Sarga 84
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नोपदेशः (Counsel to Disrupt the Nikumbhilā Rite)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे युद्धभूमौ मनोविकारस्य संकटं तदुपशमनं च सुबुद्ध्या मन्त्रेण दर्श्यते। विभीषणः सैन्यव्यूहं विनियुज्य आगत्य रामं लक्ष्मणाङ्के शयानं ददर्श; हनूमद्वचनं मेघनादेन सीतावध इति भ्रान्त्या रामः शोकमोहाविष्टः। लक्ष्मणः कारणं निवेदयति, विभीषणश्च तं शमयन् तद्वृत्तान्तं असम्भाव्यं मन्यते, रावणः सीतां न हन्यादिति निश्चिनोति। एषा माया—वानरसेनां विचलयितुं कृतो छलः—इति स स्पष्टयति। ततः स तत्त्वं प्रकाशयति—मेघनादः निकुम्भिलां गत्वा होमं करिष्यति; स यज्ञः समाप्यते चेत् स युद्धे अतिदुर्जयः, देवैरपि द्रष्टुमशक्य इव भवति। अतः कालातिगमनं वर्जयित्वा शीघ्रं सेनां प्रचोदयेत्, मिथ्याशोकं त्यजेत्, लक्ष्मणं च प्रेषयेत्—यज्ञविघ्नं कृत्वा मेघनादं वध्यं कर्तुमिति। एवं विवेकः कालसापेक्षया नीत्या सह युज्यते; उपदेशः शोकात् धर्म्यकर्मणि सेतुरिव भवति।
Shlokas
Verse 1
राममाश्वासयानेतुलक्ष्मणेभ्रातृवत्सले ।निक्षिप्यगुल्मान् स्वस्थानेतत्रागच्छद्विभीषणः ।। ।।
लक्ष्मणे भ्रातृवत्सले राममाश्वासयति सति, विभीषणः स्वस्थानेषु गुल्मान् निक्षिप्य तत्र समागच्छत्।
Verse 2
नानाप्रहरणैर्वीरैश्चतुर्भिस्सचिवैर्वृत: ।नीलाञ्जनचयाकारैर्मातङ्गैरिवयूथप ।।।।
नानाप्रहरणधारिभिः वीरैः चतुर्भिः सचिवैः परिवृतः, नीलाञ्जनचयाकारैः मातङ्गैरिव यूथपः, विभीषणः महात्मानं रामं प्रति जगाम; स च अश्रुपिहितलोचनान् वानरबलौघान् ददर्श।
Verse 3
राघवं च महात्मानमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ।ददर्शमोहमापन्नंलक्ष्मणस्याङ्गमाश्रितम् ।।।।
लक्ष्मणस्याङ्गमाश्रितं मोहमापन्नं राघवं महात्मानम् इक्ष्वाकुकुलनन्दनं विभीषणो ददर्श॥
Verse 4
राघवं च महात्मानमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ।ददर्शमोहमापन्नंलक्ष्मणस्याङ्गमाश्रितम् ।।6.84.3।।
लक्ष्मणस्याङ्गमाश्रितं मोहमापन्नं राघवं महात्मानम् इक्ष्वाकुकुलनन्दनं विभीषणो ददर्श॥
Verse 5
व्रीडितंशोकसन्तप्तंदृष्टवारामंविभीषणः ।अन्तर्धुःखएनदीनात्माकिमेतदितिसोऽब्रवीत् ।।।।
व्रीडितं शोकसन्तप्तं रामं दृष्ट्वा विभीषणः। अन्तर्दुःखेन दीनात्मा ‘किमेतत्’ इति सोऽब्रवीत्॥
Verse 6
विभीषणमुखंदृष्टवासुग्रीवंतांश्चवानरान् ।लक्ष्मणोवाचमन्दार्थमिदंबाष्पपरिप्लुतः ।।।।
विभीषणमुखं दृष्ट्वा सुग्रीवं तांश्च वानरान् । लक्ष्मणो बाष्पपरिप्लुतलोचनः मन्दस्वरेणेदं वचः प्रोवाच ॥
Verse 7
हताइन्द्रजितासीताइतिश्रुत्वैवराघवः ।हनूमद्वचनात्सौम्यततोमोहमुपागतः ।।।।
‘इन्द्रजिता सीता हतेति’ हनूमद्वचनात् श्रुत्वा सौम्य, राघवः सहसा मोहमुपागतः ॥
Verse 8
कथयन्तंतुसौमित्रिंसन्निवार्यविभीषणः ।पुष्कलार्थमिदंवाक्यंविसंज्ञंराममब्रवीत् ।।।।
कथयन्तं सौमित्रिं तु सन्निवार्य विभीषणः । विसंज्ञं रामं पुष्कलार्थमिदं वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 9
मनुजेन्द्रार्थरूपेणयदुक्ततुहनूमता ।तदयुक्तमहंमन्येसागरस्येवशोषणम् ।।।।
मनुजेन्द्रार्थरूपेण हनूमता यदुक्तं, तदहं न युक्तं मन्ये—सागरस्येव शोषणम्।
Verse 10
अभिप्रायंतुजानामिरावणस्यदुरात्मनः ।सीतांप्रतिमहाबाहो न च घातंकरिष्यति ।।।।
महाबाहो, दुरात्मनः रावणस्य सीतां प्रति यः अभिप्रायः सः मया ज्ञातः; स तां न घातयिष्यति।
Verse 11
याच्यमानःसुबहुशोमयाहितचिकीर्षुणा ।वैदेहीमुत्सृजस्वेति न च तत्कृतवान्वचः ।।।।
हितचिकीर्षुणा मया सुबहुशः याच्यमानः—‘वैदेहीम् उत्सृजस्व’ इति—स तद्वचनं न कृतवान्।
Verse 12
नैवसाम्ना न दानेन न भेदेनकुतोयुधा ।साद्रष्टुमपिशक्येतनैवचान्येनकेनचित् ।।।।
नैव साम्ना न दानेन न भेदेन, कुतः युधा; सा अन्येन केनचित् उपायेनापि द्रष्टुम् (प्राप्तुम्) न शक्येत।
Verse 13
वानरान्मोहयित्वातुप्रतियातः स राक्षसः ।मयामयींमहाबाहोतांविद्दिजनकात्मजाम् ।।।।
वानरान् मोहयित्वा स राक्षसः प्रतियातः। महाबाहो, एषा जनकात्मजा इति या दृश्यते, सा मायामयी—तां विद्धि।
Verse 14
चैत्यंनिकुम्भिलांनामप्राप्यहोमंकरिष्यति ।हुतवानुपयातोहिदेवैरपिसवासवैः ।।।।दुराधर्षोभवत्येषसङ्ग्रामेरावणात्मजः ।
निकुम्भिला नाम चैत्यं प्राप्य स होमं करिष्यति। हुत्वा पुनरुपयातो हि देवैरपि सवासवैः। दुर्धर्षो भवत्येष सङ्ग्रामे रावणात्मजः॥
Verse 15
तेनमोहयतानूनमेषामायाप्रयोजिता ।।।।विघ्नमन्विच्छतातत्रवानराणांपराक्रमे ।
तेन मोहयता नूनमेषा माया प्रयोजिता। तत्र वानराणां पराक्रमे विघ्नमन्विच्छता॥
Verse 16
ससैन्यास्तत्रगच्छामोयावत्तन्नसमाप्यते ।।।।त्यजेमंनरशार्दूलमिथ्यासन्तापगतम् ।सीदतेहिबलंसर्वंदृष्टवात्वांशोककर्शितम् ।।।।
ससैन्यास्तत्र गच्छामो यावत्तन्न समाप्यते। त्यजेमं नरशार्दूल मिथ्यासन्तापगतम्। सीदते हि बलं सर्वं दृष्ट्वा त्वां शोककर्शितम्॥
Verse 17
ससैन्यास्तत्रगच्छामोयावत्तन्नसमाप्यते ।।6.84.16।।त्यजेमंनरशार्दूलमिथ्यासन्तापगतम् ।सीदतेहिबलंसर्वंदृष्टवात्वांशोककर्शितम् ।।6.84.17।।
ससैन्यास्तत्र गच्छामो यावत्तन्न समाप्यते। त्यजेमं नरशार्दूल मिथ्यासन्तापगतम्। सीदते हि बलं सर्वं दृष्ट्वा त्वां शोककर्शितम्॥
Verse 18
इहत्वंस्वस्थहृदयस्तिष्ठसत्त्वसमुच्छ्रितः ।लक्ष्मणंप्रेषयास्माभिस्सहसैन्यानुकर्षिभिः ।।।।
इह त्वं स्वस्थहृदयः सत्त्वसमुच्छ्रितः स्थित्वा तिष्ठ। अस्माभिः सह सैन्यानुकर्षिभिः सह लक्ष्मणं प्रेषय॥
Verse 19
एषतंनरशार्दूलोरावणिंनिशितैश्शरैः ।त्याजयिष्यतितत्कर्मततोवध्योभविष्यति ।।।।
एष नरशार्दूलो रावणिं निशितैः शरैः तस्मात्कर्मणः त्याजयिष्यति। ततः स वध्यो भविष्यति॥
Verse 20
तस्यैतेनिशितास्तीक्ष्णाःपत्रिपत्राङ्गवाजिनः ।पतत्रिणइवासौम्याश्शराःपास्यन्तिशोणितम् ।।।।
अस्य शोणितं पातुं निशितास्तीक्ष्णाः पत्रिपत्राङ्गवाजिनः । असौम्याः पतत्रिण इव शराः प्रवर्तन्ते ॥
Verse 21
सत्सन्दिशमहाबाहोलक्ष्मणंशुभलक्षणम् ।राक्षसस्यविनाशायवज्रंवज्रधरोयथा ।।।।
सत्सन्दिश महाबाहो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । राक्षसस्य विनाशाय वज्रं वज्रधरो यथा ॥
Verse 22
मनुजवरन कालविप्रकर्षोरिपुनिधनंप्रतियत्क्षामोऽद्यकर्तुम् ।त्वमतिसृजरिपोर्वधायवाणीममररिपोर्मथनेयथामहेन्द्रः ।।।।
मनुजवर, अद्य रिपुनिधनं प्रति कालविप्रकर्षो न युक्तः। त्वं वाणीं विसृज—लक्ष्मणं रिपोर्वधाय प्रेरय—यथा देवशत्रुमथने महेन्द्रः।
Verse 23
समाप्तकर्माहि स राक्षसाधिपोभवत्यदृश्यस्समरेसुरासुरैः ।युयुत्सतातेनसमाप्तकर्मणाभवेत्सुराणामपिसंशयोमहान् ।।।।
स राक्षसाधिपः कर्म समाप्त्य अदृश्यो भवति समरे सुरासुरैरपि। तेन समाप्तकर्मणा युयुत्सतां सुराणामपि महत् संशयो भवेत्।
Frequently Asked Questions
The dilemma is leadership paralysis caused by grief and misinformation: Rāma’s despair after hearing that Sītā was killed. The pivotal action is Vibhīṣaṇa’s insistence on abandoning unverified sorrow and executing a preemptive mission to prevent Indrajit’s ritual from completing.
The upadeśa is that dharmic action requires clarity (viveka) and timely resolve: deception can weaponize emotion, so counsel grounded in knowledge must restore composure, prioritize protectable goods (Sītā’s safety), and convert grief into disciplined duty.
The key landmark is the Nikumbhilā caitya (sanctuary) in Laṅkā, presented as a ritual power-site where a homa can transform military capability (e.g., invisibility/near-invincibility), making it a strategic node in the campaign’s “digital map.”