Sarga 80
इन्द्रजितो यज्ञानुष्ठानं अन्तर्धानं च (Indrajit’s Rite and the Invisible Assault)
युद्धकाण्ड
मकराक्षस्य वधं श्रुत्वा रावणो युद्धविजयी वृद्धयोध इव क्रोधसमाविष्टो दन्तान् कटकटायन् शीघ्रं प्रतिकारं चिन्तयामास। स तदा पुत्रं रावणिं इन्द्रजितं युद्धाय आज्ञापयामास। इन्द्रजित् प्रथमं राक्षसानां विशेषं होमयज्ञं समारभत—शस्त्राणि यज्ञोपकरणत्वेन विनियुज्यन्ते, रक्तवस्त्राणि धार्यन्ते, अयःस्रुवादयः प्रयुज्यन्ते, कृष्णोऽजश्च हविषे गृह्यते। धूमरहितो हेमप्रभः पावकः हविर्भिः सम्यगाहुतः विजयलक्षणं बभूव; देवदानवराक्षसान् तर्पयित्वा स यज्ञं समाप्य रत्नचित्रं रथं समारुह्य अन्तर्धानं जगाम। अदृश्यः सन् आकाशात् शरवर्षं मुमोच, धूमनीहारान्धकारं च निर्माय दिशः संमोहयामास, शब्दरूपे च प्रच्छादयामास। रामलक्ष्मणौ दिव्यास्त्रैः प्रत्यवस्थातुं प्रयत्नवन्तौ, किन्तु मायाविनं तमदृश्यं न स्प्रष्टुं शेकतुः; वानराः शतशो निपेतुः। लक्ष्मणो ब्रह्मास्त्रस्य व्यापकप्रयोगं प्रस्तावयामास, रामस्तु धर्मनियमं स्मारयन् निवारयामास—एकस्य हेतोः बहून् न नाशयेत्, न च अयुद्धमानान्, गूढान्, शरणागतान्, पलायमानान्, अप्रमतान् वा हन्यात्। ततः स मायाविनं इन्द्रजितं प्रति सूक्ष्मनिशितैः शस्त्रैः एव लक्ष्यं कृत्वा तस्य शीघ्रवधोपायं चिन्तयामास; वानराश्च सज्जाः स्थिताः।
Shlokas
Verse 1
मकराक्षंहतंश्रुत्वारावणस्समितिञ्जयः ।रोषेणमहताविष्टोदन्ताङ्कटकटाय्य च ।।।।कोपितश्चतदातत्रकिंकार्यमितिचिन्तयन् ।आदिदेशाथसङ्क्रुद्धोरणायेजितंसुतम् ।।।।
मकराक्षवधं श्रुत्वा रावणः समितिञ्जयः । महता रोषवेगेनाविष्टो दन्तान् कटकटाय्य च ॥ ततः क्रुद्धः स तत्रैव “किं कार्यम्” इति चिन्तयन् । सङ्क्रुद्धो रणायैव सुतम् इन्द्रजितं न्ययोजयत् ॥
Verse 2
मकराक्षंहतंश्रुत्वारावणस्समितिञ्जयः ।रोषेणमहताविष्टोदन्ताङ्कटकटाय्य च ।।6.80.1।।कोपितश्चतदातत्रकिंकार्यमितिचिन्तयन् ।आदिदेशाथसङ्क्रुद्धोरणायेजितंसुतम् ।।6.80.2।।
मकराक्षवधं श्रुत्वा रावणः समितिञ्जयः । महता रोषवेगेनाविष्टो दन्तान् कटकटाय्य च ॥ ततः क्रुद्धः स तत्रैव “किं कार्यम्” इति चिन्तयन् । सङ्क्रुद्धो रणायैव सुतम् इन्द्रजितं न्ययोजयत् ॥
Verse 3
जहिवीर महावीर्यौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।अदृश्योदृश्यमानोवासर्वथात्वंबलाधिकः ।।।।
हे वीर! महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ जहि। अदृश्यो वा दृश्यमानो वा, सर्वथा त्वं बलाधिकः।
Verse 4
त्वमप्रतिमकर्माणमिन्द्रंजयसिसंयुगे ।किंपुनर्मानुषौदृष्टवा न वधिष्यसिसंयुगे ।।।।
त्वम् अप्रतिमकर्माणम् इन्द्रं संग्रामे जयसि; किं पुनः मानुषान् दृष्ट्वा संग्रामे न वधिष्यसि?
Verse 5
तथोक्तोराक्षसेन्द्रेणप्रतिगृह्यपितुर्वचः ।यज्ञभूमौ स विधिवत् पावकंजुहवेन्द्रजित् ।।।।
राक्षसेन्द्रेण तथोक्तः स इन्द्रजित् पितुर्वचः प्रतिगृह्य, यज्ञभूमौ विधिवत् पावके जुहाव।
Verse 6
जुह्वतश्चापितत्राग्निंरक्तोष्णीषधरास्त्रिरियः ।आजग्मुस्तत्रसम्भ्रान्ताराक्षस्योयत्ररावणिः ।।।।
तत्राग्निं जुह्वतः, रक्तोष्णीषधराः स्त्रियः राक्षस्यः सम्भ्रान्ताः तत्र आजग्मुः, यत्र रावणिः।
Verse 7
शस्त्राणिशरपत्राणिसमिधोऽथविभीतकाः ।लोहितानि च वासांहिस्रुवंकार्ष्णायसंतथा ।।।।
शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ विभीतकाः । लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ॥
Verse 8
सर्वतोऽग्निंसमास्तीर्यशरपत्रैस्सतोमरैः ।छागस्यसर्वकृष्णस्यगळंजग्राहजीवतः ।।।।
सर्वतोऽग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः । छागस्य सर्वकृष्णस्य गळं जग्राह जीवतः ॥
Verse 9
सकृदेवसमिद्धस्यविधूमस्यमहार्चिषः ।बभूवुस्तानिलिङ्गानिविजयंदर्शयन्ति च ।।।।
सकृदेव समिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः। बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं दर्शयन्ति च॥
Verse 10
प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकसन्निभः ।हविस्तत्प्रतिजग्राहपावकस्स्वयमुत्थितः ।।।।
प्रदक्षिणावर्तशिखः तप्तहाटकसन्निभः । हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः ॥
Verse 11
हुत्वाग्निंतर्पयित्वाथदेवदानवराक्षसान् ।आरुरोहरथश्रेष्ठमन्तर्थानगतंशुभम् ।।।।
हुत्वाग्निं तर्पयित्वाथ देवदानवराक्षसान् । आरुरोहरथश्रेष्ठम् अन्तर्धानगतं शुभम् ॥
Verse 12
स वाजिभिश्चतुर्भिस्तुबाणैश्चनिशितैर्युतः ।आरोपितमहाचापश्शुशुभेस्यन्दनोत्तमः ।।।।
स वाजिभिश्चतुर्भिस्तु बाणैश्च निशितैर्युतः । आरोपितमहाचापः शुशुभे स्यन्दनोत्तमः ॥
Verse 13
जाज्वल्यमानोवपुषातपनीयपरिच्छदः ।मृगैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथस्समलङ्कृतः ।।।।
जाज्वल्यमानो वपुषा तपनीयपरिच्छदः । मृगैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथः समलङ्कृतः ॥
Verse 14
जाम्बूनदमहाकम्बुर्दीप्तपावकसन्निभः ।बभूवेन्द्रजितःकेतुर्वैदूर्यसमलङ्कृतः ।।।।
इन्द्रजितः केतुः जाम्बूनदमहाकम्बुरिव दीप्तपावकसन्निभः बभूव, वैदूर्यरत्नैः समलङ्कृतः।
Verse 15
तेनचादित्यकल्पेनब्रह्मास्त्रण च पालितः ।स बभूवदुराधर्षोरावणिस्सुमहाबलः ।।।।
तेन आदित्यकल्पेन ब्रह्मास्त्रेण च पालितः सुमहाबलो रावणिः दुराधर्षः बभूव।
Verse 16
सोऽभिनिर्यायनगरादिन्द्रजित्समितिञ्जयः ।हत्वाग्निंराक्षसैर्मन्त्रैरन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ।।।।
समितिञ्जयः इन्द्रजित् नगरात् अभिनिर्याय, राक्षसैर्मन्त्रैः अग्निं हुत्वा, अन्तर्धानगतः अब्रवीत्।
Verse 17
अद्यहत्वारणेयौतौमिथ्याप्रव्रजितौवने ।जयंपित्रेप्रदास्यामिरावणायरणार्जितम् ।।।।
अद्य रणॆ तौ वने मिथ्याप्रव्रजितौ हत्वा, रणार्जितं जयम् पित्रे रावणाय प्रदास्यामि।
Verse 18
अद्यनिर्वानरमुर्वींहत्वारामंसलक्ष्मणम् ।करिष्येपरमांप्रीतिमित्युक्त्वान्तरधीयत ।।।।
अद्य रामं सलक्ष्मणं हत्वा, उर्वीं निर्वानरां कृत्वा, परमां प्रीतिं करिष्ये इति उक्त्वा अन्तर्धीयत।
Verse 19
आपपातथसङ्कृद्धोदशग्रीवेणचोदितः ।तीक्षणकार्मुकनाराचैस्तीक्षणस्त्विन्द्ररिपूरणे ।।।।
तदा दशग्रीवेण प्रेरितः स क्रुद्धः इन्द्ररिपुः, तीक्ष्णकार्मुकनाराचैः सुसज्जितः, रणे वेगेनाभ्यपतत्।
Verse 20
स ददर्शमहावीर्यौनागौत्रिशिरसानिव ।सृजन्ताविषुजालानिवीरौवानरमध्यगौ ।।।।
स वानरमध्यगौ तौ महावीर्यौ रामलक्ष्मणौ ददर्श; नागाविव त्रिशिरसौ, इषुजालानि सृजन्तौ वीरौ।
Verse 21
इमौतावितिसञ्चिन्त्यसज्जंकृत्वा च कार्मुकम् ।सन्ततानेषुधाराभिःपर्जन्यइववृष्टिमान् ।।।।
‘इमौ तौ’ इति सञ्चिन्त्य स कार्मुकं सज्जं कृत्वा, पर्जन्य इव वृष्टिमान्, सन्ततान् इषुधाराः मुमोच।
Verse 22
तुवैहायसंप्राप्यसरथोरामलक्ष्मणौ ।आचक्षुर्विषयेतिष्ठवनिव्याधनिशितैश्शरैः ।।।।
अथ स रथेन वैहायसं प्राप्य, चक्षुर्विषयात् परे तिष्ठन्, दिव्याद् आकाशात् निशितैः शरैः रामलक्ष्मणौ विव्याध।
Verse 23
तौतस्यशरवेगेनपरीतौरामलक्ष्मणौ ।धनुषीसशरेकृत्वादिव्यमस्त्रंप्रचक्रतुः ।।।।
तस्य शरवेगपरिवृतौ रामलक्ष्मणौ शरयुक्ते धनुषी गृहीत्वा प्रत्युत्तरार्थं दिव्यं तेजोमयं अस्त्रं प्रचक्रतुः।
Verse 24
प्रच्छादयन्तौगगनंशरजालैर्महाबलौ ।तमस्त्रःसूर्यसङ्काशैर्नैवपस्पृशतुश्शरैः ।।।।
महाबलौ तौ शरजालैर्गगनं प्रच्छादयन्तौ अपि, सूर्यसङ्काशैः शरैः तमस्त्रं नैव पस्पृशतुः।
Verse 25
स हिधूमान्धकारं च चक्रेप्रच्चादयन्नभः ।दिशश्चान्तर्दधेश्रीमान्नीहारतमसावृताः ।।।।
स श्रीमान् धूम-अन्धकारं कृत्वा नभः प्रच्छादयामास; नीहार-तमसा आवृताः दिशश्च अन्तर्दधिरे।
Verse 26
नैवज्यातलनिर्घोषा न च नेमिखुरस्वनः ।शुश्रुवेचरतस्तस्य न च रूपंप्रकाशते ।।।।
तस्य चरतो न ज्यातलनिर्घोषो न च नेमिखुरस्वनः शुश्रुवे; न च तस्य रूपं प्रकाशते स्म।
Verse 27
घनान्धकारेतिमिरेशरावर्षमिवाद्भुतम् ।स ववर्षमहाबाहुर्नाराचशरवृष्टिभिः ।।।।
घनान्धकारे तिमिरे अद्भुतं शरावर्षमिव, स महाबाहुः नाराचशरवृष्टिभिः अववर्ष।
Verse 28
स रामंसूर्यसङ्काशैश्शरैर्धत्तवरोर्भृशम् ।विव्याधसमरेक्रुद्धःसर्वगात्रेषुरावणिः ।।।।
अथ क्रुद्धो रावणिः, वरप्रदत्तबलः, सूर्यसङ्काशैः शरैः समरे रामं सर्वगात्रेषु भृशं विव्याध।
Verse 29
तौहन्यमानौनाराचैर्धाराभिरिवपर्वतौ ।हेमपुङ्खान्नरव्याघ्रौतिग्मान्मुमुचतुःशरान् ।।।।
नाराचधाराभिरिव पर्वताविव तौ हन्यमानौ, नरव्याघ्रौ हेमपुङ्खान् तीक्ष्णान् शरान् मुमुचतुः।
Verse 30
अन्तरिक्षेसमासाद्यरावणिंकङ्कपत्रिणः ।निकृत्यपतगाभूमौसेतुस्तेशोणितोक्षिताः ।।।।
अन्तरिक्षे समासाद्य रावणिं कङ्कपत्रिणः शराः तं निकृत्य, शोणितोक्षिताः भूमौ पतगा इव पेतुः।
Verse 31
अतिमात्रंशरौघेणपीड्यमानौनरोत्तमौ ।तानिषून्पततोभल्लैरनेकैर्विचकर्ततुः ।।।।
शरौघेण अतिमात्रं पीड्यमानौ नरोत्तमौ, पततः तानिषून् अनेकैः भल्लैः विचकर्ततुः।
Verse 32
यतोहिददृशातेतौशरान् निपतितान्शितान् ।ततस्तुतौदाशरथीससृजातेऽस्त्रमुत्तमम् ।।।।
यदा तौ शितशरान् निपतितान् यतः दिशः सम्यग् ददृशाते, तदा दाशरथी तौ तस्मै दिशे परमोत्कृष्टम् अस्त्रम् असृजताम्।
Verse 33
रावणिस्तुदिशस्सर्वारथेनातिरथोऽपतत् ।विव्याधतौदाशरथीलघ्वस्त्रनिशितैःशरैः ।।।।
रावणिस्तु महातथो रथेन सर्वा दिशोऽपतन्; लघ्वस्त्रनिशितैः शरैः स दाशरथी तौ विव्याध।
Verse 34
तेनातिविद्धौतौवीरौरुक्मपुङ्खैःसुसम्हतैः ।बभूवतुर्धाशरथीपुष्पितामिवकिंशुकौ ।।।।
तेन रुक्मपुङ्खैः सुसंहतैः शरैः अतिविद्धौ तौ वीरौ; दाशरथी पुष्पिताविव किंशुकौ बभूवतुः।
Verse 35
नास्यवेगगतिंकचशिन्न च रूपंधनुश्शरान् ।न चान्यद्विदितंकिञ्चित्सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे ।।।।
न कश्चिदस्य वेगगतिं न रूपं धनुःशरान् वा विवेक्तुं शक्तः; अभ्रसम्प्लवे सूर्यस्येव अन्यत् किञ्चिदपि न विदितम्।
Verse 36
तेनविद्धाश्चहरयोनिहताश्चगतासवः ।बभूवुःशतशस्तत्रपतिताधरणीतले ।।।।
तेन विद्धाः हरयः निहताः गतासवश्च; तत्र शतशः धरणीतले पतिता बभूवुः।
Verse 37
लक्ष्मणस्तुततस्सुङ्क्रृद्धोभ्रातरंवाक्यमब्रवीत् ।ब्राह्ममस्त्रंप्रयोक्ष्यामिवधार्थंसर्वरक्षसाम् ।।।।
अथ लक्ष्मणः क्रोधसमाविष्टो भ्रातरं प्रति वचनमब्रवीत्— “सर्वरक्षसां वधार्थं ब्राह्ममस्त्रं प्रयोक्ष्यामि।”
Verse 38
तमुवाचततोरामोलक्ष्मणंशुभलक्षणम् ।नैकस्यहेतोरक्षांसिपृथिव्यांहन्तुमर्हसि ।।।।
ततः शुभलक्षणं लक्ष्मणं रामोऽब्रवीत्— “एकस्य हेतोः पृथिव्यां रक्षांसि हन्तुम् न अर्हसि।”
Verse 39
अयुध्यमानंप्रच्छन्नंप्राञ्जलिंशरणागतम् ।पलायमानंमत्तंवा न हन्तुंत्वमिहार्हसि ।।।।
अयुध्यमानं प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम् । पलायमानं मत्तं वा न हन्तुं त्वमिहार्हसि ॥
Verse 40
अस्यैवतुवधेयत्नंकरिष्यावोमहाभुज ।आदेक्ष्यावोमहावेगावस्त्रानाशीविषोपमान् ।।।।
अस्यैव तु वधे यत्नं करिष्यावो महाभुज । आदेक्ष्यावो महावेगा वस्त्रानाशीविषोपमान् ॥
Verse 41
तमेनंमायिनंक्षुद्रमन्तर्हितरथंबलात् ।राक्षसंनिहनिष्यन्तिदृष्टवावानरयूथपाः ।।।।
तमेनं मायिनं क्षुद्रमन्तर्हितरथं बलात् । राक्षसं निहनिष्यन्ति दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥
Verse 42
यद्येषभूमिंविशतेदिवंवारसातलंवापिनभस्स्थलंवा ।एवंनिगूढोऽममास्त्रदग्धःपतिष्यतेभूमितलेगतासुः ।।।।
यद्येष भूमिं प्रविशेद् दिवं वा रसातलं वा पि नभःस्थलं वा। एवं निगूढोऽपि ममास्त्रदग्धः पतिष्यते भूमितले गतासुः॥
Verse 43
इत्येवमुक्त्वावचनंमहात्मारघुप्रवीरःप्लवगर्षभैर्वृतः ।वधायरौद्रस्यनृशंसकर्मणस्तदामहात्मात्वरितंनिरीक्षते ।।।।
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा रघुप्रवीरः प्लवगर्षभैर्वृतः। वधाय रौद्रस्य नृशंसकर्मणस्तदा महात्मा त्वरितं निरीक्षते॥
Frequently Asked Questions
Lakṣmaṇa proposes using the Brahmāstra to destroy all rākṣasas to neutralize Indrajit’s threat; Rāma rejects collective annihilation for a single target and reasserts rules of engagement—prohibiting killing those not actively fighting, those hidden or surrendering, those fleeing, or those incapacitated/inattentive.
Power must be governed by maryādā: even under deception and mass casualty, righteous action requires discrimination (viveka), proportional response, and adherence to ethical constraints; victory is pursued through precise intent and disciplined means, not indiscriminate force.
The narrative foregrounds Laṅkā’s yajñabhūmi (ritual ground) as a cultural-ritual locus for rākṣasa practices, and the aerial battle-space (vaihāyasa/sky) where Indrajit’s antardhāna tactics transform the battlefield through manufactured darkness (smoke and fog).