Sarga 77
निकुम्भवधः — The Slaying of Nikumbha (Hanuman’s Duel)
युद्धकाण्ड
युद्धकाण्डे सप्तसप्ततितमे सर्गे सुग्रीवेण भ्राता निहतो दृष्ट्वा निकुम्भोऽतिरोषसमन्वितः कपिसेनानायकान् प्रति समभ्यधावत्। स महेन्द्रशिखरप्रख्यं मङ्गलपरिघं समादाय गर्जन् भ्रामयामास; तस्य वेगेन नभ इव परिवर्तते स्मेति वर्ण्यते। तदानीं राक्षसवानरसेनाः क्षणं भयविमूढाः स्तब्धा अभवन्, मनोबलस्य युद्धे महत्त्वं प्रकाशयन्त्यः। हनुमान् तु एक एव स्थिरोऽतिष्ठत्, वक्षः प्रदर्श्य तं परिघप्रहारं सोढवान्; प्रहारेण परिघः शकलशः शतधा बभञ्ज, हनूमतः अतिमानुषं धैर्यं बलप्रयोगस्य च वैफल्यम् सूचयन्। ततः स मुष्टिप्रहारं दत्त्वा, गृहीत्वा नीयमानोऽपि बद्ध एव पुनः प्राहरत्। मुक्तः सन् निकुम्भं भूमौ पातयित्वा वक्षस्यारोप्य ग्रीवां बलात् परिवर्त्य भङ्क्त्वा तं निहन्ति। वानराः प्रहृष्टाः, राक्षसेषु भयप्रसारः; ततः कथानकं रामस्य च राक्षसवीरस्य (मकरस्य) च समराभिमुख्येन तीव्रतरसंघर्षाय प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
निकुम्भोभ्रातरंदृष्टवासुग्रीवेणनिपातितम् ।प्रदहन्निवकोपेनवानरेन्द्रमवैक्षत ।।।।
निकुम्भो भ्रातरं हतं सुग्रीवेण निपातितम् । दृष्ट्वा कोपाग्निना दग्ध इव वानरेन्द्रं प्रत्यवैक्षत ॥
Verse 2
ततस्स्रग्दामसन्नद्धंदत्तपञ्चाङ्गुलंशुभम् ।आददेपरिघंवीरोमहेन्द्रशिखरोपमम् ।।।।
ततः स्रग्दामसन्नद्धो दत्तपञ्चाङ्गुलं शुभम् । परिघं वीर आदत्त महेन्द्रशिखरोपमम् ॥
Verse 3
हेमपट्टपरिक्षिप्तंवज्रविद्रुमभूषितम् ।यमदण्डोपमंभीमंरक्षसांभयनाशनम् ।।।।
हेमपट्टपरिक्षिप्तं वज्रविद्रुमभूषितम्। यमदण्डोपमं भीमं रक्षसां भयनाशनम्॥
Verse 4
तमाविध्यमहातेजाश्शक्रध्वजसमंतदा ।निननादविवृत्तास्योनिकुम्भोभीमविक्रमः ।।।।
तमाविध्य महातेजाः शक्रध्वजसमं तदा। निननाद विवृत्तास्यो निकुम्भो भीमविक्रमः॥
Verse 5
उरोगतेननिष्केणभुजस्थैरङ्गदैरपि ।कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यांमालया च विचित्रया ।।।।निकुम्भोभूषणैर्भातितेनस्मपरिघेण च ।यथेन्द्रधनुषामेघस्सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।।।।
उरोगतेन निष्केण भुजस्थैरङ्गदैरपि। कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यां मालया च विचित्रया॥ निकुम्भो भूषणैर्भाति तेन स्म परिघेण च। यथेन्द्रधनुषा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान्॥
Verse 6
उरोगतेननिष्केणभुजस्थैरङ्गदैरपि ।कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यांमालया च विचित्रया ।।6.77.5।।निकुम्भोभूषणैर्भातितेनस्मपरिघेण च ।यथेन्द्रधनुषामेघस्सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।।6.77.6।।
उरोगतेन निष्केण भुजस्थैरङ्गदैरपि। कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यां मालया च विचित्रया॥ निकुम्भो भूषणैर्भाति तेन स्म परिघेण च। यथेन्द्रधनुषा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान्॥
Verse 7
परिघाग्रेणपुष्पोटवातग्रथनिर्महात्मनः ।प्रजज्वालसघोषश्चविधूमइवपावकः ।।।।
महात्मनः परिघाग्रेण पुष्पोटे वातग्रन्थिः सघोषं प्रजज्वाल, विधूमः पावक इव दीप्तिमान्।
Verse 8
नगर्याविटपावत्यागन्धर्वभवनोत्तमैः ।सतारग्रहनक्षत्रंसचन्द्रंसमहाग्रहम् ।।।।निकुम्भपरिघाघूर्णंभ्रमतीवनभस्थ्सलम् ।
विटपावत्याः नगर्याः इव गन्धर्वभवनोत्तमैः शोभितं, सतारग्रहनक्षत्रं सचन्द्रं समहाग्रहम्; निकुम्भपरिघाघूर्णेन नभःस्थलं भ्रमत् इव बभौ।
Verse 9
दुरासदश्चसञ्जज्ञेपरिघाभरणप्रभः ।।।।कपीनांसनिकुम्भाग्निर्युगान्ताग्निरिवोत्थितः ।
परिघाभरणप्रभया सः दुरासदः सञ्जज्ञे; कपीनां प्रति निकुम्भाग्निः युगान्ताग्निरिवोत्थितः।
Verse 10
राक्षसावानराश्चापि न शेकुस्स्पन्दितुंभयात् ।।।।हनूमांस्तुविवृत्योरस्तस्थौतस्याग्रतोबली ।
राक्षसाश्च वानराश्चापि भयात् स्पन्दितुमप्यशक्नुवन् । हनूमान् तु विवृत्योरः बलवान् तस्याग्रतोऽतिष्ठत् ॥
Verse 11
परिघोपमबाहुस्तुपरिघंभास्करप्रभम् ।।।।बलीबलवतस्तस्यपातयामासवक्षसि ।
परिघोपमबाहुः स परिघं भास्करप्रभम् । बलवान् बलवतस्तस्य वक्षसि पातयामास ॥
Verse 12
स्थिरेतस्योरसिव्यूढेपरिघश्शतधाकृतः ।।।।विकीर्यमाणस्सहसाउल्काशतमिवाम्बरे ।
स्थिरे तस्योरसि व्यूढे परिघः शतधा कृतः । सहसा विकीर्यमाणः उल्काशतमिवाम्बरे ॥
Verse 13
स तुतेनप्रहारेणविचचालमहाकपिः ।।।।परिघेणसमाधूतोयथाभूमिचलेऽचलः ।
स तु तेन परिघप्रहारेण विचचाल महाकपिः। परिघेण समाधूतः सन्नपि न चचाल, भूमिचलेऽप्यचल इव स्थिरः॥
Verse 14
तथाभिहतस्तेनहनुमान् प्लवगोत्तमः ।।।।मुष्टिंसम्वर्तयामासबलेनातिमहाबलः ।
तथाभिहतः स हनुमान् प्लवगोत्तमः। अतिमहाबलः सन् बलेन मुष्टिं संवर्तयामास॥
Verse 15
तमुद्यम्यमहातेजानिकुम्भोरसिवीर्यवान् ।।।।अभिचिक्षेपवेगेनवेगवान् वायुविक्रमः ।
ततः स महातेजा वीर्यवान् वायुविक्रमः। मुष्टिमुद्यम्य वेगेन निकुम्भोरसि अभिचिक्षेप॥
Verse 16
ततःपुस्फोटचर्मास्यप्रसुस्राव च शोणितम् ।।।।मुष्टिनातेनसञ्जज्ञेमेघेविद्युदिवोत्थिता ।
ततः अस्य चर्म पुस्फोट, शोणितं च प्रसुस्राव। तेन मुष्टिप्रहारेण मेघे विद्युदिवोत्थिता॥
Verse 17
सःतुतेनप्रहारेणनिकुम्भोविचचाल ह ।।।।स्वस्थश्चापिनिजग्राहहनूमन्तंमहाबलम् ।
स तु तेन प्रहारेण निकुम्भो न विचचाल ह। स्वस्थश्चापि सञ्जातः हनूमन्तं महाबलं निजग्राह॥
Verse 18
चुक्रुशुस्तदासङ्ख्येभीमंलङ्कानिवासिनः ।।।।निकुम्भेनोद्यतंदृष्टवाहनूमन्तंमहाबलम् ।
तदा सङ्ग्राममध्ये निकुम्भेनोद्यतं महाबलं हनूमन्तं दृष्ट्वा लङ्कानिवासिनो भीमं चुक्रुशुः।
Verse 19
तदाह्रियमाणोऽपिकुम्भकर्णात्मजेन ह ।।।।आजघानानिलसुतोवज्रकल्पेनमुष्टिना ।
कुम्भकर्णात्मजेनापि ह्रियमाणोऽपि मारुतात्मजः अनिलसुतो वज्रकल्पेन मुष्टिना तमाजघान।
Verse 20
आत्मानंमोक्षयित्वाथक्षितावभ्यवपद्यत ।।।।हनूमानुन्ममाथाशुनिकुम्भंमारुतात्मजः ।
अथात्मानं मोक्षयित्वा हनूमान् क्षितावभ्यवपद्यत; मारुतात्मजः स निकुम्भम् आशु उन्ममाथ।
Verse 21
निक्षिप्यपरमायत्तोनिकुम्भंनिष्पिपेष ह ।।।।उत्पत्यचास्यवेगेनपपातोरसिवीर्यवान् ।
परमायत्तः स निकुम्भं निक्षिप्य निष्पिपेष; अथ वीर्यवान् वेगेनोत्पत्य चास्योरसि पपात।
Verse 22
परिगृह्य च बाहुभ्यांपरिवृत्यशिरोधराम् ।।।।उत्पाटयामानशिरोभैरवंनदतोमहत् ।
बाहुभ्यां परिगृह्य शिरोधरां परिवृत्य, भैरवं महन्नदतः तस्य शिर उत्पाटयामास।
Verse 23
अथनिनदतिसादितेनिकुम्भेपवनसुतेनरणेबभूवयुद्धम् ।दशरथसुतराक्षसेन्द्रसून्वोर्भृशतरमागतरोषयोस्सुभीमम् ।।।।
अथ रणभूमौ पवनसुतस्य हस्तेन निनदमानोऽपि निकुम्भो निहतः; ततः दशरथसुतस्य राक्षसेन्द्रसूनोश्च अत्यन्तरोषपरिप्लुतयोः सुभीमं घोरतरं युद्धमभवत्॥
Verse 24
व्यपेतेतुजीवेनिकुम्भस्यहृष्टाविनेदुःप्लवङ्गादिशस्सस्वनुश्च ।चचालेवचोर्वीपफालेवचद्यौर्भयंराक्षसानांबलंचाविवेश ।।।।
निकुम्भस्य तु जीवे व्यपेते प्लवङ्गाः हृष्टाः विनेदुः, दिशश्च सस्वनुश्च बभूवुः। उर्वी चचालेव, द्यौः पफालेव; राक्षसानां बलं च भयं समाविवेश॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s deliberate refusal to retreat when both armies are immobilized by fear; he absorbs the strike openly (showing his chest) and responds with measured, decisive force to neutralize a dangerous commander, reflecting duty-bound courage rather than reckless aggression.
Even without extended dialogue, the episode teaches that inner steadiness (dhairya) and trained strength can render intimidation ineffective; fear is shown as a collective contagion, while composure enables right action aligned with the larger dharmic objective.
The chapter uses landmark similes—Mahendra mountain, Indra’s banner and rainbow, and the celestial city Vitapavatī/Alakā—to scale the combat imagery; these references function as cultural indexing devices that place the duel within a cosmically resonant battlefield aesthetic.