Sarga 82
इन्द्रजित्-हनूमद्-युद्धं तथा निकुम्भिलायां होमः (Indrajit vs Hanuman; Indrajit’s Nikumbhila rite)
युद्धकाण्ड
युद्धकाण्डे द्व्यशीतितमे सर्गे इन्द्रजितः मेघनादस्य नादं श्रुत्वा वानरमुख्याः सहसा त्रस्ताः प्राद्रवन्ति। तदा मारुतात्मजः हनूमान् तान् निवर्तयन् युद्धोत्साहभ्रंशं गर्हयति, पुनः पङ्क्तिं स्थापयित्वा अग्रे गन्तुम् आदेशयति। ततः वानराः वृक्षान् शैलशिखराणि च गृहीत्वा सिंहनादं कुर्वन्तः समरं प्रविशन्ति; हनूमान् च वह्निरिव शत्रुसैन्यं दहन्निव बहून् राक्षसान् निहन्ति। हनूमान् महाशिलां क्षिपन् रावणिपथं प्रति रथं लक्ष्यं करोति; सारथिना तु रथः परिहृतः, शिला च इन्द्रजितं न स्पृशति, भूमिं विदार्य यत्र पतति तत्र सैन्यं पिष्णाति। वानरैः वृक्षशिलावर्षे कृते, इन्द्रजित् स्वानुगैः सह शरवृष्ट्या तथा त्रिशूलखड्गशक्तिगदाभिः निकटयुद्धेन च प्रत्युत्तरं ददाति। शत्रुपङ्क्तिं निरुद्ध्य हनूमान् वानरसेनां निवर्तयितुं ब्रूते—रामकार्यं परमं, सीता हता इति श्रुतं वचनं रामाय निवेद्य सुग्रीवेण सह निर्णयं प्रतीक्ष्यतामिति। हनूमन्तं रामसमीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा इन्द्रजित् निकुम्भिलां यज्ञकर्मणे जगाम; तत्र रक्तहोमाग्निः सूर्यसमप्रभः प्रज्वलितः, विधिविद्भिः राक्षसैः साक्षिभिः समर्पिते हविषि सर्गः युद्धस्य मन्त्रशक्तेश्च संधौ समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रुत्वातुभीमनिर्ह्रादंशक्राशनिसमस्वनम् ।वीक्षमाणादिशस्सर्वादुद्रुवुर्वानरर्षभा: ।।।।
भीमनिर्ह्रादं शक्राशनिसमस्वनं श्रुत्वा । दिशः सर्वा वीक्षमाणाः वानरर्षभाः दुद्रुवुः ॥
Verse 2
तानुवाचततःसर्वान्हनुमान् मारुतात्मजः ।विषण्णवदनान्दीनांस्त्रस्तान्विद्रवतःपृथक् ।।।।
ततः मारुतात्मजः हनूमान् पृथक् विद्रवतः, त्रस्तान् दीनान् विषण्णवदनान् सर्वान् तान् उवाच।
Verse 3
कस्माद्विषण्णवदनाविद्रवध्वंप्लवङ्गमाः ।त्यक्तयुद्धसमुत्साहाश्शूरत्वंक्वनुवोगतम् ।।।।
कस्मात् विषण्णवदनाः विद्रवध्वं, प्लवङ्गमाः? त्यक्तयुद्धसमुत्साहाः, शूरत्वं क्व नु वः गतम्?
Verse 4
पृष्ठतोऽनुव्रजध्वंमामग्रतोयन्तमाहवे ।शूरैरनिजनोपेतैरयुक्तंहिनिवर्तितुम् ।।।।
अहवे अग्रतो यान्तं मां पृष्ठतोऽनुव्रजध्वम्; अनिजनोपेतैः शूरैः निवर्तितुं न युक्तं हि।
Verse 5
एवमुक्तास्सुसङ्क्रुद्धावायुपुत्रेणधीमता ।शैलशृङ्गान् द्रुमांश्चवजगृहुर्हृष्टमानसाः ।।।।
एवम् उक्ताः वायुपुत्रेण धीमता, ते वानराः सुसङ्क्रुद्धाः हृष्टमानसाः शैलशृङ्गान् द्रुमांश्च वजगृहुः।
Verse 6
अभिपेतुश्चगर्जन्तोराक्षसान्वानरर्षभाः ।परिवार्यहनूमन्तमन्वयुश्चमहाहवे ।।।।
अभिपेतुश्च गर्जन्तो राक्षसान् वानरर्षभाः। परिवार्य हनूमन्तम् अन्वयुश्च महाहवे॥
Verse 7
स तैर्वानरमुख्यैश्चहनुमान्सर्वतोवृतः ।हुताशनइवार्चिष्मानदहच्छत्रुवाहिनीम् ।।।।
स तैर्वानरमुख्यैश्च हनुमान् सर्वतोवृतः। हुताशन इवार्चिष्मान् अदहच्छत्रुवाहिनीम्॥
Verse 8
स राक्षसानांकदनंचकारसुमहाकपिः ।वृतोवानरसैन्येनकालान्तकयोमोपमः ।।।।
स राक्षसानां कदनं चकार सुमहाकपिः। वृतो वानरसैन्येन कालान्तकयमोपमः॥
Verse 9
स तुकोपेनचाविष्टःशोकेन च महाकपिः ।हनूमान्रावणिरथेमहतींपातयच्छिलाम् ।।।।
स तु महाकपिः हनूमान् कोपशोकसमाविष्टः रावणिस्य रथे महतीं शिलां प्रचिक्षेप पातयामास च।
Verse 10
तामापतन्तींदृष्टवैवरथस्सारथिनातदा ।विधेयाश्वसमायुक्तोविदूरमपवाहितः ।।।।
तामापतन्तीं दृष्ट्वैव सारथिना तदा रथः । विधेयाश्वसमायुक्तो विदूरमपवाहितः ॥
Verse 11
तमिन्द्रजितमप्राप्यरथस्थंसहसारथिम् ।विवेशधरणींभित्त्वासाशिलाव्यर्थमुद्यता ।।।।
सा शिला वेगेन क्षिप्ता रथस्थं सहसारथिं तमिन्द्रजितम् अप्राप्य, धरणीं भित्त्वा व्यर्थमेव भूमौ निमग्ना।
Verse 12
पतितायांशिलायांतुव्यथितारक्षसांचमूः ।निपतन्त्या च शिलयाराक्षसामथिताभृशम् ।।।।
शिलायां पतितायां तु रक्षसां चमूर्व्यथिता; निपतन्त्या तया शिलया राक्षसा बहुशोऽतिभृशं मथिताः।
Verse 13
तमभ्यधावन् शतशोनदन्तःकाननौकसः ।तेद्रुमांश्चमहाकायागिरिशृङ्गाणिचोद्यताः ।।।।
ततः काननौकसः महाकायाः शतशो नदन्तस्तानभ्यधावन्; ते द्रुमांश्च गिरिशृङ्गाणि च शस्त्रार्थमुद्यताः।
Verse 14
क्षिपनीन्द्रजितंसङ्ख्येवानराभीमविक्रमाः ।वृक्षशैलमहावर्षंविसृजन्तःप्लवङ्गमाः ।।।।शत्रूणांकदनंचक्रुर्नेदुश्चविविधैस्स्वनैः ।
सङ्ख्ये भीमविक्रमाः प्लवङ्गमा वानराः इन्द्रजितं क्षिपन्तः, वृक्षशैलमहावर्षं विसृजन्तः; शत्रूणां कदनं चक्रुर्नानाविधैः स्वनैश्च निनेदुः।
Verse 15
वानरैसैर्महाभीमैर्घोररूपानिशाचराः ।।।।वीर्यादभिहतावृक्षैर्व्यचेष्टन्तरणक्षितौ ।
तैर्महाभीमैर्वानरैर्वृक्षैर्वीर्यादभिहता घोररूपा निशाचराः, रणक्षितौ व्यचेष्टन्त पतिताश्च।
Verse 16
स्वसैन्यमभिवीक्ष्याथवानरार्दितमिन्द्रजित् ।।।।प्रगृहीतायुधःक्रुद्धःपरानभिमुखोययौ ।
स्वसैन्यं वानरैः पीडितं दृष्ट्वा इन्द्रजित् क्रोधसमन्वितः, प्रगृहीतायुधः सन् परान् अभिमुखो ययौ।
Verse 17
सःशरौघानवसृजन्स्वसैन्येनाभिसम्वृतः ।।।।जघानकपिशार्दूलान्सुबहून्दृष्टविक्रमः ।
सः स्वसैन्येनाभिसंवृतः शरौघान् अवसृजन्, दृष्टविक्रमः सन् कपिशार्दूलान् सुबहून् जघान।
Verse 18
शूलैःरशनिभिःखङ्गै: पट्टसै: कूटमुद्गरैः ।।।।तेचाप्यनुचरास्तस्यवानरान्जघ्नुराहवे ।
शूलैः रशनिभिः खङ्गैः पट्टसैः कूटमुद्गरैः च, तस्य अनुचराः अपि आहवे वानरान् जघ्नुः।
Verse 19
स्कन्धविटपैश्शालैश्शिलाभिश्चमहाबलः ।।।।हनूमान्कदनंचक्रेरक्षसांभीमकर्मणाम् ।
महाबलः हनूमान् स्कन्धविटपैः शालैः शिलाभिः च, भीमकर्मणां रक्षसां कदनं चक्रे।
Verse 20
सनिवार्यपरानीकमब्रवीत्तान्वनौकसः ।।।।हनूमान् सन्निवर्तध्वं न नस्साध्यमिदंबलम् ।
स शत्रुसैन्यं निवार्य तान् वनौकसः प्रत्यब्रवीत्— “हनूमन्, सन्निवर्तध्वं; इदं बलं नः साम्प्रतं जेतुं न शक्यम्।”
Verse 21
त्यक्त्वाप्राणान्विवेष्टन्तोरामप्रियचिकीर्षवः ।।।।यन्निमित्तंहियुध्यामोहतासाजनकात्मजा ।
रामप्रियचिकीर्षवः प्राणान् अपि त्यक्तुं विवेष्टन्तः; यन्निमित्तं हि युध्यामः, सा जनकात्मजा हता इति।
Verse 22
इममर्थंहिविज्ञाप्यरामंसुग्रीवमेव च ।।।।तौयत्प्रतिविधास्येतेतत्करिष्यामहेवयम् ।
इममर्थं रामं सुग्रीवमेव च सम्यग्विज्ञाप्य, तौ यत् प्रतिविधास्येते तदेव वयं यथावत् करिष्यामः।
Verse 23
त्युक्त्वावानरश्रेष्ठोवारयन्सर्ववानरान् ।।।।शनैश्शनैरसन्त्रस्तस्सबलस्सन्यवर्तत ।
इत्युक्त्वा वानरश्रेष्ठः सर्वान् वानरान् वारयन्, असन्त्रस्तः सबलः शनैः शनैः प्रत्यावर्तत।
Verse 24
ततःप्रेक्ष्यहनूमन्तंव्रजन्तंयत्रराघवः ।।।।स होतुकामोदुष्टात्मागतश्चैत्यंनिकुम्भिलाम् ।
ततः हनूमन्तं यत्र राघवः तत्र व्रजन्तं प्रेक्ष्य, दुष्टात्मा सः होतुकामः निकुम्भिलां चैत्यं गतः।
Verse 25
निकुम्भिलामधिष्ठायपावकंजुहवेन्द्रजित् ।।।।यज्ञभूम्यांततोगत्वापावकस्तेनरक्षसा ।हूयमानःप्रजज्वालमांसशोणितभुक्तदा ।।।।
निकुम्भिलामधिष्ठाय इन्द्रजित् पावकं जुहाव। ततः यज्ञभूमिं गत्वा तेन रक्षसा मांसशोणितभुक्तः पावकः हूयमानः प्रजज्वाल।
Verse 26
निकुम्भिलामधिष्ठायपावकंजुहवेन्द्रजित् ।।6.82.25।।यज्ञभूम्यांततोगत्वापावकस्तेनरक्षसा ।हूयमानःप्रजज्वालमांसशोणितभुक्तदा ।।6.82.26।।
निकुम्भिलामधिष्ठाय इन्द्रजित् पावकं जुहाव। ततः यज्ञभूमिं गत्वा तेन रक्षसा मांसशोणितभुक्तः पावकः हूयमानः प्रजज्वाल।
Verse 27
सोऽर्चिःपिनद्धोददृशेहोमशोणिततर्पितः ।सन्ध्यागतइवादित्यःसुतीव्रोऽग्नि: समुत्थितः ।।।।
होमशोणिततर्पितः सः अग्निः पिनद्धार्चिः ददृशे; सन्ध्यागत इव आदित्यः सुतिव्रः समुत्थितः।
Verse 28
अथेन्द्रजिद्राक्षभूतयेतुजुहावहव्यंविधिनाविधानवित् ।दृष्टवाव्यतिष्ठन्त च राक्षसास्तेमहासमूहेषुसमानयज्ञाः ।।।।
अथ विधिविधानवित् इन्द्रजित् राक्षसभूतये यथाविधि हव्यं हुताशने जुहाव। तदा ते राक्षसाः महासमूहेषु समागताः समानयज्ञाः स्थित्वा तं कर्म दृष्टवन्तः॥
Frequently Asked Questions
Hanumān confronts panic-induced flight and reframes duty: rather than pursue total annihilation, he prioritizes the coalition’s mission—communicating a decisive intelligence-claim (Sītā’s alleged death) to Rāma and Sugrīva—thereby legitimizing a controlled retreat as strategic dharma rather than cowardice.
Courage is portrayed as disciplined clarity: restoring collective morale, acting forcefully when required, and restraining force when higher obligations (service to Rāma’s purpose and truthful reporting) demand a change of tactic.
Nikumbhilā is highlighted as a ritual power-site (yajñabhūmi) where Indrajit performs a blood-oblation into the sacrificial fire; the episode links battlefield outcomes to sanctioned (though grim) ritual technology within Laṅkā’s cultural-religious landscape.