Sarga 83

Verse 1

राघवश्चापिविपुलंतंराक्षसवनौकसाम् ।श्रुत्वासङ्ग्रामनिर्घोषंजाम्बवन्तमुवाच ह ।।6.83.1।।

राघवोऽपि राक्षसवनौकसां विपुलं सङ्ग्रामनिर्घोषं श्रुत्वा जाम्बवन्तम् उवाच।

Verse 2

सौम्यनूनंहनुमताकृतंकर्मसुदुष्करम् ।श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ।।6.83.2।।

सौम्य, नूनं हनुमता सुदुष्करं कर्म कृतम्; यथा च भीमः सुमहावायुधस्वनः श्रूयते।

Verse 3

तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः ।क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ।।6.83.3।।

तस्मात् स्वबलेनाभिसंवृतः गच्छ; ऋक्षपते, युध्यतः तस्य कपिश्रेष्ठस्य क्षिप्रं साहाय्यं कुरु।

Verse 4

ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः ।आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ।।6.83.4।।

एवं उक्तः ऋक्षराक्षः स्वेनानीकेन संवृतः। पश्चिमद्वारमागच्छत् यत्र वानरः हनूमान् स्थितः॥

Verse 5

अथायान्तंहनूमन्तंददर्शर्क्षपतिपथि ।वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ।।6.83.5।।

अथ पथि ऋक्षपतिः हनूमन्तम् आयान्तं ददर्श; युद्धकृतसङ्ग्रामैः श्वसद्भिः वानरैः अभिसंवृतम्॥

Verse 6

दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।नीलमेघनिभंभीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ।।6.83.6।।

पथि तदृक्षबलम् उद्यतं नीलमेघनिभं भीमं दृष्ट्वा हनूमान् तान् सन्निवार्य न्यवर्तत॥

Verse 7

स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षंमहायशाः ।शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ।।6.83.7।।

स महायशाः तेन सैन्येन सह सन्निकर्षं शीघ्रम् आगम्य रामाय दुःखितो वाक्यम् अब्रवीत्॥

Verse 8

समरेयुध्यमानानामस्माकंप्रेक्षतांपुरः ।जघानरुदतींसीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ।।6.83.8।।

समरे युध्यमानानाम् अस्माकं प्रेक्षतां पुरः रुदतीं सीताम् इन्द्रजित् रावणात्मजः जघान॥

Verse 9

उद्भ्रान्तचित्तस्तांदृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः ।तदहंभवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ।।6.83.9।।

अरिन्दम! तां दृष्ट्वा मम चित्तम् उद्भ्रान्तम्; अहं विषण्णः। तद् भवतो वृत्तं विज्ञापयितुम् आगतः॥

Verse 10

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः ।निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ।।6.83.10।।

तस्य वचनं श्रुत्वा राघवः शोकमूर्चितः छिन्नमूल इव द्रुमः तदा भूमौ निपपात।

Verse 11

तंभूमौदेवसङ्काशंपतितंदृश्यराघवम् ।अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ।।6.83.11।।

भूमौ पतितं देवसङ्काशं राघवं दृष्ट्वा कपिसत्तमाः सर्वतः समुत्पत्य अभिपेतुः।

Verse 12

आसिञ्चन् सलिलैश्चैनंपद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।प्रदहन्तमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ।।6.83.12।।

ते तम् उपगम्य पद्मोत्पलसुगन्धिभिः सलिलैः आसिञ्चन्, सहसा उद्यतं प्रदहन्तम् अनासाद्यं अग्निमिव।

Verse 13

तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्यांपरिष्वज्यसुदुःखितः ।उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ।।6.83.13।।

अथ लक्ष्मणः परमदुःखितः स्वबाहुभ्यां अस्वस्थं रामं परिष्वज्य, हेत्वर्थसमन्वितं वचनं तमुवाच।

Verse 14

शुभेवर्त्मनितिष्ठन्तंत्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुंधर्मोनिरर्थकः ।।6.83.14।।

शुभे वर्त्मनि स्थितं त्वामार्यं विजितेन्द्रियम्; अनर्थेभ्यो यद्यधर्मो न त्रातुं शक्नोति, तर्हि स धर्मो निरर्थक एव।

Verse 15

भूतानांस्थावाराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ।।6.83.15।।

स्थावराणां जङ्गमानां च भूतानां दर्शनं यथास्ति; न तथा धर्मः—तेन नास्तीति मे मतिः।

Verse 16

यथैवस्थावरंव्यक्तंजङ्गमं न तथाविधम् ।नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ।।6.83.16।।

यथैव स्थावरं व्यक्तं, जङ्गमं न तथा विधम्; नायमर्थः तथा युक्तः—त्वद्विधो न विपद्यते।

Verse 17

यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् ।भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ।।6.83.17।।

यदि अधर्मः खलु भूतः स्यात्, रावणो नरकं व्रजेत्; भवान् तु धर्मसम्युक्तो न एवम् व्यसनमाप्नुयात्।

Verse 18

तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनंचागतेत्वयि ।धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ।।6.83.18।।

तस्य व्यसनाभावात्, व्यसनं च आगते त्वयि; धर्मोऽधर्मश्च परस्परविरोधिनौ इव स्थानं परिवर्तितवन्तौ।

Verse 19

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।

धर्मेण एव धर्मं लभेत, अधर्मतः च अधर्मम्; येषु अधर्मः प्रतिष्ठितः, ते यदि अधर्मेण युज्येरन्, तेषां गतिः तदनुरूपा भवेत्।

Verse 20

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।

यदि अधर्मरुचयः जनाः धर्मेण वियुज्येरन्, तदा धर्मेण चरन्तां धर्मः लभ्येत; एषां च धर्मफलम् एव स्यात्।

Verse 21

यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ।।6.83.21।।

येषु अधर्मः प्रतिष्ठितः तेषु अर्थाः विवर्धन्ते; धर्मशीलाः च क्लिश्यन्ते—तस्मात् एतौ (धर्माधर्मौ) निरर्थकौ इव दृश्येते।

Verse 22

वध्यन्तेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव ।वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ।।6.83.22।।

राघव, यदि पापकर्माणोऽधर्मेण वध्यन्ते, तर्हि वधकर्मणा सोऽधर्म एव निहन्यते। स हतः सन् पुनः कं वा वधिष्यति?

Verse 23

अथवाविहितेनायंहन्यतेहन्तिवापरम् ।विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ।।6.83.23।।

अथवा विधिना विहितेनैवायं हन्यते हन्ति वा परम्। तेन कर्मणा विधिरेव लिप्यते, न तु स जनः पापेन।

Verse 24

अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता ।कथंशक्यंपरंप्राप्तुंधर्मेणारिविकर्षण ।।6.83.24।।

अरिविकर्षण, अदृष्टप्रतिकारेणाव्यक्तेन च धर्मेण—सतासता संशयितेन—कथं धर्मेण परं प्राप्तुं शक्यते?

Verse 25

यदिसत्स्यात्सतांमुख्यनासत्स्यत्तवकिञ्चन ।त्वयायदीदृशंप्राप्तंतस्मात्सन्नोपपद्यते ।।6.83.25।।

सतां मुख्य, यदि सत् फलप्रदं स्यात्, तव किञ्चनापि नासत् स्यात्। त्वया यदीदृशं दुःखं प्राप्तं, तस्मात् सत् नोपपद्यते।

Verse 26

अथवादुर्बलःक्लीबोबलंधर्मोऽनुवर्तते ।दुर्बलोहृतमर्यादो न सेव्यइतिमेमतिः ।।6.83.26।।

अथवा धर्मो दुर्बलः क्लीबो बलमनुवर्तते। दुर्बलो हृतमर्यादो धर्मो न सेव्य इति मे मतिः।

Verse 27

बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे ।धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ।।6.83.27।।

यदि पराक्रमकर्मसु बलस्य धर्मो गुणभूत एव स्यात्, तर्हि धर्मं परित्यज्य बलेनैव वर्तस्व—यथा पूर्वं धर्मे तथा।

Verse 28

अथचेत्सत्यवचनंधर्म: किलपरन्तप ।अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ।।6.83.28।।

अथ सत्यवचनं धर्म इति खलु, परन्तप; तर्हि त्वय्यकरुणोऽनृतस्थितः पिता किं न त्वया बद्धः?

Verse 29

यदिधर्मोभवेद्भूतअधर्मोवापरन्तप ।न स्महत्वामुनिंवज्रीकुर्यादिज्यांशतक्रतुः ।।6.83.29।।

यदि धर्म एव भूत, अथवा अधर्मो वा, परन्तप, प्रबलो भवेत्; तर्हि वज्री शतक्रतुरिन्द्रो मुनिं हत्वा न इज्यां कुर्यात्।

Verse 30

अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव ।सर्वमेतद्यथाकामंकाकुत्स्थकुरुतेनरः ।।6.83.30।।

अधर्मसंश्रितो धर्मो, राघव, विनाशयति; एतत् सर्वं यथाकामं, काकुत्स्थ, नरः करोति।

Verse 31

ममचेदंमतंतातधरोऽयमितिराघव ।धर्ममूलंत्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ।।6.83.31।।

ममाप्येतन्मतं तात, राघव—अयमेव धर्म इति। त्वं तु तदा राज्यं परित्यजन् धर्मस्य मूलमेव छिन्नवान्॥

Verse 32

अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।क्रियाःसर्वाःप्रवर्तन्तेपर्वतेभ्यःइवापगाः ।।6.83.32।।

अर्थेषु हि प्रवृद्धेषु सर्वतः संचितेषु च। क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः॥

Verse 33

अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः ।विच्छिद्यन्तेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ।।6.83.33।।

अर्थेन हि विमुक्तस्य पुरुषस्याल्पचेतसः। विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा॥

Verse 34

सोऽयमर्थंपरित्यज्यसुखकामःसुखैधितः ।पापमारभतेकर्तुंतदादोषःप्रवर्तते ।।6.83.34।।

स ह्यर्थं परित्यज्य सुखकामः सुखैधितः। पापमारभते कर्तुं तदा दोषः प्रवर्तते॥

Verse 35

यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबान्धवाः ।यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पण्डितः ।।6.83.35।।

यस्यानर्थाः स मित्राणि यस्यानर्थाः स बान्धवाः। यस्यानर्थाः स पुमाँल्लोके यस्यानर्थाः स च पण्डितः॥

Verse 36

यस्यार्थास्स च विक्रान्तोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् ।यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ।।6.83.36।।

यस्मिन्नर्थाः सन्ति स एव विक्रान्त इति कथ्यते, स एव बुद्धिमान् इति च। यस्मिन्नर्थाः सन्ति स महाभाग इति, स च महागुण इति प्रशस्यते॥

Verse 37

अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया ।राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ।।6.83.37।।

अर्थपरित्यागे ये दोषाः सन्ति, तान् मया प्रव्याहृताः। हे वीर, त्वया राज्यं त्यजता यया बुद्ध्या निश्चयः कृतः, सा मे न सम्यगिव प्रतिभाति॥

Verse 38

यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वंप्रदक्षिणम् ।अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ।।6.83.38।।

यस्मिन्नर्थाः सन्ति तस्य धर्मकामार्थाः सर्वे प्रदक्षिणं भवन्ति। अधनस्य तु अर्थकामस्य चिन्तयतः परिश्रमवतः, अर्थो न सुलभो भवति॥

Verse 39

हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः ।अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तन्तेनराधिप ।।6.83.39।।

हर्षः कामश्च दर्पश्च धर्मः क्रोधः शमः दमः—अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते, नराधिप॥

Verse 40

येषांनश्यत्ययंलोकश्चरतांधर्मचारिणाम् ।तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्तेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ।।6.83.40।।

ये धर्ममार्गे चरन्ति, तेषां कदाचिदयं लोकोऽपि नश्यति; किन्तु तादृशा अर्थाः त्वयि न दृश्यन्ते—दुर्दिनेषु मेघच्छन्ना इव ग्रहाः।

Verse 41

त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते ।रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ।।6.83.41।।

वीर, त्वं गुरोर्वचने स्थित्वा यदा प्रव्रजितः, तदा रक्षसा तव भार्या प्राणैः प्रियतरा अपहृता।

Verse 42

तदद्यविपुलंवीरदुःखमिन्द्रजिताकृतम् ।कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ।।6.83.42।।

वीर राघव, अद्येन्द्रजिता कृतं विपुलं दुःखं कर्मणा व्यपनेष्यामि; तस्मादुत्तिष्ठ।

Verse 43

उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत ।किमात्मानंमहात्मानंमात्मानं न बुध्यसे ।।6.83.43।।

उत्तिष्ठ नरशार्दूल, दीर्घबाहो धृतव्रत; किमात्मानं महात्मानं स्वात्मानं न बुध्यसे?

Verse 44

अनघ, तव प्रियार्थं मया एवमुदितम्; जनकसुताया निधानं निरीक्ष्य रोषेण दग्धोऽस्मि। सरथगजहयां सराक्षसेन्द्रां लङ्कां भृशम् इषुभिर्विनिपातयामि।