Sarga 87
न्यग्रोध-प्रवेश-निवारणम् (Preventing Indrajit’s Banyan-Tree Rite) / Indrajit Confronts Vibhishana
युद्धकाण्ड
अथ लक्ष्मणं सम्यगुपदिश्य सन्तुष्टो विभीषणः तं वनप्रदेशं निनाय। तत्र मेघश्यामसदृशं भयङ्करं न्यग्रोधं दर्शयामास, यत्रेन्द्रजित् हविर्दत्त्वा मन्त्रबलात् अदृश्यो भूत्वा घोरं लाभं लभते इति व्याचष्ट। तस्मात् स न्यग्रोधं प्रवेष्टुमपूर्वमेव लक्ष्मणेन शरैर्दीप्तैः रथं हयान् सारथिं च विनाशयितव्यमिति; लक्ष्मणोऽपि तत् प्रतिज्ञाय धनुरानम्य प्रतीक्षते। ततः प्रभामयेन रथेन इन्द्रजित् समागत्य युद्धायाह्वयति। तदा स विभीषणं परुषैर्वाक्यैः निन्दति—स्वजनान् परित्यज्य परेषां शरणं गत इति, स्वपक्षे दोषेऽपि न त्याज्य इति च। विभीषणस्तु धर्ममवलम्ब्य प्रत्युवाच—राक्षसकुले जातोऽपि क्रूरकर्माणि त्यक्तवान्; अधर्मसङ्गं विषसर्पमिव परित्यज्य, दग्धगृहादिव पलायितवानिति। परदारापहरणं, स्तेयम्, मित्रेष्वविश्वासः, मुनिहिंसा, देवद्वेषः, मानः, क्रोधः, वैरभावश्च—एते दोषा रावणस्य श्रेयांसि मेघा इव गिरिशिखराणि आच्छादयन्ति, लङ्कायाश्च शीघ्रं विनाशं सूचयन्तीति। अन्ते स इन्द्रजितं प्रति अवदत्—मृत्युपाशेन बद्धोऽसि; लक्ष्मणस्य शरान् अभिमुखं गत्वा जीवन् न निवर्तिष्यसीति।
Shlokas
Verse 1
एवमुक्त्वातुसौमित्रिंजातहर्षोविभीषणः ।धनुष्पाणिंनमादायत्वरमाणोजगामसः ।।6.87.1।।
एवमुक्त्वा सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः, धनुष्पाणिं तमादाय त्वरमाणो जगाम।
Verse 2
अविदूरंततोगत्वाप्रविश्यतुमहद्वनम् ।दर्शमामासतत्कर्मलक्ष्मणातविभीषणः ।।6.87.2।।
ततः स अविदूरं गत्वा महद्वनं प्रविश्य, यत्कर्म कर्तव्यं तद् विभीषणो लक्ष्मणाय दर्शयामास।
Verse 3
नीलजीमूतसङ्काशंन्यग्रोधंभीमदर्शनम् ।तेजस्वीरावणभ्रातालक्ष्मणायन्यवेदयत् ।।6.87.3।।
नीलजीमूतसङ्काशं न्यग्रोधं भीमदर्शनम्; तेजस्वी रावणभ्राता विभीषणो लक्ष्मणाय न्यवेदयत्।
Verse 4
इहोपहारंभूतानांबलवान्रावणात्मजः ।उपहृत्यततःपश्चात्सङ्ग्राममभिवर्तते ।।6.87.4।।
अत्र बलवान् रावणात्मजः भूतानाम् उपहारं समुपहृत्य, ततः पश्चात् सङ्ग्रामम् अभिवर्तते।
Verse 5
अदृश्टस्सर्वभूतानांततोभवतिराक्षसः ।निहन्तिसमरेशत्रून् बध्नाति च शरोत्तमैः ।।6.87.5।।
ततः स राक्षसः सर्वभूतानाम् अदृष्टो भवति; समरे शत्रून् निहन्ति, शरोत्तमैश्च तान् बध्नाति।
Verse 6
तमप्रविष्टंन्यग्रोधंबलिनंरावणात्मजम् ।विध्वंसयशरैर्दीप्टै: सरथंसाश्वसारथिम् ।।6.87.6।।
तमःप्रविष्टं न्यग्रोधं प्रवेष्टुमुद्यतं बलिनं रावणात्मजम् । दीप्तैः शरैः सरथं साश्वसारथिं शीघ्रं विध्वंसय ॥
Verse 7
तथेत्युक्त्वामहातेजास्सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।बभूवावस्थितस्तत्रचित्रंविस्फारयन्? धनुः ।।6.87.7।।
“तथेत्य्” उक्त्वा महातेजाः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः । तत्र दृढमवस्थितो विचित्रं धनुः विस्फारयामास ॥
Verse 8
स रथेनाग्निवर्णेनबलवान्रावणात्मजः ।इन्द्रजित्कवचीखङ्गीसध्वजःप्रत्यदृश्यत ।।6.87.8।।
अग्निवर्णेन रथेन स बलवान् रावणात्मजः। इन्द्रजित् कवची खङ्गी सध्वजः प्रत्यदृश्यत॥
Verse 9
तमुवाचमहातेजाःपौलस्त्यमपराजितम् ।समह्वयेत्वांसमरेसम्यग्युद्धंप्रयच्छमे ।।6.87.9।।
तमुवाच महातेजाः पौलस्त्यम् अपराजितम्। समाह्वये त्वां समरे सम्यग् युद्धं प्रयच्छ मे॥
Verse 10
एवमुक्तोमहातेजामनस्वीरावणात्मजः ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंतत्रदृष्टवाविभीषणम् ।।6.87.10।।
एवमुक्तो महातेजा मनस्वी रावणात्मजः । तत्र विभीषणं दृष्ट्वा तं प्रति परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 11
इहत्वंजातसम्वृद्धःसाक्षाद्भ्रातापितुर्मम ।कथंद्रुह्यसिपुत्रस्यपितृव्योममराक्षस ।।6.87.11।।
इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षाद् भ्राता पितुर्मम । कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस ॥
Verse 12
न ज्ञातित्वं न सौहार्धं न जातिस्तवदुर्मते ।प्रमाणं न च सौदर्यं न धर्मोधर्मदूषण ।।6.87.12।।
न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते । प्रमाणं न च सौदर्यं न धर्मो धर्मदूषण ॥
Verse 13
शोच्यस्त्वमसिदुर्बुद्धेनिन्दनीयश्चसाधुभिः ।यस्त्वंस्वजनमुत्सृज्यपरभृत्यत्वमागतः ।।6.87.13।।
शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश्च साधुभिः । यस्त्वं स्वजनमुत्सृज्य परभृत्यत्वमागतः ॥
Verse 14
नैतछचिथिलयाबुद्ध्यात्वंवेसतिमहदन्तरम् ।क्व च स्वजनसम्वासःक्व च नीचपराश्रयः ।।6.87.14।।
नैतच्च शिथिलया बुद्ध्या त्वं वेत्सि महदन्तरम् । क्व च स्वजनसंवासः क्व च नीचपराश्रयः ॥
Verse 15
गुणवान्वापरजनःस्वजनोनिर्गुणोऽपिवा ।निर्गुणःस्वजनःश्रेयान् यःपरःपरएवसः ।।6.87.15।।
गुणवानपि परजनः, स्वजनो निर्गुणोऽपि चेत्। स्वजनो निर्गुणोऽपि श्रेयान्; परो हि पर एव सः॥
Verse 16
यसस्स्वपक्षंपरित्यज्यपरपक्षंनिषेवते ।स स्वपक्षेक्ष्यंप्राप्तेपश्चास्त्तैरेवहन्यते ।।6.87.16।।
यः स्वपक्षं परित्यज्य परपक्षं निषेवते। स्वपक्षे क्षयमापन्ने पश्चात् तैरेव हन्यते॥
Verse 17
निरनुक्रोशताचेयंयादृशीतेनिशाचर ।स्वजनेनत्वयाशक्यंपौरुषंरावणानुज ।।6.87.17।।
निशाचर रावणानुज! ते निरनुक्रोशता यथैव दृश्यते। स्वजनेषु प्रवृत्तं पौरुषं तव शक्यमेव॥
Verse 18
इत्युक्तोभ्रातृपुत्रेणप्रत्युवाचविभीषणः ।अजानन्निवमछचीलंकिंराक्षसविकत्थसे ।।6.87.18।।
इत्युक्तो भ्रातृपुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः। अजानन्निव मच्छीलं किं राक्षस विकत्थसे॥
Verse 19
राक्षसेन्द्रसुतासाधोपारुष्यंत्यजगौरवात् ।कुलेयद्यप्यहंजातोरक्षसांक्रूरकर्मणाम् ।।6.87.19।।गुणोयःप्रथमोनृणंतन्मेशीलमराक्षसम् ।
राक्षसेन्द्रसुतासाधो, पारुष्यं त्यज गौरवात्। कुलेऽहं रक्षसां जातः क्रूरकर्मणामपि॥ नृणां यः प्रथमः गुणः स मे शीलमराक्षसम्॥
Verse 20
न रमेदारुणेनाहं न चाधर्मेणवैरमे ।।6.87.20।।भ्रात्राविषशीलोऽपिकथंभ्रातानिरस्यते ।
नाहं दारुण्ये रमामि, न चाधर्मेऽभिरमामि। भ्राता विषशीलोऽपि स्यात्, कथं भ्राता भ्रातरं निरस्येत्॥
Verse 21
धर्मात्प्रच्युतशीलंहिपुरुषंपापनिश्चयम् ।।6.87.21।।त्यक्त्वासुखमवाप्नोतिहस्तादाशीविषंयथा ।
धर्मात् प्रच्युतशीलं पापनिश्चयं पुरुषं त्यक्त्वा सुखमवाप्नोति—हस्तादाशीविषं यथा॥
Verse 22
परस्वहरणेयुक्तंपरदाराभिमर्शकम् ।।6.87.22।।त्याज्यमाहुर्दुरात्मानंवेश्मप्रज्वलितंयथा ।
परस्वहरणे युक्तं परदाराभिमर्शकं दुरात्मानं त्याज्यमाहुः—वेश्म प्रज्वलितं यथा॥
Verse 23
परस्वानां च हरणंपरदाराभिमर्शनम् ।।6.87.23।।सुहृदामतिशङ्का च त्रयोदोषाःक्षयावहाः ।
परस्वानां हरणं परदाराभिमर्शनं सुहृदामतिशङ्का—एते त्रयो दोषाः क्षयावहाः॥
Verse 24
महर्षीणांवधोघोरस्सर्वदेवैश्चविग्रहः ।।6.87.24।।अभिमानश्चदोषश्चवैरित्वंप्रतिकूलता ।एतेदोषाममभ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।।6.87.25।।गुणान्प्रच्छादयामासुःपर्वतानिवतोयदाः ।
महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः। अभिमानश्च दोषश्च वैरित्वं प्रतिकूलता—एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः; गुणान् प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः॥
Verse 25
महर्षीणांवधोघोरस्सर्वदेवैश्चविग्रहः ।।6.87.24।।अभिमानश्चदोषश्चवैरित्वंप्रतिकूलता ।एतेदोषाममभ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।।6.87.25।।गुणान्प्रच्छादयामासुःपर्वतानिवतोयदाः ।
अभिमानश्च दोषश्च वैरित्वं प्रतिकूलता—एते दोषा मम भ्रातुः जीवितैश्वर्ययोर्नाशनाः।
Verse 26
दोषैरेतैःपरित्यक्तोमयाभ्रातापितातव ।।6.87.26।।नेयमस्तिपुरीलङ्का न च त्वं न च तेपिता ।
एतैर्दोषैः परित्यक्तो मया तव पिता भ्राता मम । नेयं लङ्कापुरी स्थास्यति न त्वं न च ते पिता ॥
Verse 27
अतिमाननी च बालश्चदुर्विनीतश्चराक्षस ।बद्धस्त्वंकालपाशेनब्रूहिमांयद्यदिच्छसि ।।6.87.27।।
अतिमानी च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस । बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद्यदिच्छसि ॥
Verse 28
अद्यतेव्यसनंप्राप्तंकिंमांत्वामिहवक्ष्यसि ।प्रवेष्टुं न त्वयाशक्यंन्यग्रोधंराक्षसाधम ।।6.87.28।।
अद्य ते व्यसनं प्राप्तं किं मां त्वमिह वक्ष्यसि । प्रवेष्टुं न त्वया शक्यं न्यग्रोधं राक्षसाधम ॥
Verse 29
धर्षयित्वा च काकुत्स्थं न शक्यंजीवितुंत्वया ।युध्यस्वनरदेवेनलक्ष्मणेनरणेसह ।।6.87.29।।हतस्त्वंदेवताकार्यंकरिष्यसियमक्षये ।
काकुत्स्थं धर्षयित्वा त्वं जीवितुं न शक्यसे। रणमध्ये लक्ष्मणेन नरदेवेन सह युध्यस्व; हतः सन् यमक्षये देवतानां कार्यं करिष्यसि॥
Verse 30
समाहृतं बलं दर्शय, सर्वाणि चायुधानि शरांश्च व्ययय। लक्ष्मणस्य शरगोचरं प्राप्तस्त्वं अद्य न जीवन् निर्गमिष्यसि, न च तव सैन्यं॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether allegiance to one’s clan overrides moral law: Indrajit condemns Vibhīṣaṇa for leaving his kin, while Vibhīṣaṇa frames departure as a necessary rejection of adharmic leadership and cruel conduct.
Vibhīṣaṇa teaches that righteousness is prior to birth-group identity: association with the unrighteous should be abandoned (like casting off a venomous serpent or escaping a burning house), and destructive vices inevitably eclipse merit and bring ruin.
The nyagrodha (banyan tree) in a great forest functions as a tactical landmark tied to Indrajit’s ritualized advantage (offerings leading to invisibility), and Laṅkā is invoked as the threatened political center whose fate is linked to Rāvaṇa’s faults.