Sarga 86
इन्द्रजितः कर्माननुष्ठानात् उत्थाय हनूमन्तं प्रति प्रस्थानम् / Indrajit Abandons the Unfinished Rite and Moves Against Hanuman
युद्धकाण्ड
अथ विभीषणो लक्ष्मणं प्रति कार्योपदेशं ददौ—शीघ्रं मेघश्यामं राक्षसबलं विदारय, येन रावणसुतोऽिन्द्रजित् दृश्यः स्यात्, अनुष्ठानं चापूरयन् पूर्वमेव निहन्येत। ततः कपिभल्लूकैः सह महायुद्धं प्रवृत्तम्; आकाशमिव शरैः, वृक्षैः, शैलशिखरैश्चाच्छादितं बभूव, ते च स्वाभाविकैः शस्त्रैः पराक्रमं चक्रुः। स्वबलस्य आर्तनादं श्रुत्वा दुरासद इन्द्रजित् कर्माननुष्ठानात् उत्थाय वनान्धकारात् निष्क्रम्य सिद्धरथमारुह्य प्रादुरभवत्—मेघप्रभः, रक्तलोचनः, मृत्युसम इव। राक्षसैर्लक्ष्मणं परिवृतं दृष्ट्वा हनूमान् महावृक्षान् गृहीत्वा प्रलयाग्निरिव शत्रुसैन्यं ददाह। ततः सहस्रशो राक्षसा त्रिशूलखड्गशक्त्ययसदण्डपरशुघनभिन्दिपालादिभिः सर्वशस्त्रैः हनूमन्तं समभ्यधावन्। इन्द्रजित् सारथिं कपिश्रेष्ठं प्रति प्रेरयामास, ततो रथात् शरवृष्टिः पपात। हनूमान् तां वृष्टिं सहमानः प्रत्यक्षं समाह्वानं चकार। विभीषणो लक्ष्मणं बोधयामास—इन्द्रजितो हनूमन्तं प्रति प्रवृत्तः, त्वरया जहि; लक्ष्मणोऽपि रथस्थं तमभिज्ञाय प्रत्युत्तरशरवर्षं मुमोच।
Shlokas
Verse 1
अथतस्यामवस्थायांलक्ष्मणंरावणानुजः ।परेषामहितंवाक्यमर्थसाधकमब्रवीत् ।।।।
तस्मिन्नवस्थायां रावणानुजः लक्ष्मणं प्रति, परेषामहितं अर्थसाधकं वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 2
यदेतद्राक्षसानीकंमेघश्यामंविलोक्यते ।एतदायोध्यतांशीघ्रंकपिभिपादपायुधैः ।।।।
यदेतद् राक्षसानीकं मेघश्यामं विलोक्यते, एतद् शीघ्रम् आयोध्यतां कपिभिः पादपायुधैः।
Verse 3
अस्यानीकस्यमहतोभेदनेयतलक्ष्मण ।राक्षसेन्द्रसुतोऽप्यत्रभिन्नेदृश्योभविष्यति ।।।।
अस्यानीकस्य महतो भेदने यत लक्ष्मण । राक्षसेन्द्रसुतोऽप्यत्र भिन्नेदृश्यो भविष्यति ॥
Verse 4
सत्वमिन्द्राशनिप्रख्यैःशरैरवकिरन्परान् ।अभिद्रवाशुयावद्वैनैतत्कर्मसमाप्यते ।।।।
स त्वमिन्द्राशनिप्रख्यैः शरैरवकिरन् परान् । अभिद्रवाशु यावद्वै नैतत्कर्म समाप्यते ॥
Verse 5
ज हिवीरदुरात्मानंमायापरमधार्मिकम् ।रावणिंक्रूरकर्माणंसर्वलोकभयावहम् ।।।।
जहि वीर दुरात्मानं मायापरमधार्मिकम् । रावणिं क्रूरकर्माणं सर्वलोकभयावहम् ॥
Verse 6
विभीषणवच्श्रुत्वालक्ष्मणश्शुभलक्षणः ।ववर्षशरवर्षाणिराक्षसेन्द्रसुतंप्रति ।।।।
विभीषणवचः श्रुत्वा लक्ष्मणः शुभलक्षणः । ववर्ष शरवर्षाणि राक्षसेन्द्रसुतं प्रति ॥
Verse 7
ऋक्षाःशाखामृगाश्चैवद्रुमद्रिनखयोधिनः ।अभ्यधावन्तसहितास्तदनीकमवस्थितम् ।।।।
ऋक्षाः शाखामृगाश्चैव समवेताः समन्ततः । द्रुमैर्द्रिभिश्च नखैश्चैव तदनीकमभ्यधावन् ॥
Verse 8
राक्षसाश्चशितैर्भाणैरसिभिश्शक्तितोमरैः ।उद्यदैससम् वर्तन्तसमरेकपिसैन्यजिघांसवः ।।।।
राक्षसाः कपिसैन्यजिघांसवः समरे शितैर्भाणैः असिभिः शक्तितोमरैः उद्यदैः समभ्यवर्तन्त।
Verse 9
स सम्प्रहारस्तुमुलःसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।शब्देनमहतालङ्कांनादयन्वैसमन्ततः ।।।।
तदा कपिरक्षसां स तुमुलः सम्प्रहारः सञ्जज्ञे; महता शब्देन लङ्कां समन्ततः नादयन्।
Verse 10
शस्त्रश्चविविधाकारैश्शितैर्बाणैश्चपादपैः ।उद्यतैर्गिरिशृङ्गैश्चघोरैराकाशमावृतम् ।।।।
विविधाकारैः शस्त्रैः शितैर्बाणैश्च, पादपैः, उद्यतैर्गिरिशृङ्गैश्च घोरैः आकाशं समन्तादावृतम्॥
Verse 11
तेराक्षसावानरेषुविकृताननबाहवः ।निवेशयन्तःशस्त्राणिचक्रुस्तेसुमहद्भयम् ।।।।
ते राक्षसाः विकृताननबाहवो वानरेषु शस्त्राणि निवेशयन्तः तेषां मध्ये सुमहद्भयं चक्रुः।
Verse 12
तथैवसकलैर्वृक्षैर्गिरिशृङ्गैश्चवानराः ।अभिजघ्नुजघ्नुश्चसमरेराक्षसर्षभान् ।।।।
तथैव वानराः सकलैर्वृक्षैः गिरिशृङ्गैश्च समरे राक्षसर्षभान् अभिजघ्नुर्जघ्नुश्च।
Verse 13
ऋक्षवानरमुख्यैश्चमहाकायैर्महाबलैः ।रक्षसांयुध्यमानानांमहद्भयमजायत ।।।।
ऋक्षवानरमुख्यैः महाकायैर्महाबलैः रक्षसां युध्यमानानां महद्भयम् अजायत।
Verse 14
स्वमनीकंविषण्णंतुश्रुत्वाशत्रुभिरर्दितम् ।उदतिष्ठतदुर्दर्षः स कर्मण्यननुष्ठिते ।।।।
स्वसैन्यं विषण्णं शत्रुभिरभिद्रुतं श्रुत्वा स दुर्दर्षः, आरब्धकर्मणि अननुष्ठितेऽपि, सहसा समुत्थितः।
Verse 15
वृक्षान्धकारान्निर्गम्यजातक्रोधः स रावणिः ।आरुरोहरथंसज्जंपूर्वयुक्तंसुसंयतम् ।।।।
वृक्षान्धकारात् निर्गत्य जातक्रोधो रावणिः, सज्जं पूर्वयुक्तं सुसंयतं रथमारुरोह।
Verse 16
स भीमकार्मुकधरःकालमेघसमप्रभ: ।रक्तास्यनयनोकृद्धोमभौमृत्युरिवान्तकः ।।।।
स भीमकार्मुकधरः कालमेघसमप्रभः। रक्तास्यनयनः क्रुद्धो मृत्युरिवान्तको बभौ॥
Verse 17
दृष्टवैवतुरथस्थंतंपर्यवर्तततद्बलम् ।रक्षसांभीमवेगानांलक्ष्मणेनयुयुत्सताम् ।।।।
रथस्थं तं दृष्ट्वैव भीमवेगं तद्राक्षसबलं पर्यवर्तत; लक्ष्मणेन युयुत्सतां रक्षसां समवर्तत।
Verse 18
तस्मिन् कालेतुहनूमानुद्यम्यसुदुरासदम् ।धरणीधरसङ्काशोमहावृक्षमरिन्दमः ।।।।स राक्षसानांतत्सैन्यंकालाग्निरिवनिर्दहन् ।चकारबहुभिर्वक्षैर्निःसंज्ञंयुधिवानरः ।।।।
तस्मिन् काले हनूमान् अरिन्दमो धरणीधरसङ्काशः सुदुरासदं महावृक्षमुद्यम्य, युधि कालाग्निरिव राक्षसानां तत्सैन्यं निर्दहन्, बहुभिर्वृक्षैः प्रहृत्य निःसंज्ञं चकार।
Verse 19
तस्मिन् कालेतुहनूमानुद्यम्यसुदुरासदम् ।धरणीधरसङ्काशोमहावृक्षमरिन्दमः ।।6.86.18।।स राक्षसानांतत्सैन्यंकालाग्निरिवनिर्दहन् ।चकारबहुभिर्वक्षैर्निःसंज्ञंयुधिवानरः ।।6.86.19।।
तस्मिन् काले हनूमान् अरिन्दमो धरणीधरसङ्काशः सुदुरासदं महावृक्षमुद्यम्य, युधि कालाग्निरिव राक्षसानां तत्सैन्यं निर्दहन्, बहुभिर्वृक्षैः प्रहृत्य निःसंज्ञं चकार।
Verse 20
विध्वंसन्तंतरसादृष्टवैवपवनात्मजम् ।राक्षसानांसहस्राणिहनूमन्तमवाकिरन् ।।।।
पवनात्मजं हनूमन्तं तरसा विध्वंसन्तं दृष्ट्वैव राक्षसानां सहस्राणि समन्ताद् अवाकिरन्।
Verse 21
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।।।
शितशूलधराः शूलैः, असिपाणयः असिभिः, शक्तिहस्ताश्च शक्तिभिः, पट्टसायुधाः पट्टसैः—राक्षसाः समराय समभ्यवर्तन्त।
Verse 22
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।6.86.21।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।6.86.22।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।6.86.23।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।6.86.24।।
परिघैश्च गदाभिश्च, शुभदर्शनैः कुन्तैश्च, शतशश्च शतघ्नीभिः, आयसैरपि मुद्गरैः—ते समरं चक्रुः।
Verse 23
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।6.86.21।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।6.86.22।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।6.86.23।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।6.86.24।।
घोरैः परशुभिश्चैव भिन्दिपालैश्च राक्षसाः; मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्च, तलैरशनिसन्निभैश्च—अभ्यहनन्।
Verse 24
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।6.86.21।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।6.86.22।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।6.86.23।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।6.86.24।।
ते समन्तात् समासाद्य पर्वतोपमं वीरं अभिजघ्नुः; स चापि तेषु सङ्क्रुद्धः महान् कदनं चकार।
Verse 25
स ददर्शकपिश्रेष्ठमचलोपममिन्द्रजित् ।सूदमानमसन्त्रस्तममित्रान् पवनात्मजम् ।।।।
इन्द्रजित् अचलोपमं कपिश्रेष्ठं पवनात्मजं हनूमन्तं ददर्श—असन्त्रस्तं शत्रून् सूदयमानम्।
Verse 26
स सारथिमुवाचेदंयाहियत्रैषवानरः ।क्षयमेवहिनःकुर्याद्राक्षसामुपेक्षितः ।।।।
स सारथिं उवाच—“याहि यत्रैष वानरः; उपेक्षितो हि नः राक्षसानां क्षयमेव करिष्यति।”
Verse 27
इत्युक्तस्सारथिस्तेनययौयत्र न मारुतिः ।वहन् परमदुर्धर्षंस्थितमिन्द्रजितंरथे ।।।।
तदुक्तः सारथिः ययौ यत्र मारुतिः; रथे स्थितं परमदुर्धर्षम् इन्द्रजितं वहन्।
Verse 28
सोऽभ्युपेत्यशरान्खङ्गान्पट्टसासिपरश्वधान् ।अभ्यवर्षतदुर्धर्षःकपिमूर्थनिराक्षसः ।।।।
स दुर्धर्षो राक्षसः अभ्युपेत्य शरान् खङ्गान् पट्टसासि-परश्वधान् च कपिमूर्ध्नि अभ्यवर्षत्।
Verse 29
तानिशस्त्राणिघोराणिप्रतिगृह्य स मारुतिः ।रोषेणमहताविष्टोवाक्यंचेदमुवाच ह ।।।।
तानि शस्त्राणि घोराणि प्रतिगृह्य स मारुतिः । रोषेण महताविष्टो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥
Verse 30
युध्यस्वयदिशूरोऽसिरावणात्मजदुर्मते ।वायुपुत्रंसमासाद्य न जीवन् प्रतियास्यसि ।।।।
युध्यस्व यदि शूरोऽसि रावणात्मज दुर्मते । वायुपुत्रं समासाद्य न जीवन् प्रतियास्यसि ॥
Verse 31
बाहुभ्यांसम्प्रतियुध्यस्वयदिमेद्वन्द्वमाहवे ।वेगंसहस्वदुर्बुद्धेततस्त्वंरक्षसांवरः ।।।।
बाहुभ्यां सम्प्रतियुध्यस्व यदि मे द्वन्द्वमाहवे । वेगं सहस्व दुर्बुद्धे ततस्त्वं रक्षसां वरः ॥
Verse 32
हनूमन्तंजिघांसन्तंसमुद्यतशरासनम् ।रावणात्मजमाचष्टे लक्ष्मणाय विभीषण: ।।।।
हनूमन्तं जिघांसन्तं समुद्यतशरासनम् । रावणात्मजमाचष्टे लक्ष्मणाय विभीषणः ॥
Verse 33
यस्सवासवनिर्जेतारावणस्यात्मसम्भवः ।स एषरथमास्थायहनूमन्तंजिघांसति ।।।।
यः स वासवनिर्जेता रावणस्यात्मसम्भवः । स एष रथमास्थाय हनूमन्तं जिघांसति ॥
Verse 34
तमप्रतिमसंस्थानैश्शरैश्शत्रुनिवारणैः ।जीवितान्तकरैर्घोरैःसौमित्रेरावणिंजहि ।।।।
हे सौमित्रे, तमप्रतिमसंस्थानैः शत्रुनिवारणैः घोरैः जीवितान्तकरैः शरैः रावणिं जहि।
Verse 35
इत्येवमुक्तस्तुतदामहात्माविभीषणेनारिविभीषणेन ।ददर्शतंपर्वतसन्निकाशंरथस्थितंभीमबलंदुरासदम् ।।।।
इत्येवमुक्तस्तदा महात्मा लक्ष्मणो विभीषणेनारिविभीषणेन तं पर्वतसन्निकाशं रथस्थितं भीमबलं दुरासदं ददर्श।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the injunction to strike Indrajit before his ritual task is completed, raising the wartime dharma question of timing: when decisive intervention is justified to prevent a greater threat and protect allied forces.
Counsel (upadeśa) must translate into prompt, proportionate action: discern the enemy’s enabling conditions (concealment, ritual power, morale) and remove them, while sustaining collective duty toward allies under crisis.
Lanka is the primary setting, with emphasis on battlefield atmosphere (sky filled with missiles) and wooded cover (“darkness of trees”) as a tactical landmark from which Indrajit emerges—signaling terrain’s role in epic warfare.