Sarga 85
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नः — Vibhishana’s Counsel and Lakshmana’s March to Nikumbhila
युद्धकाण्ड
अस्मिन् पञ्चाशीतितमे सर्गे शोकाकुलो रामो विभीषणवचनं क्षणं न सम्यगवगच्छन् स्वचित्तं समाधाय पुनः स्पष्टतया निवेदयितुं याचते। विभीषणो निवेदयति—वानरसेना यथाविभागं विन्यस्ता, सर्वे च यथास्थाने प्रतिष्ठिताः; अतः क्लेशकरं विषादं त्यज, स हि शत्रूणां हर्षं वर्धयति। सीताप्राप्त्यर्थं राक्षसानां विनाशार्थं च पुनरुद्योगः कार्य इति स उपदिशति। ततः स त्वरितं रहस्यं प्रकाशयति—रावणिपुत्र इन्द्रजित् निकुम्भिलां गत्वा यज्ञकर्म आरब्धवान्; तस्य समापनात् वानर-रामपक्षस्य महाविपत्तिः स्यात्, वरप्रभावात् यज्ञाविघ्नेन विना रामोऽपि वध्यः स्यादिति। अतः तं यज्ञं शीघ्रं विघ्नयितुं लक्ष्मणं प्रेषयेत्—हनूमता सह सर्ववानरसेनया, जाम्बवता रक्षितं, विभीषणश्च मायाविशारदत्वात् पृष्ठतोऽनुगच्छेत् इति निर्णयो भवति। रामोऽपि इन्द्रजितो ब्रह्मास्त्र-मायावैभवं स्मरन् तदनुज्ञां दत्त्वा आज्ञापयति। लक्ष्मणः शस्त्राणि समादाय रामं प्रणम्य, त्वरितं कर्तुमिति प्रतिज्ञाय, निकुम्भिलां प्रति शीघ्रं प्रस्थितः; स च घोरं राक्षसव्यूहं तमसावृत इव प्रविशति।
Shlokas
Verse 1
त्तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोककर्शितः ।नोपधारयतेव्यक्तंयदुक्तंतेनरक्षसा ।।6.85.1।।
तस्य वचनं श्रुत्वा शोककर्शितो राघवो, तेन रक्षसा यदुक्तं तद् व्यक्तं नोपधारयत्।
Verse 2
ततोधैर्यमवष्टभ्यरामःपरपुरञ्जयः ।विभीषणमुपासीनमुवाचकपिसन्निधौ ।।6.85.2।।
ततः धैर्यमवष्टभ्य रामः परपुरञ्जयः कपिसन्निधौ उपासीनं विभीषणम् उवाच॥
Verse 3
नैरृताधिपतेवाक्यंयदुक्तंतेविभीषण ।भूयस्तच्छ्रोतुमिच्छामिब्रूहियत्तेविवक्षितम् ।।6.85.3।।
नैरृताधिपते विभीषण, यत्त्वया पूर्वमुक्तं वाक्यं तदेव भूयः श्रोतुमिच्छामि। यत्ते विवक्षितं तदिदानीं पुनरपि ब्रूहि॥
Verse 4
राघवस्यवचःश्रुत्वावाक्यंवाक्यविशारद. ।यत्तत्पुनरिदंवाक्यंबभाषे स विभीषणः ।।6.85.4।।
राघवस्य वचः श्रुत्वा वाक्यविशारदः । विभीषणः पुनरेवेदं वाक्यं प्रत्युवाच ह ॥
Verse 5
यथाज्ञप्तंमहाबाहोत्वयागुल्मनिवेशनम् ।तत्तथाऽनुष्ठितंवीरत्वद्वाक्यसमनन्तरम् ।।6.85.5।।
यथाज्ञप्तं महाबाहो त्वया गुल्मनिवेशनम् । तत्तथाऽनुष्ठितं वीर त्वद्वाक्यसमनन्तरम् ॥
Verse 6
तान्यनीकानिसर्वाणिविभग्नानिसमन्ततः ।विन्यस्तायूथपाश्चैवयथान्यायंविभागशः ।।6.85.6।।
तान्यनीकानि सर्वाणि विभक्तानि समन्ततः । विन्यस्ता यूथपाश्चैव यथान्यायं विभागशः ॥
Verse 7
भूयस्तुममविज्ञाप्यंतच्छ्रुणुष्वमहायश: ।त्वय्यकारणसन्तप्तेसन्तप्तहृदयावयम् ।।6.85.7।।
भूय एव मम निवेदनं शृणुष्व, महायशः। त्वय्यकारणसन्तप्ते वयं अपि सन्तप्तहृदयाः स्मः॥
Verse 8
त्यजराजन्निमंशोकंमिथ्यासन्तापमागतम् ।तदियंत्यज्यतांचिन्ताशत्रुहर्षविवर्धिनी ।।6.85.8।।
राजन्, इमं शोकं त्यज; मिथ्यासन्तापोऽयम् आगतः। एषा चिन्ता त्यज्यतां, शत्रूणां हर्षवर्धिनी॥
Verse 9
उद्यमःक्रियतांवीरहर्षःसमुपसेव्यताम् ।प्राप्तव्यायदितेसीताहन्तव्याश्चनिशाचराः ।।6.85.9।।
वीर, उद्यमः क्रियतां; हर्षः समुपसेव्यताम्। यदि ते सीता प्राप्तव्या, निशाचराश्च हन्तव्याः॥
Verse 10
रघुनन्दनवक्ष्यामिश्रूयतांमेहितंवचः ।साध्वयंयातुसौमित्रिर्बलेनमहतावृतः ।।6.85.10।।निकुम्भिलायांसम्प्राप्यहन्तुंरावणिमाहवे ।धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः ।।6.85.11।।
रघुनन्दन, मे हितं वचः शृणु। सौमित्रिः महता बलेनावृतः शीघ्रं यातु; निकुम्भिलां प्राप्य आहवे रावणिं हन्तुं प्रवर्तताम्, धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैः आशीविषविषोपमैः शरैः।
Verse 11
रघुनन्दनवक्ष्यामिश्रूयतांमेहितंवचः ।साध्वयंयातुसौमित्रिर्बलेनमहतावृतः ।।6.85.10।।निकुम्भिलायांसम्प्राप्यहन्तुंरावणिमाहवे ।धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः ।।6.85.11।।
तेन वीर्यवता तपसा स्वयम्भुवो वरदानात् ब्रह्मशिरोऽस्त्रं प्राप्तम्, तथा कामगाश्चतुरङ्गमाः (यथेष्टगामिनोऽश्वाः) लब्धाः।
Verse 12
तेनवीरेणतपसावरदानात्स्वयम्भुवः ।अस्त्रंब्रह्मशिरःप्राप्तंकामगाश्चतुरङ्गमाः ।।6.85.12।।
तेन वीर्यवता तपसा स्वयम्भुवो वरदानात् ब्रह्मशिरोऽस्त्रं प्राप्तम्, तथा कामगाश्चतुरङ्गमाः (यथेष्टगामिनोऽश्वाः) लब्धाः।
Verse 13
स एषसहसैन्येनप्राप्तःकिलनिकुम्भिलाम् ।यद्युततिष्ठेत्कृतंकर्महतान्सर्वांश्चविद्धिनः ।।6.85.13।।
स एष किल सैन्येन सह निकुम्भिलां प्राप्तः। यदि कर्म समाप्य उत्थाय प्रवर्तेत, तर्हि नः सर्वान् हतान् एव विद्धि।
Verse 14
निकुम्भिलामसम्प्राप्तमहुताग्निं च योरिपुः ।त्वामातायिनंहन्यादिन्द्रशत्रोस्सतेवधः ।।6.85.14।।वरोदत्तोमहाबाहो सर्वलोकेश्वरेणवै ।इत्येवंविहितोराजन्वधस्तस्यैषधीमतः ।।6.85.15।।
निकुम्भिलाम् असम्प्राप्तं यो रिपुः, आहुताग्निं च अकृतं, स इन्द्रशत्रोः शत्रुः त्वाम् आततायिनं हन्यात्—स ते वधः। महाबाहो, सर्वलोकेश्वरेण तस्मै वरो दत्तः; राजन्, एवं तस्य धीमतः वधविधिः विहितः।
Verse 15
निकुम्भिलामसम्प्राप्तमहुताग्निं च योरिपुः ।त्वामातायिनंहन्यादिन्द्रशत्रोस्सतेवधः ।।6.85.14।।वरोदत्तोमहाबाहो सर्वलोकेश्वरेणवै ।इत्येवंविहितोराजन्वधस्तस्यैषधीमतः ।।6.85.15।।
विभीषणवचः श्रुत्वा रामोऽथ वाक्यमब्रवीत्—सत्यपराक्रमः: ‘जानामि तस्य रौद्रस्य मायाम्।’
Verse 16
वधायेन्द्रजितोरामसन्दिशस्वमहाबल ।हतेतस्मिन्हतंविद्धिरावणंससुहृज्जनम् ।।6.85.16।।
राम, महाबल, इन्द्रजितो वधाय सन्दिशस्व। तस्मिन् हते रावणं ससुहृज्जनं हतम् एव विद्धि।
Verse 17
विभीषणवच्श्रुत्वारामोवाक्यमथाब्रवीत् ।जानामितस्यरौद्रस्यमायांसत्यपराक्रमः ।।6.85.17।।
विभीषणवचः श्रुत्वा रामोऽथ वाक्यमब्रवीत्—सत्यपराक्रमः: ‘जानामि तस्य रौद्रस्य मायाम्।’
Verse 18
स हिब्रह्मास्त्रवित्प्राज्ञोमहामायोमहाबल. ।करोत्यसंज्ञान् सङ्ग्रामेदेवान्सवरुणानपि ।।6.85.18।।
स हि ब्रह्मास्त्रवित् प्राज्ञः महामायो महाबलः। सङ्ग्रामे देवान् सवरुणानपि असंज्ञान् करोति॥
Verse 19
तस्यान्तरिक्षेचरतःसरथस्यमहायशः ।न गतिर्ज्ञायतेवीरसूर्यस्येवाभ्रसम्ल्पवे ।।6.85.19।।
अन्तरिक्षे सरथः चरतो महायशसः तस्य वीर, अभ्रसम्प्लवे सूर्यस्येव गतिः न ज्ञायते॥
Verse 20
राघवस्तुरिपोर्ज्ञात्वामायावीर्यंदुरात्मनः ।लक्ष्मणंकीर्तिसम्पन्नमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.85.20।।
राघवस्तु दुरात्मनः रिपोर्मायावीर्यं सम्यगवगम्य, कीर्तिसम्पन्नं लक्ष्मणमिदं वचनमुवाच।
Verse 21
यद्वानरेन्द्रस्यबलंतेनसर्वेणसम्वृतः ।हनूमत्प्रमुखैश्चवयूथपैस्सहलक्ष्मण ।।6.85.21।।जाम्बवेनार्क्षपतिनासहसैन्येनसम्वृतः ।जहितंराक्षससुतंमायाबलविशारदम् ।।6.85.22।।
लक्ष्मण, वानरेन्द्रस्य समग्रेण बलेन सम्वृतः, हनूमत्प्रमुखैः यूथपैश्च सह; जाम्बवता ऋक्षपतिना सह सैन्येन परिरक्षितः सन्, मायाबलविशारदं राक्षससुतं जहि।
Verse 22
यद्वानरेन्द्रस्यबलंतेनसर्वेणसम्वृतः ।हनूमत्प्रमुखैश्चवयूथपैस्सहलक्ष्मण ।।6.85.21।।जाम्बवेनार्क्षपतिनासहसैन्येनसम्वृतः ।जहितंराक्षससुतंमायाबलविशारदम् ।।6.85.22।।
लक्ष्मण, वानरेन्द्रस्य समग्रेण बलेन सम्वृतः, हनूमत्प्रमुखैः यूथपैश्च सह; जाम्बवता ऋक्षपतिना सह सैन्येन परिरक्षितः सन्, मायाबलविशारदं राक्षससुतं जहि।
Verse 23
अयंत्वांसचिवैःसार्थंमहात्मारजनीचरः ।अभिज्ञस्तस्यमायानांपृष्ठतोऽनुगमिष्यति ।।6.85.23।।
अयं महात्मा रजनीचरः सचिवैः सार्धं त्वामनुगमिष्यति; तस्य मायानामभिज्ञः सन् पृष्ठतोऽनुगच्छति।
Verse 24
राघवस्यवच्श्रुत्वालक्ष्मणस्सविभीषणः ।जग्राहकार्मुकश्रेष्ठमत्यद्भुतपराक्रमः ।।6.85.24।।
राघवस्य वचः श्रुत्वा, विभीषणसहितो लक्ष्मणोऽत्यद्भुतपराक्रमः कार्मुकश्रेष्ठं जग्राह।
Verse 25
सन्नद्धःकवचीखङ्गीसशरोवामचापभृत् ।रामपादावुपस्पृश्यहृष्टःसौमित्रिरब्रवीत् ।।6.85.25।।
सन्नद्धः कवची खङ्गी सशरः वामचापभृत्; रामपादावुपस्पृश्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत्।
Verse 26
अद्यमत्कार्मुकोन्मुक्ताश्शरानिर्भिद्यरावणिम् ।लङ्कामभितिष्यन्तिहंसाःपुष्करिणीमिव ।।6.85.26।।
अद्य मम कार्मुकोन्मुक्ताः शराः रावणिं निर्भिद्य लङ्काम् अभितिष्यन्ति—यथा हंसाः पुष्करिणीम् इव।
Verse 27
अद्यैवतस्यरौद्रस्यशरीरंमामकाश्शराः ।विधमिष्यन्तिभित्त्वातंमहाचापगुणच्युताः ।।6.85.27।।
अद्यैव तस्य रौद्रस्य शरीरं मम शराः महाचापगुणच्युताः भित्त्वा विधमिष्यन्ति।
Verse 28
एवमुक्त्वा स द्युतिमान् वचनंभ्रातुरग्रतः ।स रावणिवधाकाङ्क्षीलक्ष्मणस्त्वरितोययौ ।।6.85.28।।
एवमुक्त्वा भ्रातुरग्रतः द्युतिमान् लक्ष्मणः रावणिवधाकाङ्क्षी त्वरितो ययौ।
Verse 29
सोऽभिवाद्यगुरोःपादौकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।निकुम्भिलामभिययौचैत्यंरावणिपालितम् ।।6.85.29।।
स गुरोः पादौ अभिवाद्य प्रदक्षिणं च कृत्वा रावणिपालितं निकुम्भिलाचैत्यं अभिययौ।
Verse 30
विभीषणेनसहितोराजपुत्रःप्रतापवान् ।कृतस्वस्त्ययनोभ्रात्रालक्ष्मणस्त्वरितोययौ ।।6.85.30।।
विभीषणेन सह प्रतापवान् राजपुत्रः लक्ष्मणः, भ्रात्रा कृतस्वस्त्ययनो, त्वरितं प्रययौ॥
Verse 31
वानराणांसहस्रैस्तुहनूमान् बहुभिर्वृतः ।विभीषणश्चसामात्योतदालक्ष्मणमन्वगात् ।।6.85.31।।
तदा बहुभिः वानरसहस्रैः परिवृतो हनूमान्, विभीषणश्च सामात्यः, लक्ष्मणमन्वगात्॥
Verse 32
महताहरिसैन्येनसवेगमभिसंवृतः ।ऋक्षराजबलंचैवददर्शपथिविष्ठितम् ।।6.85.32।।
महताहरिसैन्येन सवेगमभिसंवृतः स पथि विष्ठितं ऋक्षराजबलं चापि ददर्श॥
Verse 33
स गत्वादूरमध्वानंसौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।राक्षसेन्द्रबलंदूरादपश्यद्व्यूहमाश्रितम् ।।6.85.33।।
सौमित्रिर्मित्रनन्दनः स दूरमध्वानं गत्वा, दूरादेव राक्षसेन्द्रबलं व्यूहमाश्रितमपश्यत्॥
Verse 34
स तंप्राप्यधनुष्पाणिर्मायायोगमरिन्दमः ।तस्थौब्रह्मविधानेनविजेतुंरघुनन्दनः ।।6.85.34।।
स तं मायायोगनिपुणं प्राप्य धनुष्पाणिररिन्दमः । रघुनन्दनः ब्रह्मविधानेन तस्थौ तं विजेतुं दृढनिश्चयः ॥
Verse 35
भीषणेनसहितोराजपुत्रःप्रतापवान् ।अङ्गदेन च वीरेणतथानिलसुतेन च ।।6.85.35।।
भीषणेन सहितो राजपुत्रः प्रतापवान् । अङ्गदेन च वीरेण तथा निलसुतेन च ॥
Verse 36
लक्ष्मणः शत्रुसैन्यं महद् ध्वजसमाकीर्णं निर्मलशस्त्रदीप्तं महारणरथसमन्वितं भीमदर्शनं अप्रमेयवेगं तमसः पुञ्जमिव प्रविश्य प्रविवेश।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is choosing disciplined, time-bound intervention over passive grief: Rāma must convert sorrow into command, dispatching Lakṣmaṇa to disrupt Indrajit’s Nikumbhilā rite before its completion creates an existential threat to the dharmic coalition.
Vibhīṣaṇa’s upadeśa frames anxiety as strategically harmful and ethically unproductive; the chapter teaches that righteous leadership requires emotional regulation, reliance on truthful intelligence, and prompt execution of duty when adharma is fortified by deception and boon-based advantage.
Nikumbhilā is highlighted as a ritually charged battlefield landmark—its caitya/sanctuary and fire-sacrifice context establish it as a cultural-religious site whose ritual completion has direct military consequences in the narrative logic of boons and yājñika power.