महातेजाः शक्रः अजितप्रभुः वीर्यवान् हरिवाहनः पुरा देवासुरयुद्धे दानवान् जघान।
Verse 70
तदैन्द्रमस्त्रंसौमित्रिःसम्युगेष्वपराजितम् ।शरश्रेष्ठंधनु: श्रेष्ठेविकर्षन्निदमिब्रवीत् ।।।।लक्ष्मीवान् लक्ष्मणोवाक्यमर्थसाधकमात्मनः ।
तदा सौमित्रिः सम्युगेष्वपराजितम् ऐन्द्रमस्त्रं शरश्रेष्ठं धनुःश्रेष्ठे विकर्षन्, लक्ष्मीवान् लक्ष्मणोऽर्थसाधकं वाक्यमिदमब्रवीत्।
Verse 71
धर्मात्मासत्यसन्धश्चरामोदाशरथिर्यति ।।।।पौरुषेचाप्रतिद्वन्द्वःशरैनंजसिरावणिम् ।
यदि दाशरथिर्धर्मात्मा सत्यसन्धश्च रामः पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वः, तर्हि अनेन शरेण रावणिं जहि।
Verse 72
इत्युक्त्वाबाणमाकर्णंविकृष्यतमजिह्मगम् ।।।।लक्ष्मणःसमरेवीरःससर्जेन्द्रजितंप्रति ।
इत्युक्त्वा लक्ष्मणो वीरः समरे तमजिह्मगं बाणमाकर्णं विकृष्येन्द्रजितं प्रति ससर्ज।
Verse 73
ऐन्द्रास्त्रेणसमायुज्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।ततशिरःसशिरस्त्राणंश्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।प्रमथ्येन्द्रजितःकायात्पातयामासभूतले ।।।।
ऐन्द्रास्त्रेण समायुज्य लक्ष्मणः परवीरहा, सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलितकुण्डलं तच्छिरः प्रमथ्येन्द्रजितः कायात् भूतले पातयामास।
Verse 74
ऐन्द्रास्त्रेणसमायुज्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।।6.91.73।।ततशिरःसशिरस्त्राणंश्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।प्रमथ्येन्द्रजितःकायात्पातयामासभूतले ।।6.91.74।।
ऐन्द्रेणास्त्रेण सम्यगभिसन्धाय लक्ष्मणः परवीरहा । इन्द्रजितः कायात् सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलितकुण्डलं शिरः प्रमथ्य भूतले पातयामास ॥
Verse 75
तद्राक्षसतनूजस्यभिन्नस्कन्धंशिरोमहत् ।तपनीयनिभंभूमौददृशेरुधिरोक्षितम् ।।।।
ततः स राक्षसतनूजस्य भिन्नस्कन्धं महच्छिरः । रुधिरोक्षितं भूमौ तपनीयनिभं ददृशे ॥
Verse 76
हतः स निपपाताथधरण्यांरावणात्मजः ।कवचीसशिरस्त्राणोविद्धस्थशरासनः ।।।।
अथ रावणात्मजः स हतः धरण्यां निपपात । कवची सशिरस्त्राणो विद्धस्तशरासनः ॥
Verse 77
चुक्रुशुस्तेततःसर्वेवानराःसविभीषणाः ।हृष्यन्तोनिहतेतस्मिन् देवावृत्रवधेयथा ।।।।
ततः सर्वे वानराः सविभीषणाः चुक्रुशुः । तस्मिन् निहते हृष्यन्तो देवा वृत्रवधे यथा ॥
Verse 78
अथान्तरिक्षेभूतानामृषीणां च महात्मनाम् ।जज्ञेऽथजयसन्नादोगन्धर्वाप्सरसामपि ।।।।
अथान्तरिक्षे भूतानामृषीणां च महात्मनाम् । गन्धर्वाप्सरसां चापि जयसन्नादो जज्ञे ॥
Verse 79
पतितंतमभिज्ञायराक्षसीसामहाचमूः ।वध्यमानादिशोभेजेहरिभिर्जितकाशिभिः ।।।।
पतितं तमवगम्य सा महती राक्षसी चमूः । हरिभिर्जितकाशिभिर्वध्यमाना दिशोऽभजत् ॥
Verse 80
वानरैर्वध्यमानास्तेशस्त्रानुत्सृज्यराक्षसाः ।लङ्कामभिमुखास्सस्रुर्भ्रष्टसंज्ञाःप्रधाविताः ।।।।
वानरैर्वध्यमानास्ते शस्त्रानुत्सृज्य राक्षसाः । लङ्कामभिमुखाः सस्रुर्भ्रष्टसंज्ञाः प्रधाविताः ॥
Verse 81
दुद्रुवुर्भहुधाभीताराक्षसाश्शतशोदिशः ।त्यक्त्वाप्रहरणान्सर्वेपट्टसासिपरश्वधान् ।।।।
दुद्रुवुर्बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः । त्यक्त्वा प्रहरणान् सर्वे पट्टसासिपरश्वधान् ॥
Verse 82
केचिल्लङ्कांपरित्रस्ताःविष्टावानरार्दिताः ।समुद्रेपतिताःकेचित्केचित्पर्वतमाश्रिताः ।।।।
केचिल्लङ्कां परित्रस्ताः विष्टावानरार्दिताः । समुद्रे पतिताः केचित् केचित्पर्वतमाश्रिताः ॥
Verse 83
हतमिन्द्रजितंदृष्टवाशयानं च रणक्षितौ ।राक्षसानांसहस्रेषु न कश्चित्प्रत्यदृश्यत ।।।।
हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा रणक्षितौ शयानं च, राक्षसानां सहस्रेषु न कश्चित् तत्र प्रत्यदृश्यत।
Verse 84
यथास्तङ्गतआदित्येनावतिष्ठन्तिरश्मयः ।तथातस्मिन्निपतितेराक्षसास्तेगतादिशः ।।।।
यथास्तङ्गत आदित्ये रश्मयो नावतिष्ठन्ति, तथा तस्मिन्निपतिते ते राक्षसाः सर्वदिशो गताः।
Verse 85
शान्तरश्मिरिवादित्योनिर्वाणइवपावकः ।बभूव स महाबाहुर्व्यपास्तगतजीवितः ।।।।
शान्तरश्मिरिवादित्यः निर्वाण इव पावकः, स महाबाहुः व्यपास्तगतजीवितो बभूव।
Verse 86
प्रशान्तपीडाबहुलोविनष्टारिःप्रहर्षवान् ।बभूवलोकःपतितेराक्षसेन्द्रसुतोतदा ।।।।
प्रशान्तपीडाबहुलो विनष्टारिः प्रहर्षवान्, पतिते तदा राक्षसेन्द्रसुते लोको बभूव।
Verse 87
हर्षं च शक्रोभगवान् सहसर्वैर्महर्षिभिः ।जगामनिहतेतस्मिन्राक्षसेपापकर्मणि ।।।।
निहते तस्मिन् पापकर्मणि राक्षसे, भगवान् शक्रः सर्वैर्महर्षिभिः सह हर्षं जगाम।
Verse 88
आकाशेचापिदेवानांशुश्रुवेदुन्दुभिस्वनः ।नृत्यद्भिरप्सरोभिश्चगन्धर्वैश्चमहात्मभिः ।।।।
आकाशेऽपि देवानां दुन्दुभीनां निनादः शुश्रुवे; नृत्यद्भिरप्सरोभिः सह महात्मभिश्च गन्धर्वैः समन्तात्।
Verse 89
ववर्षुःपुष्पवर्षाणितदद्भुतमिवाभवत् ।प्रशशंसुर्हतेतस्मिन्राक्षसेक्रूरकर्मणि ।।।।
पुष्पवर्षाणि ववर्षुः; तदद्भुतमिवाभवत्। तस्मिन् क्रूरकर्मणि राक्षसे हते प्रशशंसुश्च कर्म तत्॥
Verse 90
शुद्धाआपोनभश्चैवजहृषुर्देवदानवाः ।आजग्मुःपतितेतस्मिन्सर्वलोकभयावहे ।।।।
तस्मिन् सर्वलोकभयावहे पतिते, नभश्चापः शुद्धा बभूवुः। देवदानवाः जहृषुः, तत्राजग्मुश्च समागताः॥
Verse 91
ऊचुश्चसहितास्तुष्टादेवगन्धर्वदानवाः ।विज्वराश्शान्तकलुषाब्राह्मणाविचरन्त्विति ।।।।
सहिता तुष्टा देवगन्धर्वदानवाः ऊचुः— ‘विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्तु’ इति॥
Verse 92
ततोऽभ्यनन्दन्सम्हृष्टास्समरेहरियूथपाः ।तमप्रतिबलंदृष्टवाहतंनैरृतपुङ्गवम् ।।।।
ततः समरे संहृष्टा हरियूथपाः सर्वेऽभ्यनन्दन्। अप्रतिबलस्य नैरृतपुङ्गवस्य हतं रूपं दृष्ट्वा तम् (लक्ष्मणं) जयशब्दैः समभिनन्दन्॥
Verse 93
विभीषणोहनूमांश्चजाम्बवांश्चर्क्षयूथपः ।विजयेनाभिनन्दन्तसुष्टुवुश्चापिलक्ष्मणम् ।।।।
विभीषणो हनूमांश्च जाम्बवांश्चर्क्षयूथपः। विजयेन लक्ष्मणं सर्वेऽभिनन्द्य सुष्टुवुश्चापि भक्तितः॥
Verse 94
क्ष्वेळन्तश्चप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।लब्दलक्षारघुसुतंपरिवार्योपतस्थिरे ।।।।
क्ष्वेळन्तः प्लवन्तोऽपि गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः। लब्धलक्ष्यं रघुसुतं लक्ष्मणं परिवार्योपतस्थिरे॥
Verse 95
लाङ्गूलानिप्रविध्यन्तस्स्फोटयन्तश्चवानराः ।लक्ष्मणोजयतीत्येवंवाक्यंविश्रावयंस्तदा ।।।।
लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तश्च वानराः। ‘लक्ष्मणो जयती’त्येवं वाक्यं विश्रावयंस्तदा॥
Verse 96
अन्योन्यं च समालशिष्यहरयोहृष्टमानसाः ।चक्रुरुच्चावगुणाराघवाश्रयसजा: कथा: ।।।।
अन्योन्यं समालिष्य हरयो हृष्टमानसाः। राघवाश्रयसंजाताः नानाविधगुणोच्चयाः कथाश्चक्रुः परस्परम्॥
Verse 97
तदसुकरमथाभिवीक्ष्यहृष्टाःप्रियसुहृदोयुधिलक्ष्मणस्यकर्म ।परममुपलभन्मनःप्रहर्षंविनिहतमिन्द्ररिपुंनिशम्यदेवाः ।।।।
तद् युधि लक्ष्मणस्य दुष्करं कर्माभिवीक्ष्य प्रियसुहृदो हृष्टाः। इन्द्ररिपोर्विनिहतत्वं निशम्य देवाः परमं मनःप्रहर्षमुपलभन्त॥
Frequently Asked Questions
The chapter presents escalatory warfare where both sides deploy catastrophic astras; the ethical pivot lies in Lakṣmaṇa’s controlled, purpose-bound use of the Aindra missile—aimed to end a destabilizing threat rather than to indulge vengeance—framed through a truth-invocation aligning victory with dharma.
Speech acts function as moral instruments: Lakṣmaṇa’s consecratory statement links efficacy to righteousness, implying that power (astra, skill, valor) is legitimate when yoked to satya (truth), maryādā (norms), and the protection of the wider world-order.
Laṅkā is the operational backdrop (city exit, battlefield perimeter), while the ‘antarikṣa’ (sky-realm) becomes a cultural-theological stage where devas, ṛṣis, gandharvas, and apsarases witness, protect, and ritually acclaim the turning point of Indrajit’s fall.