Sarga 76

Verse 1

प्रवृत्तेसङ्कुलेतस्मिन् घोरेवीरजनक्ष्ये ।अङ्गदःकम्पनंवीरमाससादरणोत्सुकः ।।।।

प्रवृत्ते सङ्कुले तस्मिन् घोरे वीरजनक्षये। अङ्गदः रणोत्सुकः कम्पनं वीरम् आससाद॥

Verse 2

आहूयसोङ्गदंकोपात्ताडयामासवेगितः ।गदयाकम्पनःपूर्वं स चचालभृशाहतः ।।।।

आहूय सोऽङ्गदं कोपात् ताडयामास वेगितः । गदया कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः ॥

Verse 3

स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीचिक्षेपशिखरंगिरेः ।अर्दितस्तत्प्रहारेणकम्पनःपतितोभुवि ।।।।

स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी अङ्गदः शिखरं गिरेः चिक्षेप। तेन प्रहारेण अर्दितः कम्पनः कम्पितः सन् भुवि पतितोऽभवत्॥

Verse 4

ततस्तुकम्पनंदृष्टवाशोणिताक्षोहतंरणे ।रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रंतत्राङ्गदमभीतवत् ।।।।

ततः रणॆ कम्पनं हतं दृष्ट्वा, शोणिताक्षोऽभीतः रथेन क्षिप्रम् अभ्यपतत्—यत्र अङ्गदः स्थितः॥

Verse 5

सोङ्गदंनिशितैर्बाणैस्तदाविव्याधवेगितः ।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैःकालाग्निसमविग्रहैः ।।।।क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैश्शिलीमुखैः ।कर्णिशल्यविपाठैश्चबहुभिश्चशितैश्शरैः ।।।।

स तदा वेगवान् शूरोऽङ्गदं निशितैः शरैः विव्याध—शरीरदारणैस्तीक्ष्णैः कालाग्निसमविग्रहैः। क्षुरक्षुरप्रनाराचैर्वत्सदन्तैः शिलीमुखैः, कर्णिशल्यविपाठैश्च बहुभिः शितैः शरैः॥

Verse 6

सोङ्गदंनिशितैर्बाणैस्तदाविव्याधवेगितः ।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैःकालाग्निसमविग्रहैः ।।6.76.5।।क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैश्शिलीमुखैः ।कर्णिशल्यविपाठैश्चबहुभिश्चशितैश्शरैः ।।6.76.6।।

सः वेगितः तदा अङ्गदं निशितैः शरीरदारणैः तीक्ष्णैः कालाग्निसमविग्रहैः बाणैः विव्याध । क्षुरक्षुरप्रनाराचवत्सदन्तशिलीमुखकर्णिशल्यविपाठादिभिः बहुभिः शितैः शरैः तम् अभ्यवर्षत् ॥

Verse 7

अङ्गदःप्रतिविद्धाङ्गोवालिपुत्रःप्रतापवान् ।धनुरग्य्रंरथंबाणान्ममर्दतरसाबली ।।।।

अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रः प्रतापवान् । धनुरुग्रं रथं बाणान् ममर्द तरसा बली ॥

Verse 8

शोणिताक्षस्ततःक्षिप्रमसिचर्मसमाददे ।उत्पपातदिवंक्रुद्धोवेगवानविचारयन् ।।।।

शोणिताक्षस्ततः क्षिप्रमसिचर्म समाददे। क्रुद्धो वेगवान् अविचारयन् दिवम् उत्पपात॥

Verse 9

तंक्षिप्रतरमाफ्लुत्यपरामृश्याङ्गदोबली ।करेणतस्यतंखङ्गंसमाच्छिद्यननाद च ।।।।

तं क्षिप्रतरमाफ्लुत्य परामृश्याङ्गदो बली । करेण तस्य तं खङ्गं समाच्छिद्य ननाद च ॥

Verse 10

तस्यांसफलकेखडगंनिजघानततोऽङ्गदः ।यज्ञोपवीतवच्चैनंचिच्छेदकपिकुञ्जरः ।।।।

तस्यांसफलके खड्गं निजघान ततोऽङ्गदः। यज्ञोपवीतवत् चैनं चिच्छेद कपिकुञ्जरः॥

Verse 11

तंप्रगृह्यमहाखडगंविनद्य च पुनःपुनः ।वालिपुत्रोऽभिदुद्रावरणशीर्षेपरानरीन् ।।।।

तं प्रगृह्य महाखड्गं विनद्य च पुनःपुनः। वालिपुत्रोऽभिदुद्राव रणशीर्षे परानरीन्॥

Verse 12

आयसींतुगदांप्रगृह्य स वीरःकनकाङ्गदः ।शोणिताक्षस्समाविध्यतमेवानुपपात ह ।।।।

आयसीं तु गदां प्रगृह्य स वीरः कनकाङ्गदः। शोणिताक्षः समाविध्य तम् एव अनुपपात ह॥

Verse 13

प्रजङ्घसहितोवीरोयूपाक्षस्तुततोबली ।रथेनाभिययौक्रुद्दोवालिपुत्रंमहाबलम् ।।।।

अथ प्रजङ्घसहितो वीरः यूपाक्षः स ततो बली । क्रुद्धो रथेनाभिययौ वालिपुत्रं महाबलम् ॥

Verse 14

तयोर्मध्येकपिश्रेष्ठश्शोणिताक्षप्रजङ्घयोः ।विशाखयोर्मध्यगतःपूर्णचन्द्रइवाभवत् ।।।।

शोणिताक्षप्रजङ्घयोः तयोर्मध्ये कपिश्रेष्ठः विशाखयोर्मध्यगतः पूर्णचन्द्र इवाभवत् ॥

Verse 15

अङ्गदंपरिरक्षन्तौमैन्दोद्विविदएव च ।तस्यतस्थतुरभ्याशेपरस्परदिदृक्ष्या ।।।।

अङ्गदं परिरक्षन्तौ मैन्दो द्विविद एव च । तस्य तस्थतुरभ्याशे परस्परदिदृक्षया ॥

Verse 16

भिपेतुर्महाकायाःप्रतियत्तामहाबलाः ।राक्षसावानरान् रोषादसिचर्मगदाधराः ।।।।

अभिपेतुर्महाकायाः प्रतियत्ता महाबलाः । राक्षसा वानरान् रोषादसिचर्मगदाधराः ॥

Verse 17

त्रयाणांवानरेन्द्राणांत्रिभीराक्षसपुङ्गवैः ।संसक्तानांमहद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।।।।

त्रयाणां वानरेन्द्राणां त्रिभी राक्षसपुङ्गवैः । संसक्तानां महद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ॥

Verse 18

तेतुवृक्षान् समादायसम्प्रचिपुराहवे ।खडगेनप्रतिचिच्छेदतान् प्रजङ्घोमहाबलः ।।।।

ते तु वृक्षान् समादाय सम्यक् प्रचिक्षिपुराहवे । तान् खडगेन प्रतिचिच्छेद प्रजङ्घो महाबलः ॥

Verse 19

रथानश्वान् द्रुमैश्शैलैस्तेप्रचिक्षिपुराहवे ।शरौघैःप्रतिचिच्छेदतान्यूपाक्षोनिशाचरः ।।।।

रथानश्वान् द्रुमैः शैलैस्ते प्रचिक्षिपुराहवे । तान् शरौघैः प्रतिचिच्छेद यूपाक्षो निशाचरः ॥

Verse 20

सृष्टाव्निविदमैन्दाभ्यांद्रुमानुत्पाट्यवीर्यवान् ।बभञ्जगदयामध्येशोणिताक्षःप्रतापवान् ।।।।

सृष्टाव् द्विविदमैन्दाभ्यां द्रुमानुत्पाट्य वीर्यवान् । बभञ्ज गदयामध्ये शोणिताक्षः प्रतापवान् ॥

Verse 21

उद्यम्यविपुलंखडगंपरमर्मनिकृन्तनम् ।प्रजङ्घोवालिपुत्रायअभिदुद्राववेगितः ।।।।

उद्यम्य विपुलं खडगं परमर्मनिकृन्तनम् । प्रजङ्घो वालिपुत्राय अभिदुद्राव वेगितः ॥

Verse 22

तमभ्याशगतंदृष्टवावानरेन्द्रोमहाबलः ।आजघानाश्वकर्णेनद्रुमेणातिबलस्तदा ।।।।

तमभ्याशगतं दृष्ट्वा वानरेन्द्रो महाबलः । आजघानाश्वकर्णेन द्रुमेणातिबलस्तदा ॥

Verse 23

बाहुंचास्यसनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना ।वालिपुत्रस्यघातेन स पपातक्षितावसिः ।।।।

बाहुं चास्य सनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना । वालिपुत्रस्य घातेन स पपात क्षितावसिः ॥

Verse 24

तंदृष्टवापतितंभूमौखङ्गमुलसन्निभम् ।मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ।।।।

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ खङ्गं मुसलसन्निभम् । मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥

Verse 25

स ललाटेमहावीर्यमङ्गदंवानरर्षभम् ।आजघानमहातेजास्समुहूर्तंचचाल ह ।।।।

स ललाटे महावीर्यमङ्गदं वानरर्षभम् । आजघान महातेजाः समुहूर्तं चचाल ह ॥

Verse 26

स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीवालिपुत्रःप्रतापवान् ।प्रजङ्घस्यशिरःकायातखङ्गेनपातयत्क्षितौ ।।।।

स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी वालिपुत्रः प्रतापवान् । प्रजङ्घस्य शिरः कायात् खङ्गेन पातयत् क्षितौ ॥

Verse 27

स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षःपितृव्येनिहतेरणे ।अवरुह्यरथात्क्षिप्रंक्षीणेषुखङ्गमाददे ।।।।

स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णनेत्रः पितृव्ये रणनिहते शोकाकुलः। रथाद् अवरुह्य क्षिप्रं, शरक्षये सति, खङ्गं समाददे॥

Verse 28

तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्ययूपाक्षंद्विविदस्त्वरन् ।आजघानोरसिक्रुद्धोजग्राह च बलाद्बली ।।।।

तमापतन्तं यूपाक्षं सम्प्रेक्ष्य द्विविदस्त्वरन्। क्रुद्धः स उरसि तं जघान, बलाद् बली च जग्राह॥

Verse 29

गृहीतंभ्रातरंदृष्टवाशोणिताक्षोमहाबलः ।आजघानगदाग्रेणवक्षसिद्विविदंततः ।।।।

गृहीतं भ्रातरं दृष्ट्वा शोणिताक्षो महाबलः। गदाग्रेण ततः क्रुद्धो द्विविदं वक्षसि आजघान॥

Verse 30

स गदाभिहतस्तेनसञ्चचालमहाबलः ।उद्यता च पुनस्तस्यजहारद्विविदोगदाम् ।।।।

स तेन गदाभिहतः महाबलः सञ्चचाल। पुनश्च उद्यतां तस्य गदां द्विविदो बलात् जहार॥

Verse 31

तस्मिन्नन्तरेमैन्दोवीरोवानरयूथपः ।यूपाक्षंताडयामासतलेनोरसिवीर्यवान् ।।।।

तस्मिन्नन्तरे वीर्यवान् वानरयूथपः मैन्दो यूपाक्षं तलेनोरसि ताडयामास।

Verse 32

तौशोणिताक्ष्यूपाक्षौप्लवङ्गाभ्यांतरस्विनौ ।चक्रतुस्समरेतीव्रमाकर्षोत्पाटनंभृशम् ।।।।

ततः शोणिताक्षयूपाक्षौ तरस्विनौ रौद्रौ प्लवङ्गाभ्यां समरे तीव्रमाकर्षोत्पाटनं भृशं चक्रतुः।

Verse 33

द्विविदश्शोणिताक्षंतुविददारनखैर्मुखै ।निष्पिपेष च वेगेनक्षितावाविध्यवीर्यवान् ।।।।

वीर्यवान् द्विविदः शोणिताक्षं नखैर्दन्तैश्च मुखे विददार; ततः वेगेन क्षितौ आविध्य निष्पिपेष च।

Verse 34

पाक्षमभिसङ्कृद्धो मैन्दो वानरयूथपः ।पीडयामासबाहुभ्यांसपपातहतःक्षितौ ।।।।

पाक्षमभिसङ्कृद्धो वानरयूथपः मैन्दो बाहुभ्यां पीडयामास; स हतः क्षितौ पपात।

Verse 35

हतप्रवीराव्यथिताराक्षसेन्द्रचमूस्तदा ।जगामाभिमुखीसातुकुम्भकर्णसुतोयतः ।।।।

तदा हतप्रवीराव्यथिता राक्षसेन्द्रचमूः कुम्भकर्णसुतो यत्र तत्राभिमुखी जगाम।

Verse 36

आपततनीं च वेगेनकुम्भस्तांसान्त्वयच्चमूम् ।अथोत्कष्टंमहावीर्यैर्लब्धलक्ष्यैःप्लवङ्गमैः ।।।।निपातितमहावीरांदृष्टवारक्षश्चमूंततः ।कुम्भःप्रचक्रेतेजस्वीरणेकर्मसुदुष्करम् ।।।।

कुम्भः वेगेन आपततनीं राक्षसचमूं सान्त्वयामास। अथ महावीर्यैः लब्धलक्ष्यैः प्लवङ्गमैः निपातितमहावीरां तां राक्षसचमूं दृष्ट्वा, तेजस्वी कुम्भो रणभूमौ सुदुष्करं कर्म प्रचक्रे॥

Verse 37

आपततनीं च वेगेनकुम्भस्तांसान्त्वयच्चमूम् ।अथोत्कष्टंमहावीर्यैर्लब्धलक्ष्यैःप्लवङ्गमैः ।।6.76.36।।निपातितमहावीरांदृष्टवारक्षश्चमूंततः ।कुम्भःप्रचक्रेतेजस्वीरणेकर्मसुदुष्करम् ।।6.76.37।।

कुम्भः वेगेन आपततनीं राक्षसचमूं सान्त्वयामास। अथ महावीर्यैः लब्धलक्ष्यैः प्लवङ्गमैः निपातितमहावीरां तां राक्षसचमूं दृष्ट्वा, तेजस्वी कुम्भो रणॆ सुदुष्करं कर्म प्रवर्तयामास॥

Verse 38

स धनुर्धन्विनांश्रेष्ठःप्रगृह्यसुसमाहितः ।मुमोचाशीविषप्रख्यान्शरान्देहविदारणान् ।।।।

स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः सुसमाहितः धनुः प्रगृह्य, आशीविषप्रख्यान् देहविदारणान् शरान् मुमोच॥

Verse 39

तस्यतच्छुशुभेभूयस्सशरंधनुरुत्तमम् ।विद्युदैरावतार्चिष्मद्िद्वतीयेन्द्रधनुर्यथा ।।।।

तस्य सशरं उत्तमं धनुः भूयः शुशुभे—विद्युदर्चिष्मद् ऐरावतमेघ इव—द्वितीय इन्द्रधनुर्यथा॥

Verse 40

आकर्णाकृष्टमुक्तेनजघानद्विविदंतदा ।तेनहाटकपुङ्खेनपत्रतिणापत्त्रवाससा ।।।।

तदा स आकर्णाकृष्टं शरं विमुच्य द्विविदं जघान। स हाटकपुङ्खः पत्रतृणपत्त्रवासनिभः प्राणान्तकरोऽभवत्॥

Verse 41

सहसाभिहतस्तेनविप्रमुक्तपदस्स्फुरन् ।निपपाताद्रिकूटाभोविह्वलन् प्लवगोत्तमः ।।।।

तेन सहसाभिहतः स विप्रमुक्तपदः स्फुरन्। अद्रिकूटाभो विह्वलन् निपपात प्लवगोत्तमः॥

Verse 42

मन्दस्तुभ्रातरंभग्नंदृष्टवातत्रमहाहवे ।लभिदुद्राववेगेनप्रगृह्यमहतींशिलाम् ।।।।

भ्रातरं भग्नं दृष्ट्वा मन्दो महाहवे। वेगेनाभिदुद्राव प्रगृह्य महतीं शिलाम्॥

Verse 43

तांशिलांतुप्रचिक्षेपराक्षसायमहाबलः ।बिभेदतांशिलांकुम्भःप्रसन्नैःपञ्चभिश्शरैः ।।।।

महाबलः स तां शिलां राक्षसाय प्रचिक्षेप। कुम्भस्तु पञ्चभिः प्रसन्नैः शरैस्तां शिलां बिभेद॥

Verse 44

सन्धायचान्यंसुमुखंशरमाशीविषोपमम् ।आजघानमहातेजावक्षसिद्विविदाग्रजम् ।।।।

अथान्यं सुमुखं शरमाशीविषोपमं सन्धाय। महातेजाः कुम्भो वक्षसि द्विविदाग्रजमाजघान॥

Verse 45

स तुतेनप्रहारेणमैन्दोवानरयूथपः ।मर्मण्यभिहतस्तेनपपा त भुविमूर्छितः ।।।।

स तु तेन प्रहारेण मर्मणि समभिहतः मैन्दो वानरयूथपः । भुवि पपात मूर्छितो निश्चेष्ट इव भूमितले ॥

Verse 46

अङ्गदोमातुलौदृष्टवापथितौतुमहाबलौ ।अभिदुद्राववेगेनकुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।।।।

पतितौ महाबलौ मातुलौ दृष्ट्वा अङ्गदः क्रोधसंयुतः । उद्यतकार्मुकं कुम्भं प्रति वेगेनाभिदुद्राव ॥

Verse 47

तमापतन्तंविव्याधकुम्भःपञ्चभिरायसैः ।त्रिभिश्चान्यैश्शितैर्बाणैर्मातङ्गमिवतोमरैः ।।।।

तमापतन्तं कुम्भः पञ्चभिरायसैः शरैः । त्रिभिश्चान्यैः शितैर्बाणैः विव्याध मातङ्गमिव तोमरैः ॥

Verse 48

सोऽङ्गदंविविधैभिर्बाणैःकुम्भोविव्याथवीर्यवान् ।अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैःकनकभूषणैः ।।।।

वीर्यवान् कुम्भोऽङ्गदं विविधैर्बाणैः समन्ततः । अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कनकभूषणैः विव्याथ ॥

Verse 49

अङ्गदःप्रतिविद्धाङ्गोवालिपुत्रो न कम्पते ।शिलापादपवर्षाणितस्यमूर्ध्निववर्ष ह ।।।।

प्रतिविद्धाङ्गोऽपि वालिपुत्रोऽङ्गदः न कम्पते । स तस्य मूर्ध्नि शिलापादपवर्षाणि प्रावर्षत् ॥

Verse 50

स प्रचिच्छेदतान् सर्वान् बिभेद च पुनश्शिलाः ।कुम्भकर्णात्मजश्रशीमान् वालिपुत्त्रसमीरितान् ।।।।

स श्रीमान् कुम्भकर्णात्मजः वालिपुत्रसमीरितान् तान् सर्वान् प्रचिच्छेद, पुनश्च शिलाः बिभेद॥

Verse 51

आपतन्तं च ससम्प्रेक्ष्यकुम्भोवानरयूथपम् ।भ्रुवोर्विव्याथबाणाभ्यामुल्काभ्यामिवकुञ्जरम् ।।।।

आपतन्तं वानरयूथपं ससम्प्रेक्ष्य कुम्भः, भ्रुवोः बाणाभ्याम् उल्काभ्यामिव कुञ्जरं विव्याथ॥

Verse 52

तस्यसुस्रावरुधिरंपिहितेचास्यलोचने ।अङ्गदःपाणिनानेत्रेपिधायरुधिरोक्षिते ।।।।सालमासन्नमेकेनपरिजग्राहपाणिवा ।

तस्य रुधिरं सुस्राव, लोचने चास्य पिहिते। अङ्गदः रुधिरोक्षिते नेत्रे पाणिना पिधाय, अन्येन पाणिना आसन्नं सालं परिजग्राह॥

Verse 53

सम्पीड्यरसिचास्कन्धम् करेणाभिनिवेश्य च ।।।।किञ्चिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथयथागजः ।

स तं सालं उरसि सम्पीड्य, करेण चास्कन्धं अभिनिवेश्य, किञ्चिदभ्यवनम्य, यथा गजः उन्ममाथ॥

Verse 54

तमिन्द्रकेतुप्रतिमंवृक्षंमन्दरसन्निभम् ।।।।समुत्सृजन्तंवेगेनपश्यतांसर्वरक्षसाम् ।

तमिन्द्रकेतुप्रतिमं मन्दरसन्निभं महावृक्षं स सर्वरक्षसां पश्यतां पुरतः वेगेन समुत्सृजितुमुद्यतः।

Verse 55

सबिभेदशितैर्बाणैस्सप्तभिःकायभेदनैः ।।।।अङ्गदोविव्यधेऽभीक्षणंससादचमुमोह च ।

स तं सप्तभिः शितैः कायभेदनैर्बाणैर्बिभेद; अङ्गदोऽभीक्षणं विव्यथे, ससाद च मुमोह च।

Verse 56

अङ्गदंव्यथितंदृष्टवासीदन्तमिवसागरम् ।।।।दुरासदंहरिश्रेष्ठंरामायन्येन्यवेदयन् ।

व्यथितं सागरमिव सीदन्तं दुरासदं हरिश्रेष्ठमङ्गदं दृष्ट्वा, प्रमुखा हरयः तद्रामाय न्येन्यवेदयन्।

Verse 57

रामस्तुव्यथितंश्रुत्वावालिपुत्त्रंरणाजरे ।।।।व्यादिदेशहरिश्रेष्ठान्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ।

रणाजिरे व्यथितं वालिपुत्रं श्रुत्वा रामः, ततः जाम्बवत्प्रमुखान् हरिश्रेष्ठान् व्यादिदेश।

Verse 58

तेतुवानरशार्दूलाश्श्रुत्वारामस्यशासनम् ।।।।अभिपेतुस्सुसङ्कृद्धाःकुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।

रामस्य शासनं श्रुत्वा ते वानरशार्दूलाः सुसङ्कृद्धाः, उद्यतकार्मुकं कुम्भमभिपेतुः।

Verse 59

ततोद्रुमशिलाहस्ताःकोपसंरक्तलोचनाः ।।।।रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदंवानरर्षभाः ।

ततः द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः । अङ्गदस्य परित्राणं कर्तुं वानरर्षभाः सहसा अभ्यपतन् ॥

Verse 60

जाम्बवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शी च वानरः ।।।।कुम्भकर्णात्मजंवीरंक्रुद्धास्समभिदुद्रुवुः ।

जाम्बवान् सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः । अन्ये च वानरवीराः क्रुद्धाः कुम्भकर्णात्मजं वीरं समभिदुद्रुवुः ॥

Verse 61

समीक्ष्यापततस्तांस्तुवानरेन्द्रान् महाबलान् ।।।।आववारशरौघेणनगेनेवजलाशयम् ।

अपततः तान् महाबलान् वानरेन्द्रान् समीक्ष्य सः कुम्भः शरौघेण आववार; नगः इव जलाशयम् ॥

Verse 62

तस्यबाणपथंप्राप्य न शेकुरतिवर्तितुम् ।।।।वानरेन्द्रामहात्मानोवेलामिवमहादधिः ।

तस्य बाणपथं प्राप्य वानरेन्द्राः महात्मानः अतिवर्तितुं न शेकुः; महादधिः इव वेलाम् ॥

Verse 63

तांस्तुदृष्टवाहरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।।।।अङ्गदंपृष्ठतःकृत्वाभ्रातृजंप्लवगेश्वरः ।भिदुद्राववेगेनसुग्रीवःकुम्भमाहवे ।।।।शैलसानुचरंनागंवेगवानिवकेसरी ।

तान् तु दृष्ट्वा हरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान्, प्लवगेश्वरः सुग्रीवः भ्रातृजम् अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा, कुम्भमाहवे वेगेनाभिदुद्राव—शैलसानुचरं नागं वेगवानिव केसरी।

Verse 64

तांस्तुदृष्टवाहरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।।6.76.63।।अङ्गदंपृष्ठतःकृत्वाभ्रातृजंप्लवगेश्वरः ।भिदुद्राववेगेनसुग्रीवःकुम्भमाहवे ।।6.76.64।।शैलसानुचरंनागंवेगवानिवकेसरी ।

तान् तु दृष्ट्वा हरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान्, प्लवगेश्वरः सुग्रीवः भ्रातृजम् अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा, कुम्भमाहवे वेगेनाभिदुद्राव—शैलसानुचरं नागं वेगवानिव केसरी।

Verse 65

उत्पाट्य च महाशैलनश्वकर्णान्दवान्बहून् ।।।।अन्यांश्चविविधान्ववृक्षाचिक्षेपचिमहाबलः ।

उत्पाट्य च महाशैलनश्वकर्णान् द्रुमान् बहून्, अन्यांश्च विविधान् वृक्षान् महाबलः चिक्षेप।

Verse 66

तांछादयन्तीमाकाशंवृक्षवृष्टिंदुरासदाम् ।।।।कुम्भकर्णात्मजश्शीघ्रंचिच्छेदनिशितैश्शरैः ।

ताम् आकाशं छादयन्तीं दुरासदां वृक्षवृष्टिं, कुम्भकर्णात्मजः शीघ्रं निशितैः शरैः चिच्छेद।

Verse 67

अभिलक्षेणतीव्रेणकुम्भेननिशितैश्शरैः ।।।।अचितास्तेद्रुमारेजुर्यथाघोराषतघ्नयः ।

अभिलक्षेण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः, अचितास्ते द्रुमा रेजुः—यथा घोराः शतघ्नयः।

Verse 68

द्रुमवर्षंतुसञ्छिन्नंदृष्टवाकुम्भोनवीर्यवान् ।।।।वानराधिपति: शीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ।

द्रुमवर्षं तु सञ्छिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान् । वानराधिपतिः श्रीमान् महासत्त्वो न विव्यथे ॥

Verse 69

निर्भिद्यमानस्सहसासहमानश्चतान् शरान् ।।।।कुम्भस्यधनुराक्षिप्यबभञ्जेन्द्रधनुष्प्रभम् ।

निर्भिद्यमानः सहसा सहमानश्च तान् शरान् । कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुष्प्रभम् ॥

Verse 70

अवफ्लुत्यततश्शीघ्रंकृत्वाकर्मसुदुष्करम् ।।।।अब्रवीत्कुपितःकुम्भंभग्नशृङ्गमिवद्विपम् ।

अवफ्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । अब्रवीत् कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम् ॥

Verse 71

निकुम्भाग्रजवीर्यंतेबाणवेगवदद्भुतम् ।।।।सन्नतिश्चप्रभावश्चतववारावणस्यवा ।

निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगवदद्भुतम् । सन्नतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा ॥

Verse 72

प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुभेरवरुणोपम ।।।।एकस्त्वमनुजातोऽसिपितरंबलवृत्ततः ।

प्रह्लादबलिवृत्रहन्तृकुभेरवरुणोपमं बलपराक्रमैः त्वाम् आहुः। त्वमेवैकः पितुः सदृशो जातोऽसि, तस्य बलवृत्तमनुसरन्॥

Verse 73

त्वामेवैकंमहाबाहुंचापहस्तमरिन्दमम् ।।।।त्रिदशानातिवर्तन्तेजितेन्द्रियमिवाधयः ।विक्रमस्वमहाबुद्धे कर्माणिममपश्यतः ।।।।

त्वामेवैकं महाबाहुं चापहस्तम् अरिन्दमम्। त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः॥ विक्रमस्व महाबुद्धे कर्माणि मम पश्यतः॥

Verse 74

त्वामेवैकंमहाबाहुंचापहस्तमरिन्दमम् ।।6.76.73।।त्रिदशानातिवर्तन्तेजितेन्द्रियमिवाधयः ।विक्रमस्वमहाबुद्धे कर्माणिममपश्यतः ।।6.76.74।।

त्वामेवैकं महाबाहुं चापहस्तम् अरिन्दमम्। त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः॥ विक्रमस्व महाबुद्धे कर्माणि मम पश्यतः॥

Verse 75

वरदानापतितृव्यस्तेसहतेदेवदानवान् ।कुम्भकर्णस्तुवीर्येणसहते च सुरासुरान् ।।।।

वरदानात् पितृव्यस्ते सहते देवदानवान्। कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान्॥

Verse 76

ततःकुम्भस्तुसुग्रीवंबाहुभ्यांजगृहेतदा ।गजाविवाहितमदौनिश्श्वसन्तौमुहुर्मुहु 76.81।।अन्योन्यगात्रग्रथितौकर्षन्तावितरेतरम् ।सधूमांमुखतोज्वालांविसृजन्तौपरिश्रमात् ।।6.76.82।।

ततः कुम्भस्तु सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे तदा। गजाविवाहितमदौ निश्श्वसन्तौ मुहुर्मुहुः॥ अन्योन्यगात्रग्रथितौ कर्षन्तावितरेतरम्। सधूमां मुखतो ज्वालां विसृजन्तौ परिश्रमात्॥

Verse 77

महाविमर्दंसमरेमयासहतवाद्भुतम् ।अद्यभूतानिपश्यन्तुशक्रशम्बरयोरिव ।।।।

अद्य तव मम च समरे महाविमर्दोऽद्भुतः दृश्यताम्। शक्रशम्बरयोरिव यशस्वी सङ्ग्रामः सर्वभूतैः पश्यताम्॥

Verse 78

कृतमप्रतिमंकर्मदर्शितंचास्त्रकौशलम् ।पातिताहरिवीराश्चत्वयावैभीमविक्रमाः ।।।।

त्वया कृतमप्रतिमं कर्म, दर्शितं चास्त्रकौशलम्। भीमविक्रमाः हरिवीराः बहवो वै त्वया पातिताः॥

Verse 79

उपालम्भभयाच्चापिनासिवीरमयाहतः ।कृतकर्मपरिश्रान्तोविश्रान्तःपश्यमेबलम् ।।।।

उपालम्भभयाच्चापि नासि वीर मया हतः। कृतकर्मपरिश्रान्तो विश्रान्तः; पश्य मे बलम्॥

Verse 80

तेनसुग्रीववाक्येनसावमानेनमानितः ।अग्नेराज्याहुतस्येवतेजस्तस्याभ्यवर्धत ।।।।

तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः। अग्नेराज्याहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत॥

Verse 81

तेनसुग्रीववाक्येनसावमानेनमानितः ।अग्नेराज्याहुतस्येवतेजस्तस्याभ्यवर्धत ।।6.76.80।।

तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः । अग्नेराज्याहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत ॥

Verse 82

ततःकुम्भस्तुसुग्रीवंबाहुभ्यांजगृहेतदा ।गजाविवाहितमदौनिश्श्वसन्तौमुहुर्मुहु 76.81।।अन्योन्यगात्रग्रथितौकर्षन्तावितरेतरम् ।सधूमांमुखतोज्वालांविसृजन्तौपरिश्रमात् ।।।।

ततः कुम्भस्तु सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे तदा । गजाविवाहितमदौ निश्श्वसन्तौ मुहुर्मुहुḥ ॥ अन्योन्यगात्रग्रथितौ कर्षन्तावितरेतरम् । सधूमां मुखतो ज्वालां विसृजन्तौ परिश्रमात् ॥

Verse 83

तयोःपादाभिघाताच्चनिमग्नाचाभवन्महि ।व्याघूर्णिततरङ्गश्चचुक्षुभेवरुणालयः ।।।।

तयोः पादाभिघाताच्च निमग्ना चाभवन्मही । व्याघूर्णिततरङ्गश्च चुक्षुभे वरुणालयः ॥

Verse 84

ततःकुम्भंसमुत्क्षिप्यसुग्रीवोलवणाम्भसि ।पातयामासवेगेनदर्शयन्नुदधेस्तलम् ।।।।

ततः कुम्भं समुत्क्षिप्य सुग्रीवो लवणाम्भसि । पातयामास वेगेन दर्शयन्नुदधेस्तलम् ॥

Verse 85

ततःकुम्भनिपातेनजलराशिस्समुत्थितः ।व्निध्यमन्दरसङ्काशोविससर्पसमन्ततः ।।।।

ततः कुम्भनिपातेन जलराशिस्समुत्थितः । विन्ध्यमन्दरसङ्काशो विससर्प समन्ततः ॥

Verse 86

ततःकुम्भस्समुत्पत्यसुग्रीवमभिपद्य च ।आजघानोरसिक्रुद्धोवज्रवेगेनमुष्टिना ।।।।

ततः कुम्भः पुनः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपद्य च । क्रुद्धो वज्रवेगेन मुष्टिना तस्योरसि आजघान ॥

Verse 87

तस्यचचर्मच पुस्फोटबहुसुस्रावशोणितम् ।स च मुष्टिर्महावेगःप्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ।।।।

तस्य च चर्म पुस्फोट बहु सुस्राव शोणितम् । स च मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ॥

Verse 88

त्दावेगेनतत्रासीत्तेजःप्रज्वलितंमहत् ।वज्रनिष्पेषसञ्जाताज्वालामेरोर्यथागिरेः ।।।।

तदावेगेन तत्रासीत्तेजः प्रज्वलितं महत् । वज्रनिष्पेषसञ्जाता ज्वाला मेरोर्यथा गिरेः ॥

Verse 89

स तत्राभिहतस्तेनसुग्रीवोवानरर्षभः ।मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ।।।।

स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः । मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥

Verse 90

अर्चिस्सहस्रविकचरविमण्डलसप्रभम् ।स मुष्टिंपातयामासकुम्भस्योरसिवीर्यवान् ।।।।

ततः स वीर्यवान् सुग्रीवः सहस्रार्चिषा विकचेन रविमण्डलेन समप्रभां मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि।

Verse 91

स तुतेनप्रहारेणविह्वलोभृशताडितः ।निपपाततदाकुम्भोगतार्चिरिवपावकः ।।।।

स तु तेन प्रहारेण भृशताडितो विह्वलः सन् तदा कुम्भो गतार्चिरिव पावकः निपपात।

Verse 92

मुष्टिनाभिहतस्तेननिपपाताशुराक्षसः ।लोहिताङ्गइवाकाशाददीप्तरमशिर्यदृच्छया ।।।।

तेन मुष्टिनाभिहतः स राक्षसः शीघ्रं निपपात, यदृच्छया आकाशाद् दीप्तांशुर्लोहिताङ्ग इव।

Verse 93

कुम्भस्यपततोरूपंभग्नस्योरसिमुष्टीना ।बभौरुद्राभिपन्नस्ययथारूपंगवांपतेः ।।।।

कुम्भस्य पततः, मुष्टिना भग्नोरसि तस्य रूपं रुद्राभिपन्नस्य गवां पतेः यथारूपं बभौ।

Verse 94

तस्मिन्हतेभीमपराक्रमेणप्लवङ्गमानामृषभेणयुद्धे ।महीसशैलासवनाचचालभयं च रक्षांस्यधिकंविवेश ।।।।

तस्मिन् भीमपराक्रमेण प्लवङ्गमानामृषभेण युद्धे हते, मही सशैला सवना चचाल, रक्षांसि च अधिकं भयं विवेश।