Sarga 8
युद्धकाण्डे अष्टमः सर्गः — राक्षससभा-युद्धपरामर्शः (War-Council Boasts and Stratagems)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् युद्धकाण्डस्य अष्टमे सर्गे लङ्कायां राक्षससभायां हनूमतः पूर्वकृतविघ्नानन्तरं युद्धपरामर्शः प्रवर्तते। बहवो राक्षसवीराः स्वस्वमतं प्रकाशयन्ति, केचित् भयस्य निरूपणं कुर्वन्ति, केचित् प्रत्युपायान् वदन्ति। प्रहस्तः मेघश्यामवर्णः कृताञ्जलिः सन् हनूमन्तं तुच्छीकृत्य, केवलं शौर्यगर्वेण न, अपि तु उपायेन सावधानतया च जयः साध्य इति प्रतिपादयति। स सहस्रशः कामरूपिणो राक्षसान् मानुषवेषधारिणः कृत्वा रामसमीपं प्रेषयितुं, मिथ्यावचनैः रामलक्ष्मणयोः चित्तं विचालयितुं च योजयति। ततः परामर्शः गर्वोक्तिषु प्रवर्धते। दुर्मुखः अपमानं क्षन्तुमशक्यमिति निन्दति; वज्रदंष्ट्रः शोणितलिप्तं लौहगदां गृह्णाति; वज्रहनुः अन्ये च सुग्रीवाङ्गदहनूमतः तथा रामलक्ष्मणयोः अपि वधभक्षणादीनि प्रतिजानते। अपरः कपटोपायोऽपि कथ्यते—भरतः सेनया सह आगच्छतीति वार्ता प्रसार्य मोहं जनयितुमिति। एवं सर्गे उपायवाक्यं निरूप्यते, किन्तु तत् पुनः पुनः दर्पपूर्णयुद्धगर्जितैः आच्छाद्यते; धर्मनिष्ठस्य संकल्पस्याधर्मकपटस्य च नैतिकविरोधः प्रकाश्यते।
Shlokas
Verse 1
ततोनीलाम्बुदनिभ: प्रहस्तोनामराक्षसः ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंशूरस्सेनापतिस्तदा ।।6.8.1।।
ततो नीलाम्बुदनिभः प्रहस्तो नाम राक्षसः । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं शूरः सेनापतिस्तदा ॥
Verse 2
देवदानवगन्धर्वाःपिशाचपतगोरगाः ।नत्वांधर्षयितुंशक्याःकिंपुनर्वानरारणे ।।6.8.2।।
देवदानवगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाश्च त्वां धर्षयितुं न शक्नुवन्ति; किं पुनर्वानराः रणाङ्गणे।
Verse 3
सर्वेप्रमत्ताविश्वस्तावञ्चितास्स्महनूमता ।नहिमेजीवतोगच्छेज्जीवन् सवनगोचरः ।।6.8.3।।
वयं सर्वे प्रमत्ताः अविश्वस्ताश्च सन्तः हनूमता वञ्चिताः स्म। अहं जीवन् सन्, स वनगोचरः जीवन् न गमिष्यति—नूनं न पलायिष्यति।
Verse 4
सर्वांसागरपर्यन्तांसशैलवनकाननाम् ।करोम्यवानरांभूमिमाज्ञापयतुमांभवान् ।।6.8.4।।
सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननां सर्वां भूमिं अहम् अवानरां करोमि; भवान् माम् आज्ञापयतु।
Verse 5
रक्षांचैवविधास्यामिवानराद्रजनीचर ।नागमिष्यतितेदुःखंकिञ्चिदात्मापराधजम् ।।6.8.5।।
हे रजनीचर! वानरेभ्यः रक्षां च एव विधास्यामि। तव आत्मापराधजातं किञ्चिदपि दुःखं न आगमिष्यति।
Verse 6
अब्रवीच्चसुसङ्कृद्धोदुर्मुखोनामराक्षसः ।इदंनक्षमणीयंहिसर्वेषांनःप्रधर्षणम् ।।6.8.6।।
तदा सुसङ्कृद्धो दुर्मुखो नाम राक्षसः प्रोवाच— “एषोऽस्माकं सर्वेषां प्रधर्षणरूपः परिभवः क्षन्तुं न युक्तः।”
Verse 7
अयंपरिभवोभूयःपुरस्यान्तःपुरस्यच ।श्रीमतोराक्षसेन्द्रस्यवानरेणप्रधर्षणम् ।।6.8.7।।
अयं परिभवो भूयः—पुरस्य चान्तःपुरस्य च; श्रीमतो राक्षसेन्द्रस्य वानरेण प्रधर्षणं कृतम्।
Verse 8
अस्मिन् मुहूर्तेगत्वैकोनिवर्तिष्यामिवानरान् ।प्रविष्टान् सागरंभीममम्बरंवारसातलम् ।।6.8.8।।
अस्मिन् मुहूर्तेऽहमेव गत्वा वानरान् निवर्तयिष्यामि; ते भीमं सागरं प्रविष्टा वा, अम्बरं वा, रसातलं वा।
Verse 9
ततोऽब्रवीत्सुसङ्कृद्धोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।प्रगृह्यपरिघंघोरंमांसशोणितरूषितम् ।।6.8.9।।
ततो महाबलो वज्रदंष्ट्रः सुसङ्कृद्धः प्रोवाच—मांसशोणितरूषितं घोरं परिघं प्रगृह्य।
Verse 10
किंवोहनुमताकार्यंकृपणेनतपस्विना ।रामेतिष्ठतिदुर्धर्षेससुग्रीवेऽपिसलक्ष्मणे ।।6.8.10।।
किं वो हनुमता कार्यं कृपणेन तपस्विना । रामे तिष्ठति दुर्धर्षे स सुग्रीवेऽपि स लक्ष्मणे ॥
Verse 11
अद्यरामंससुग्रीवंपरिघेणसलक्ष्मणम् ।आगमिष्यामिहत्वैकोविक्षोभ्यहरिवाहिनीम् ।।6.8.11।।
अद्य रामं स सुग्रीवं परिघेण स लक्ष्मणम् । आगमिष्यामि हत्वैको विक्षोभ्य हरिवाहिनीम् ॥
Verse 12
इदंममापरंवाक्यंशृणुराजन् यदीच्छसि ।उपायकुशलोह्येवजयेच्छत्रूनतन्द्रितः ।।6.8.12।।
इदं ममापरं वाक्यं शृणु राजन् यदीच्छसि । उपाय कुशलो ह्येव जयेच्छत्रूनतन्द्रितः ॥
Verse 13
कामरूपधराश्शूरास्सुभीमाभीमदर्शनाः ।राक्षसावैसहस्राणिराक्षसाधिपनिश्चिताः ।।6.8.13।।काकुत्स्थमुपसङ्गम्यबिभ्रतोमानुषंवपुः ।सर्वेह्यसम्भ्रमाभूत्वाब्रुवन्तुरघुसत्तमम् ।।6.8.14।।
हे राक्षसाधिपते! कामरूपधराः शूराः सुभीमाभीमदर्शनाः राक्षसाः सहस्रशः, मानुषं वपुः बिभ्रतः काकुत्स्थं रामम् उपसङ्गम्य, सर्वेऽसम्भ्रमाः सन्तो रघुसत्तमं प्रति वदन्तु।
Verse 14
कामरूपधराश्शूरास्सुभीमाभीमदर्शनाः ।राक्षसावैसहस्राणिराक्षसाधिपनिश्चिताः ।।6.8.13।।काकुत्स्थमुपसङ्गम्यबिभ्रतोमानुषंवपुः ।सर्वेह्यसम्भ्रमाभूत्वाब्रुवन्तुरघुसत्तमम् ।।6.8.14।।
हे राक्षसाधिपते! कामरूपधराः शूराः सुभीमाभीमदर्शनाः राक्षसाः सहस्रशः, मानुषं वपुः बिभ्रतः काकुत्स्थं रामम् उपसङ्गम्य, सर्वेऽसम्भ्रमाः सन्तो रघुसत्तमं प्रति वदन्तु।
Verse 15
प्रेषिताभरतेनैवभ्रात्रातवयवीयसा ।सहिसेनांसमुत्थाप्यक्षिप्रमेवोपयास्यति ।।6.8.15।।
तव यवीयसा भ्रात्रा भरतेनैव वयं प्रेषिताः; स हि सेनां समुत्थाप्य क्षिप्रमेवोपयास्यति।
Verse 16
ततोवयमितस्तूर्णंशूलशक्तिगदाधराः ।चापबाणासिहस्ताश्चत्वरितास्तत्रयामहे ।।6.8.16।।
ततः वयं इतस्तूर्णं शूलशक्तिगदाधराः, चापबाणासिहस्ताश्च, त्वरितास्तत्र यामहे।
Verse 17
आकाशेगणशस्थ्सित्वाहत्वातांहरिवाहिनीम् ।अश्मशस्त्रमहावृष्ट्याप्रापयामयमक्षयम् ।।6.8.17।।
वयं गणशः खलु व्योम्नि स्थित्वा तां हरिवाहिनीं निहन्याम; अश्मशस्त्रमहावृष्ट्या तान् सर्वान् यमक्षयं प्रापयाम।
Verse 18
एवंचेदुपसर्पेतामनयंरामलक्ष्मणौ ।अवश्यमपनीतेनजहतामेवजीवितम् ।।6.8.18।।
एवं चेत् रामलक्ष्मणौ अनयेनोपसर्पेताम्, तदा नूनम् अपनीतेनैव तौ जीवितं जह्याताम्।
Verse 19
कौम्भकर्णिस्ततोवीरोनिकुम्भोनामवीर्यवान् ।अब्रवीत्परमक्रुद्धोरावणंलोकरावणम् ।।6.8.19।।
ततः कौम्भकर्णेः पुत्रो वीर्यवान् वीरो निकुम्भो नाम परमक्रुद्धः लोकरावणं रावणं प्रति अब्रवीत्।
Verse 20
सर्वेभवन्तस्तिष्ठन्तुमहाराजेनसङ्गताः ।अहमेकोहनिष्यामिराघवंसहलक्ष्मणम् ।।6.8.20।।सुग्रीवञ्चहनूमन्तंसर्वांनेवचवानरान् ।
सर्वे भवन्तो महाराजेन सहात्र तिष्ठन्तु; अहम् एक एव राघवं सहलक्ष्मणं हनिष्यामि, सुग्रीवं हनूमन्तं च, सर्वांश्च वानरान् अपि।
Verse 21
ततोवज्रहनुर्नामराक्षसःपर्वतोपमः ।।6.8.21।।क्रुद्ध: परिलिहन्सृक्कांजिह्वयावाक्यमब्रवीत् ।
ततः पर्वतोपमो वज्रहनुर्नाम राक्षसः क्रुद्धः जिह्वया सृक्कां परिलिहन् वाक्यमिदम् अब्रवीत्।
Verse 22
स्वैरंकुर्वन्तुकर्माणिभवन्तोविगतज्वराः ।।6.8.22।।एकोऽहंभक्षयिष्यामितांसर्वांहरियूथपान् ।स्वस्थाःक्रीडन्तुनिश्चिन्ताःपिबन्तुमधुवारुणीम् ।।6.8.23।।
भवन्तो विगतज्वराः स्वैरं स्वानि कर्माणि कुर्वन्तु। अहमेवैकः सर्वान् हरियूथपान् तान् भक्षयिष्यामि। यूयं स्वस्थाः निश्चिन्ताः क्रीडन्तु, मधुवारुणीं च पिबन्तु।
Verse 23
स्वैरंकुर्वन्तुकर्माणिभवन्तोविगतज्वराः ।।6.8.22।।एकोऽहंभक्षयिष्यामितांसर्वांहरियूथपान् ।स्वस्थाःक्रीडन्तुनिश्चिन्ताःपिबन्तुमधुवारुणीम् ।।6.8.23।।
भवन्तो विगतज्वराः स्वैरं स्वानि कर्माणि कुर्वन्तु। अहमेवैकः सर्वान् हरियूथपान् तान् भक्षयिष्यामि। यूयं स्वस्थाः निश्चिन्ताः क्रीडन्तु, मधुवारुणीं च पिबन्तु।
Verse 24
अहमेकोवधिष्यामिसुग्रीवंसहलक्ष्मणम् ।साङ्गदंचहनूमन्तंरामंचरणकुञ्जरम् ।।6.8.24।।
अहमेव एको वधिष्यामि सुग्रीवं सहलक्ष्मणम्; साङ्गदं हनूमन्तं च, रामं च रणकुञ्जरम्।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the proposal of deceptive approach—kāmarūpa Rākṣasas taking human form to speak misleadingly to Rāma—raising an ethical contrast between victory by manipulation (upāya framed as cunning) and the dharmic ideal of straightforward conduct.
The sarga implies that counsel without restraint becomes self-defeating: while vigilance and intelligent planning are praised, repeated vows of effortless annihilation reveal hubris, illustrating how court rhetoric can drift from realistic strategy into performative overconfidence.
No single pilgrimage-site is foregrounded; instead the chapter maps a wartime cosmology and theater—Laṅkā as the political center, the sky as an attack-domain, and ‘Yama’s abode’ as a cultural idiom for death—alongside a catalogue of weapons (parigha, śūla, śakti, gadā) that functions as a martial inventory.