Sarga 88
इन्द्रजित्–लक्ष्मण संवादः तथा युद्धप्रवृत्तिः (Indrajit and Lakshmana: War-Boasts, Rebuke, and the Clash)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे इन्द्रजित्-लक्ष्मणयोः वाक्युद्धं तथा च घोरः शरसंग्रामः वर्णितः अस्ति। विभीषणस्य वचनानि श्रुत्वा क्रोधमूर्च्छितः इन्द्रजित् कृष्णहययुक्तेन रथेन समराङ्गणं प्रविशति। सः यमलोकं प्रति प्रेषयिष्यामि इति वदन्, लक्ष्मणं प्रति कटुवचनानि प्रयुङ्क्ते तथा च तस्य मृतशरीरं शृगालाः भक्षयिष्यन्ति इति तर्जयति। लक्ष्मणः निर्भयः सन् प्रत्युत्तरं ददाति यत् केवलं वाक्पटुता न, अपितु पराक्रमः एव विजयं साधयति। सः वदति यत् अदृश्यरूपेण युद्धं तु तस्कराणां मार्गः, न तु वीराणाम्। ततः उभयोः मध्ये घोरः संग्रामः अभवत्। इन्द्रजित् सर्पवत् तीक्ष्णान् बाणान् मुमोच, किन्तु लक्ष्मणः धूमरहितः अग्निः इव शुशुभे। अन्ते लक्ष्मणः पञ्चभिः बाणैः इन्द्रजितं विव्याध, इन्द्रजित् च त्रिभिः बाणैः प्रत्युत्तरं दत्तवान्। एवं तयोः महावीर्ययोः मध्ये ग्रहनक्षत्रयोः इव अद्भुतं युद्धं प्रवृत्तम्।
Shlokas
Verse 1
विभीषणवच्श्रुत्वारावणिःक्रोधमूर्छितः ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंवेगेनाभ्युत्पपात च ।।।।
विभीषणवचः श्रुत्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः। अब्रवीत् परुषं वाक्यं वेगेनाभ्युत्पपात च॥
Verse 2
उद्यतायुधनिस्त्रिंशोरथेसुसमलङ्कृते ।कालाश्वयुक्तेमहतिस्थितःकालान्तकोपमः ।।।।महाप्रमाणमुद्यम्यविपुलंवेगवद्धृढम् ।धनुर्बीमंपरामृश्यशरांश्चामित्रनाशनान् ।।।।
उद्यतायुधनिस्त्रिंशो रथे सुसमलङ्कृते। कालाश्वयुक्ते महति स्थितः कालान्तकोपमः॥ महाप्रमाणं विपुलं वेगवद्धृढमुद्यम्य। धनुर्भीमं परामृश्य शरांश्चामित्रनाशनान्॥
Verse 3
उद्यतायुधनिस्त्रिंशोरथेसुसमलङ्कृते ।कालाश्वयुक्तेमहतिस्थितःकालान्तकोपमः ।।6.88.2।।महाप्रमाणमुद्यम्यविपुलंवेगवद्धृढम् ।धनुर्बीमंपरामृश्यशरांश्चामित्रनाशनान् ।।6.88.3।।
महाप्रमाणं विपुलं वेगवद्धृढं धनुर्भीमं समुद्यम्य, तदस्त्रं परामृश्य, अमित्रनाशनान् शरांश्च जग्राह ॥
Verse 4
तंददर्शमहेष्वासोरथस्थस्समलङ्कृतः ।अलङ्कृतममित्रघ्नोराघवस्यानुजंबली ।।।।
तं ददर्श महेष्वासो रथस्थः समलङ्कृतः । अलङ्कृतममित्रघ्नो राघवस्यानुजं बली ॥
Verse 5
हनुमत्पृष्ठरूढमुदस्थरविप्रभम् ।उवाचैनंसमारब्ध: सौमित्रिंसविभीषणम् ।।।।तांश्चवानरशार्दूलान् पश्यध्वंमेपराक्रमम् ।
हनुमत्पृष्ठरूढं तमुदस्थरविप्रभम् । उवाचैनं समारब्धः सौमित्रिं सविभीषणम् ॥ तांश्च वानरशार्दूलान् पश्यध्वं मे पराक्रमम् ॥
Verse 6
अद्यमत्कार्मुकोत्सृष्टंशरवर्षंदुरासदम् ।।।।मुक्तंवर्षमिवाकाशेवारयिष्यथसंयुगे ।
अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टं शरवर्षं दुरासदं । मुक्तं वर्षमिवाकाशे वारयिष्यथ संयुगे ॥
Verse 7
अद्यवोमामकाबाणामहाकार्मुनिस्सृताः ।।।।विधमिष्यन्तिगात्राणितूलराशिमिवानलः ।
अद्य मम महाधनुषो निःसृताः मामका बाणाः वो गात्राणि विधमिष्यन्ति—यथा तूलराशिं दहन्ननलः।
Verse 8
तीक्षणसायकनिर्भन्नान्शूलशक्त्यृष्टितोमरैः ।।।।अद्यवोगमयिष्यामिसर्वानेनयमक्षयम् ।
तीक्ष्णसायकैर्निर्भिन्नान् शूलशक्त्यृष्टितोमरैश्चाभिहतान् सर्वान् वोऽद्य यमक्षयं गमयिष्यामि।
Verse 9
क्षिपतश्शरवर्षाणिक्षिप्रहस्तस्यसम्युगे ।।।।जीमूतस्येननदतःकःस्थास्यतिममाग्रतः ।
सम्युगे क्षिप्रहस्तस्य मम शरवर्षाणि क्षिपतः—जीमूतस्येव नदतः—ममाग्रतः कः स्थास्यति?
Verse 10
रात्रियुद्धेमयापूर्वंवज्राशनिसमैःशरैः ।।।।शायितौस्थोमयाभूमौविसंज्ञौसपुरस्सरौ ।
पूर्वं रात्रियुद्धे मया वज्राशनिसमैः शरैः त्वं सपुरस्सरश्च भूमौ विसंज्ञौ शायितौ स्थः।
Verse 11
स्मृतिर्नतेऽस्तिवामन्येव्यक्तंवायमसादनम् ।।।।आशीविषमिवक्रुद्धंयन्मांयोद्धुव्यवत्थित: ।
ते स्मृतिर्नास्ति इति मन्ये, अथवा व्यक्तं यमसादनमारूढः; यत् क्रुद्ध आशीविष इव मां योद्धुं व्यवस्थितः।
Verse 12
तच्छ्रुत्वाराक्षसेन्द्रस्यगर्जितंलक्ष्मणस्तदा ।।।।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंवाक्यमब्रवीत् ।
तद् राक्षसेन्द्रस्य गर्जितं श्रुत्वा लक्ष्मणः तदा अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं वाक्यमब्रवीत्।
Verse 13
उक्तश्चदुर्गमःपारःकार्याणांराक्षसत्वया ।।।।कार्याणांकर्मणांपारंयोगच्छति स बुद्धिमान् ।
राक्षस, त्वया कार्याणां दुर्गमः पारः उक्तः; यः कर्मणा कार्याणां पारं गच्छति स एव बुद्धिमान्।
Verse 14
सत्वमर्थस्यहीनार्थोदुरवासस्यकेनचित् ।।।।वाचाव्याहृत्यजानीषेकृतार्थोऽस्मीतिदुर्मते ।
दुर्मते, त्वं अर्थस्य हीनार्थः, केनचित् दुरावासस्यापि; वाचा व्याहृत्य ‘कृतार्थोऽस्मि’ इति जानीषे।
Verse 15
अन्तर्धानगतेनाजौयस्त्वयाचरितस्तदा ।।।।तस्कराचरितोमार्गःनैषवीरनिषेवितः ।
अन्तर्धानगतेनाजौ यस्त्वया चरितस्तदा, स तस्करचरितो मार्गो नायं वीरनिषेवितः॥
Verse 16
यथाबाणपथंप्राप्यस्थितोऽहंतवराक्षस ।।।।दर्शयस्वाद्यतत्तेजोवाचात्वंकिंविकत्थसे ।
बाणपथं प्राप्याहं तव राक्षस स्थितोऽस्मि; अद्य तत् तेजो दर्शय, वाचा किं विकत्थसे॥
Verse 17
एवमुक्तोधनुर्भीमंपरामृश्यमहाबलः ।।।।ससर्जनिशितान्बाणानिंद्रजित्समितिञ्जयः ।
एवमुक्तो धनुर्भीमं परामृश्य महाबलः। ससर्ज निशितान्बाणानिन्द्रजित्समितिञ्जयः॥
Verse 18
तेनिसृष्टामहावेगाःशराःसर्पविषोपमाः ।।।।सम्प्राप्यलक्ष्मणंपेतुःश्वसन्तइवपन्नगाः ।
तेनिसृष्टा महावेगाः शराः सर्पविषोपमाः। सम्प्राप्य लक्ष्मणं पेतुः श्वसन्त इव पन्नगाः॥
Verse 19
रैरतिमहावेगैर्वेगवान्रावणात्मजः ।।।।सौमित्रिमिन्द्रजिद्युद्धेविव्याधशुभलक्षणम् ।
रैरतिमहावेगैः शरैः वेगवान् रावणात्मज इन्द्रजित् युद्धे शुभलक्षणं सौमित्रिं विव्याध।
Verse 20
सशरैरतिविद्धाङ्गोरुधिरेणसमुक्षितः ।।।।शुशुभेलक्ष्मणःश्रीमान्विधूमइवपावकः ।
सशरैरतिविद्धाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः श्रीमान् लक्ष्मणो विधूम इव पावकः शुशुभे।
Verse 21
इन्द्रजित्त्वात्मनःकर्मप्रसमीक्ष्याधिगम्य च ।।।।विनद्यसुमहानादमिदंवचनमब्रवीत् ।
इन्द्रजित् आत्मनः कर्म प्रसमीक्ष्य अधिगम्य च सुमहानादं विनद्य इदं वचनम् अब्रवीत्।
Verse 22
पत्रिणःशितधारास्तेकरामत्कार्मुकच्युताः ।।।।आदास्यन्तेऽद्यसौमित्रेजीवितंजीवितान्तकाः ।
पत्रिणः शितधाराः ते शराः मम कार्मुकच्युताः, सौमित्रे, जीवितान्तकाः; अद्य ते जीवितम् आदास्यन्ते।
Verse 23
अद्यगोमायुसङ्घाश्चश्येनसङ्घाश्चलक्ष्मण ।।।।गृध्राश्चनिपतन्तुत्वांगतासुंनिहतंमया ।
अद्य, लक्ष्मण, गोमायुसङ्घाः श्येनसङ्घाः गृध्राश्च मया निहतं गतासुं त्वां निपतन्तु।
Verse 24
क्षत्रबन्धुंसदानार्यंरामःपरमदुर्मतिः ।।।।भक्तम्भ्रातरमद्यैवत्वांद्रक्ष्यतिहतंमया ।
क्षत्रबन्धुं सदा नारीं रामं परमदुर्मतिं च । अद्यैव भक्तं भ्रातरं त्वां मया हतं द्रक्ष्यति सः ॥
Verse 25
विशस्तकवचंभूमौव्यपविद्धशराससनम् ।।।।हृतोत्तमाङ्गंसौमित्रत्वामद्यनिहतंमया ।
विशस्तकवचं भूमौ व्यपविद्धशरासनम् । हृतोत्तमाङ्गं सौमित्रे त्वामद्य मया निहतं द्रक्ष्यति रामः ॥
Verse 26
इतिब्रुवाणंसङ्कृद्ध: परुषंरावणात्मजम् ।।।।हेतुमद्वाक्यमत्यर्थंलक्ष्मणःप्रत्युवाच ह ।
इति ब्रुवाणं सङ्कृद्धः परुषं रावणात्मजम् । हेतुमद्वाक्यमत्यर्थं लक्ष्मणः प्रत्युवाच ह ॥
Verse 27
वाग्बलंत्यजदुर्बुद्धेक्रूरकर्मासिराक्षस ।।।।अथकस्माद्वदस्येतत्सम्पादयसुकर्मणा ।
वाग्बलं त्यज दुर्बुद्धे क्रूरकर्मासि राक्षस । अथ कस्माद्वदस्येतत् सम्पादय सु कर्मणा ॥
Verse 28
कृत्वाकत्थसेकर्मकिमर्थमिहराक्षस ।।।।कुरुतत्कर्मयेनाहंश्रद्धध्यांतवकत्थनम् ।
कृत्वा कर्म न कत्थसे किमर्थमिह राक्षस । कुरु तत्कर्म येनाहं श्रद्धध्यां तव कत्थनम् ॥
Verse 29
अनुक्त्वापरुषंवाक्यंकिञ्चिदप्यनवक्षिपन् ।।।।अविकत्थन्वधिष्यामित्वांपश्यपुरुषाधम ।
अनुक्त्वा परुषं वाक्यं किञ्चिदप्यनवक्षिपन् । अविकत्थन् वधिष्यामि त्वां पश्य पुरुषाधम ॥
Verse 30
इत्युक्त्वापञ्चनाराचानाकर्णापूरितान् शितान् ।।।।निजघानमहावेगाल्लक्ष्मणोराक्षसोरसि ।
इत्युक्त्वा पञ्च नाराचानाकर्णापूरितान् शितान् । महावेगाल्लक्ष्मणो राक्षसोरसि निजघान ॥
Verse 31
सुपत्रवाजिताबाणाज्वलिताइवपन्नगाः ।।।।नैरृतोरस्यभासन्तसवितूरश्मयोयथा ।
सुपत्रवाजिता बाणाः ज्वलिता इव पन्नगाः । नैरृतोरस्य भासन्त सवितूरश्मयो यथा ॥
Verse 32
सःशरैराहतस्तेनसरोषोरावणात्मजः ।।।।सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्भाणैःप्रतिविव्याधलक्ष्मणम् ।
सः शरैराहतस्तेन सरोषो रावणात्मजः । सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्भाणैः प्रतिविव्याध लक्ष्मणम् ॥
Verse 33
सःबभूवमहाभीमोनरराक्षससिंहयोः ।।।।विमर्दस्तुमुलोयुद्धेपरस्परजयैषिणोः ।
स तयोर्नरराक्षससिंहयोः परस्परजयैषिणोः । युद्धे विमर्दस्तुमुलो महाभीमोऽभवत् ॥
Verse 34
उभौहिबलसम्पन्नावुभौविक्रमशालिनौ ।।।।उभौपरमदुर्ज्ञेयावतुल्यबलतेजसौ ।
उभौ हि बलसम्पन्नौ उभौ विक्रमशालिनौ । उभौ परमदुर्ज्ञेयौ तुल्यबलतेजसौ ॥
Verse 35
युयुधातेतदावीरौग्रहाविवनभोगतौ ।।।।बलवृत्राविवाभीतौयुधितौदुष्प्रधर्षणौ ।
तदा तौ वीरौ नभोगतौ ग्रहाविव दीप्तौ युयुधाते; युधि बलवृत्राविवाभीतौ दुष्प्रधर्षणौ च।
Verse 36
युयुधातेमहात्मानौतदाकेसरिणाविव ।।।।बहूनवसृजन्तौहिमार्गणौघानवस्थितौ ।नरराक्षससिम्होतौप्रहृष्टावभ्ययुध्यताम् ।।।।
तदा महात्मानौ तौ केसरिणाविव युयुधाते; अवस्थितौ बहून् मार्गणौघान् अवसृजन्तौ; नरराक्षससिंहौ तौ प्रहृष्टावभ्ययुध्यताम्।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts warrior conduct with deceptive tactics: Lakṣmaṇa condemns Indrajit’s earlier invisibility as a “thief’s path,” and reframes kṣātra honor as demonstrated performance in open combat rather than intimidation or verbal boasting.
Upadeśa centers on karmapramāṇa—deeds validate claims. Lakṣmaṇa rejects vāg-bala as empty and asserts that true capability is established through disciplined action, restraint, and accountable conduct even amid rage-driven provocation.
The immediate setting is the Laṅkā war-theatre (battlefield context), while cultural markers include kṣātra norms (open contest, disdain for stealth in this framing) and eschatological imagery such as “Yama’s abode,” plus battlefield-omen fauna (jackals, hawks, vultures).