Yuddha Kanda Sarga 9 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 923 Verses

Sarga 9

विभीषणोपदेशः — Vibhishana’s Counsel to Ravana

युद्धकाण्ड

अस्य सर्गस्य आरम्भे राक्षसानां सेनानिवेशः सूचीवत् वर्ण्यते। इन्द्रजित्प्रमुखाः प्रमुखा राक्षसवीराः क्रोधसमाविष्टाः परिघ-पट्टिश-प्रास-शक्ति-शूल-परशु-धनुर्बाण-निस्त्रिंशादिभिः महायुधैः सन्नद्धाः समुत्थाय रामं लक्ष्मणं सुग्रीवं हनूमन्तं च हन्तुमिति प्रतिजज्ञुः। तदा विभीषणः तां सशस्त्रां सभां निवार्य स्थगयित्वा नीतिशास्त्रानुगुणं सुव्यवस्थितं वचनमुवाच। स उपदिदेश—साम-दाने-भेदैः यदसाध्यं तत् कार्यं विचारपूर्वकमेव पराक्रमेण साधनीयम्; अवमानात् साहसाच्च न सिद्धिः, किं तु युक्त्या परिशीलनेन च। शत्रुं न लघुं मन्येत; हनूमतः सागरोल्लङ्घनं तेषामतिशयशक्तेः प्रमाणम्। अपि च मैथिलीहरणरूपं पूर्वापराधं धर्मतः कथं न्याय्यमिति स रावणं प्रत्यपृच्छत्। ततः स शमोपायं दर्शयामास—क्रोधं त्यज, धर्मनिष्ठेन धृतव्रतेन रामेण सह निरर्थकं वैरं मा कुरु; सीतां मैथिलीं प्रतिदेहि, अन्यथा लङ्का राक्षसाश्च विनाशं यास्यन्ति। रावणः तद्वचनं श्रुत्वा सभां विसर्ज्य अन्तःपुरं प्रविवेश; उपदेशः औपचारिकतया समाप्तोऽपि मनसा तेन नानुगतः।

Shlokas

Verse 1

ततोनिकुम्भोरभसस्सूर्यशत्रुर्महाबलः ।सुप्तघ्नोयज्ञहारक्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षस: ।इन्द्रजिच्चमहातेजाबलवान्रावणात्मजः ।।।।प्रहस्तोऽथविरूपाक्षोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।धूम्राक्षश्चातिकायश्चदुर्मुखश्चैवराक्षसः ।।।।परिघान्पट्टिशान्प्रासान्शक्तिशूलपरश्वधान् ।चापानिचसबाणानिखङ्गांश्चविपुलान्शितान् ।।।।प्रगृह्यपरमक्रुद्धास्समुत्पत्यचराक्षसाः ।अब्रुवन्रावणंसर्वेप्रदीप्ताइवतेजसा ।।।।

ततः निकुम्भो रभसश्च सूर्यशत्रुर्महाबलः, सुप्तघ्नो यज्ञहारो राक्षसः, महापार्श्वमहोदरौ, अग्निकेतुर्दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः, इन्द्रजिच्च महातेजा बलवान् रावणात्मजः, प्रहस्तोऽथ विरूपाक्षो वज्रदंष्ट्रो महाबलः, धूम्राक्षश्चातिकायो दुर्मुखश्चैव राक्षसः—एते सर्वे परिघान् पट्टिशान् प्रासान् शक्तिशूलपरश्वधान्, चापानि सबाणानि विपुलान् शितान् खङ्गांश्च प्रगृह्य, परमक्रुद्धाः समुत्पत्य, तेजसा प्रदीप्ता इव रावणं सर्वेऽब्रुवन्।

Verse 2

ततोनिकुम्भोरभसस्सूर्यशत्रुर्महाबलः ।सुप्तघ्नोयज्ञहारक्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.9.1।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षस: ।इन्द्रजिच्चमहातेजाबलवान्रावणात्मजः ।।6.9.2।।प्रहस्तोऽथविरूपाक्षोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।धूम्राक्षश्चातिकायश्चदुर्मुखश्चैवराक्षसः ।।6.9.3।।परिघान्पट्टिशान्प्रासान्शक्तिशूलपरश्वधान् ।चापानिचसबाणानिखङ्गांश्चविपुलान्शितान् ।।6.9.4।।प्रगृह्यपरमक्रुद्धास्समुत्पत्यचराक्षसाः ।अब्रुवन्रावणंसर्वेप्रदीप्ताइवतेजसा ।।6.9.5।।

अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः; इन्द्रजित् च महातेजा बलवान् रावणात्मजः।

Verse 3

अद्य रामं सुग्रीवं च लक्ष्मणं च वधिष्यामः। लङ्कायाः प्रधर्षणहेतोः कृपणं हनूमन्तं च॥

Verse 4

परिघान् पट्टिशान् प्रासान् शक्तिशूलपरश्वधान्। चापानि च सबाणानि खङ्गांश्च विपुलान् शितान्॥

Verse 5

प्रगृह्यायुधानि परमक्रुद्धाः समुत्पत्य राक्षसाः । स्वतेजसा प्रदीप्ता इव सर्वे रावणं समभाषन्त ॥

Verse 6

अद्यरामंवधिष्यामस्सुग्रीवंसचलक्ष्मणम् ।कृपणंचहनूमन्तंलङ्कायेनप्रधर्षिता ।।।।

Verse 7

तान्गृहीतायुधान् सर्वान्वारयित्वाविभीषणः ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंपुनःप्रत्युपवेश्यतान् ।।।।

तान् सर्वान् गृहीतायुधान् विभीषणो वारयित्वा पुनः प्रत्युपवेश्य । प्राञ्जलिः सन् रावणं प्रति हितं वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 8

अप्युपायैस्त्रिभिस्तातयोऽर्थःप्राप्तुंनशक्यते ।तस्यविक्रमकालांस्तान्युक्तानाहुर्मनीषिणः ।।।।

अप्युपायैस्त्रिभिस्तात योऽर्थः प्राप्तुं न शक्यते । तस्यैव विक्रमकालान् तान् युक्तान् आहुः मनीषिणः ॥

Verse 9

प्रमत्तेष्यभियुक्तेषुदैवेनप्रहतेषुच ।विक्रमास्तातसिध्यन्तिपरीक्ष्यविधिनाकृताः ।।।।

प्रमत्तेष्वभियुक्तेषु दैवेन प्रहतेषु च । परीक्ष्य विधिना कृताः विक्रमाः तात सिध्यन्ति ॥

Verse 10

अप्रमत्तंकथंतंतुविजिगीषुंबलेस्थितम् ।जितरोषंदुराधर्षतंप्रधर्षयितुमिच्छथ ।।।।

अप्रमत्तं तं विजिगीषुं बले स्थितं, जितरोषं दुराधर्षं च—तं कथं प्रधर्षयितुमिच्छथ?

Verse 11

समुद्रंलङ्घयित्वातुघोरंनदनदीपतिम् ।गतिंहनूमतोलोकेकोविद्यात्तर्कयेतवा ।।।।

घोरं नदनदीपतिं समुद्रं लङ्घयित्वा हनूमता कृतां गतिं लोके कः विद्यात्, अथवा कः तर्कयेत्?

Verse 12

बलान्यपरिमेयानिवीर्याणिचनिशाचराः ।परेषांसहसाऽवज्ञानकर्तव्याकथञ्चन ।।।।

बलान्यपरिमेयानि परेषां वीर्याणि च, हे निशाचराः। तेषां सहसा कदाचनावज्ञा न कर्तव्या कथञ्चन॥

Verse 13

किंचराक्षसराजस्यरामेणापकृतंपुरा ।आजहारजनस्थानाद्यस्यभार्यांयशस्विनः ।।।।

किं च राक्षसराजस्य रामेणापकृतं पुरा? यशस्विनो जनस्थानाद्यस्य भार्याम् आजहार॥

Verse 14

खरोयद्यतिवृत्तस्तुरामेणनिहतोरणे ।अवश्यंप्राणिनांप्राणारक्षितव्यायथाबलम् ।।।।

खरो यद्यतिवृत्तस्तु रामेण निहतो रणे। अवश्यं प्राणिनां प्राणाः रक्षितव्या यथाबलम्॥

Verse 15

एतन्निमित्तंवैदेहीभयंनस्सुमहद्भवेत् ।आहृतासापरित्याज्याकलहार्थेकृतेनकिम् ।।।।

एतन्निमित्तं वैदेही भयं नः सुमहद्भवेत्। आहृता सा परित्याज्या, कलहार्थे कृतेन किम्॥

Verse 16

नतुक्षमंवीर्यवतातेनधर्मानुवर्तिना ।वैरंनिरर्थकंकर्तुंदीयतामस्यमैथिली ।।।।

न तु क्षमं वीर्यवता तेन धर्मानुवर्तिना। वैरं निरर्थकं कर्तुं, दीयतामस्य मैथिली॥

Verse 17

यावन्नसगजांसाश्वांबहुरत्नसमाकुलाम् ।पुरींदारयतेबाणैर्दीयतामस्यमैथिली ।।।।

यावन्न स बाणैः बहुरत्नसमाकुलां गजाश्वसम्पन्नां पुरीं दारयति, तावत् अस्य मैथिली प्रदीयताम्।

Verse 18

यावत्सुघोरामहतीदुर्धर्षाहरिवाहिनी ।नावस्कन्दतिनोलङ्कांतावत्सीताप्रदीयताम् ।।।।

यावत् सुघोरा महती दुर्धर्षा हरिवाहिनी लङ्कां न अवस्कन्दति, तावत् सीता प्रदीयताम्।

Verse 19

विनश्येद्धिपुरीलङ्काशूरास्सर्वेचराक्षसाः ।रामस्यदयितापत्नीनस्वयंनयदिदीयते ।।।।

यदि रामस्य दयिता पत्नी स्वयमेव न दीयते, तर्हि पुरी लङ्का सर्वे च शूरा राक्षसाः विनश्येयुः।

Verse 20

प्रसादयेत्वांबन्धुत्वात्कुरुष्यवचनंमम ।हितंतथ्यमहंब्रूमिदीयतामस्यमैथिली ।।।।

बन्धुत्वात् त्वां प्रसादये—मम वचनं कुरु; अहं हितं तथ्यं च ब्रवीमि—अस्य मैथिली दीयताम्।

Verse 21

पुराशरत्सूर्यमरीचिसन्निभान्नवाग्रपुङ्खान् सुदृढान्नृपात्मजः ।सृजत्यमोघान्विशिखान्वधायतेप्रदीयतांदशरधायमैथिली ।।।।

पुरा शरत्सूर्यमरीचिसन्निभान् नवाग्रपुङ्खान् सुदृढान् अमोघान् विशिखान् नृपात्मजः त्वयि वधाय निपातयेत्—तावत् मैथिली दाशरथये प्रदीयताम्।

Verse 22

त्वजस्वकोपंसुखधर्मनाशनंभजस्वधर्मंरतिकीर्तिवर्धनम् ।प्रसीदजीवेमसपुत्रबान्धवाःप्रदीयतांदाशरथायमैथिली ।।।।

सुखधर्मनाशनं कोपं त्यज; रतिकीर्तिवर्धनं धर्मं भज। प्रसीद—येन वयं पुत्रबान्धवैः सह जीवेम; मैथिली दाशरथाय प्रदीयताम्।

Verse 23

विभीषणवच्शुत्वारावणोराक्षसेश्वराः ।विसर्जयित्वातान्सर्वान्प्रविवेशस्वकंगृहम् ।।।।

विभीषणवचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः। तान् सर्वान् विसर्जयित्वा प्रविवेश स्वकं गृहम्॥

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The dilemma is whether Laṅkā should escalate into total war or pursue restitution by returning Sītā: Vibhīṣaṇa argues that Rāvaṇa’s initial act (abduction) is the true provocation, and that continuing enmity against a dharma-aligned opponent is strategically and ethically ruinous.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Upadeśa centers on nīti guided by dharma: do not disregard an enemy’s capacities, attempt recognized diplomatic means before force, abandon anger that destroys virtue, and choose actions that preserve life, kinship, and civic stability through just repair rather than pride.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Laṅkā functions as the threatened polity; the ocean (samudra) is referenced through Hanumān’s unprecedented crossing as proof of extraordinary agency; Janasthāna appears as the remembered site tied to earlier conflict and the abduction narrative.