Yuddha Kanda Sarga 75 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 7571 Verses

Sarga 75

लङ्कादाह-प्रचोदनं तथा वानर-राक्षस-समरारम्भः (The Burning of Lanka and the Outbreak of Battle)

युद्धकाण्ड

अस्मिन् सर्गे सुग्रीवः हनूमन्तं वानरवीरांश्च कार्यसिद्ध्युपायं सूचयति—कुम्भकर्णवधात् कुमारनाशाच्च रावणस्य प्रतिरक्षा दुर्बला जाता इति। सूर्यास्तसमये वानराः दीप्तोल्काभिः सह लङ्कामभिमुखाः प्रयान्ति, गोपुरप्रतोलीप्रासादादिषु हुताशनं प्रज्वालयन्ति। अगुरुहरिचन्दनं क्षौमकौशेयवस्त्राणि मौक्तिकमणिवज्रप्रवालकं अश्वगजरथभाण्डानि चर्मतनुत्राणि शस्त्रसमूहाश्च दह्यन्ते; भवनानि वज्राहतगिरिशिखरवत् पतन्ति, तोरणानि विद्युदिव शोभन्ते, रात्रौ लङ्का किंशुकपुष्पितेव दृश्यते। स्त्रीजनस्य आर्तस्वरः धूमेन सह दूरं श्रूयते, मुक्तहस्त्यश्वैः नगरं क्षोभितसागरप्रायं भवति। एतस्मिन्नन्तरे रामलक्ष्मणौ विशल्यौ धनुषी गृह्णीतः; रामस्य ज्याशब्दः वानरराक्षसनादान् अतिश्रूयते, रामशरैश्च लङ्काद्वारगोपुरं भित्त्वा पतति। राक्षसेन्द्राः सन्नाहं कुर्वन्ति; रावणः क्रुद्धः कुम्भकर्णात्मजौ कुम्भनिकुम्भौ यूपाक्षशोणिताक्षप्रजङ्घकम्पनादीन् च प्रेषयति। उभयसेनयोर्भूषणदीप्त्या चन्द्रताराभं व्योम प्रकाशते, ततः तरुशैलमुष्टिभिः असिशूलगदाप्रासतोमरैः परस्पराक्रोशैश्च घोरः वानरराक्षससमरः प्रवर्तते; उभयपक्षे हानिलाभोऽपि दशसप्तानुपातेन वर्ण्यते।

Shlokas

Verse 1

ततोऽब्रवीन्महातेजास्सुग्रीवोवानराधिपः ।अर्थ्यंविज्ञापयंश्चापिहनूमन्तमिदंवचः ।।।।

ततः महातेजाः वानराधिपः सुग्रीवः अर्थ्यं विज्ञापयन् हनूमन्तं समाहूय इदं वचनम् अब्रवीत्॥

Verse 2

यतोहतःकुम्भकर्णःकुमाराश्चनिषूदिताः ।नेदानीमुपनिर्हारंरावणोदातुमर्हति ।।।।

कुम्भकर्णे हते, कुमाराश्च निषूदिताः; अतः रावणः इदानीं प्रत्युपनिर्हारं दातुं न अर्हति।

Verse 3

येयेमहाबलास्सन्तिलघवश्चप्लवङ्गमाः ।लङ्कामभ्युतन्त्याशुगृह्योल्काःप्लवगर्षभाः ।।।।हरयोहरिसङ्काशाःप्रदग्धुंरावणालयम् ।

ये ये महाबलाः शीघ्राः प्लवङ्गमाः प्लवगर्षभाः । गृह्योल्काः शीघ्रमभ्युतन्तु लङ्कां, दग्धुं रावणालयम् ॥ हरयो हरिसङ्काशाः ॥

Verse 4

तोस्तंगतआदित्येरौद्रेतस्मिन्निशामुखे ।।।।लङ्कामभिमुखास्सोल्काजग्मुस्तेप्लवगर्षभाः ।

आदित्ये अस्तं गते, रौद्रे तस्मिन्निशामुखे समुपस्थिते, सोल्का लङ्कामभिमुखाः ते प्लवगर्षभाः जग्मुः॥

Verse 5

उल्काहस्सैर्हरिगणैस्सर्वतस्समभिद्रुताः ।।।।आरक्षस्थाविरूपाक्षास्सहसाविप्रदद्रुवुः ।

उल्काहस्तैः हरिगणैः सर्वतः समभिद्रुताः; आरक्षस्थाः विरूपाक्षाः सहसा विप्रदद्रुवुः।

Verse 6

गोपुराट्टप्रतोलीषुचर्यासुविविधासु च ।।।।प्रासादेषु च सम्हृष्टास्ससृजुस्तेहुताशनम् ।

गोपुराट्टप्रतोलीषु चर्यासु विविधासु च। प्रासादेषु च सम्हृष्टाः ते हुताशनं ससृजुः॥

Verse 7

तेषांगृहसहस्राणिददाहहुतभुक्तदा ।।।।प्रासादाःपर्वताकाराःपतन्तिधरणीतले ।

तदा हुतभुक् तेषां गृहसहस्राणि ददाह; पर्वताकाराः प्रासादाश्च धरणीतले पतन्ति स्म।

Verse 8

अगुरुर्दह्यतेतत्रवरं च हरिचन्दनम् ।।।।मौक्तिकामणयस्स्निग्धावज्रंचापिप्रवालकम् ।

तत्र अगुरुं वरं हरिचन्दनं च दह्यते स्म; स्निग्धा मौक्तिकामणयः, वज्रमपि प्रवालकं च ज्वलनेन भस्मीकृतम्।

Verse 9

क्षौमं च दह्यतेतत्रकौशेयंचापिशोभनं ।।।।आविकंविविधंचौर्णंकाञ्चनंभाण्डमायुधम् ।

तत्र क्षौमं च कौशेयम् अपि शोभनं दह्यते स्म। आविकं विविधं च ऊर्णं काञ्चनं भाण्डं च आयुधानि च सर्वशोऽपि भस्मसात् अभवन्॥

Verse 10

नानाविकृतसंस्थानंवाजिभाण्डपरिच्छदौ ।।।।गजग्रैवेयकक्ष्याश्चरथभाण्डाश्चसम्स्कृताः ।

नानाविकृतसंस्थानानि वाजिभाण्डपरिच्छदानि, गजग्रैवेयकक्ष्याश्च, रथभाण्डाश्च सुसंस्कृतानि आसन्॥

Verse 11

नुत्राणि च योधानांहस्त्यश्वानां व चर्म च ।।।।खडगाधनूंषिज्वाबाणास्तोमराङ्कुशशक्तयः ।

योधानां तनुत्राणि, हस्त्यश्वानां च चर्माणि; खडगाः धनूंषि ज्याबाणाः, तोमराङ्कुशशक्तयश्च आसन्॥

Verse 12

रोमजंवालजंचर्मव्याघ्रजंचण्डजंबहु ।।।।मुक्तामणिविचित्रांश्चप्रासादांश्चसमन्ततः ।विविधानस्त्रसंयोगानग्निर्दहतितत्रवै ।।।।

रोमजं वालजं चर्म व्याघ्रजं चण्डजं बहु; मुक्तामणिविचित्रांश्च प्रासादांश्च समन्ततः आसन्॥

Verse 13

रोमजंवालजंचर्मव्याघ्रजंचण्डजंबहु ।।6.75.12।।मुक्तामणिविचित्रांश्चप्रासादांश्चसमन्ततः ।विविधानस्त्रसंयोगानग्निर्दहतितत्रवै ।।6.75.13।।

तत्र वै अग्निः विविधान् अस्त्रसंयोगान् दहति स्म॥

Verse 14

नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।।।

तदा हुतभुक् नानाविधान् गृहच्छन्दान् ददाह; राक्षसानाम् आवासान् सर्वेषां गृहगर्वितानाम् अपि समन्ततः भस्मसात् अकरोत्॥

Verse 15

नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।

हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्बरधारिणां, शीधुपानचलाक्षाणां मदविह्वलगामिनां च तेषां मध्येऽपि स पावकः व्याप्तः॥

Verse 16

कान्तालम्बितवस्त्राणां शत्रुसञ्जातमन्यूनां, गदाशूलासिहस्तानां, खादतां पिबतामपि—तान् अपि पावकः समन्ततः जग्राह॥

Verse 17

महार्हेषु शयनेषु प्रियैः सह प्रसुप्तान्; अन्यान् तु त्रस्तान् सर्वतः तूर्णं गच्छतः पुत्रान् आदाय धावमानान् अपि स ददाह॥

Verse 18

तदा लङ्कानिवासिनां तेषां शतसहस्राणि पावकः तत्र अदहत्; पुनः पुनः च जज्वाल महातेजाः॥

Verse 19

सारवन्तिमहार्हाणिगम्भीरगुणवन्ति च ।हेमचन्द्रार्धचन्द्राणिचन्द्रशालोनतानि च ।।।।तत्रचित्रगवाक्षाणिसाधिष्ठानानिसर्वशः ।मणिविद्रुमचित्राणिस्पृशन्तीवदिवाकरम् ।।।।क्रौञ्चबर्हिबवीणानांभूषणानां च निस्स्वनैः ।नादितान्यचलाभानिवेश्मान्यग्निर्ददाह स ।।।।

सारवन्ति महार्हाणि गम्भीरगुणवन्ति च । हेमचन्द्रार्धचन्द्राङ्कैः शोभितानि चन्द्रशालोन्नतानि च वेश्मानि वह्निना दग्धानि ॥

Verse 20

सारवन्तिमहार्हाणिगम्भीरगुणवन्ति च ।हेमचन्द्रार्धचन्द्राणिचन्द्रशालोनतानि च ।।6.75.19।।तत्रचित्रगवाक्षाणिसाधिष्ठानानिसर्वशः ।मणिविद्रुमचित्राणिस्पृशन्तीवदिवाकरम् ।।6.75.20।।क्रौञ्चबर्हिबवीणानांभूषणानां च निस्स्वनैः ।नादितान्यचलाभानिवेश्मान्यग्निर्ददाह स ।।6.75.21।।

तत्र सर्वशः चित्रगवाक्षाणि साधिष्ठानानि च; मणिविद्रुमविचित्राणि दिवाकरं स्पृशन्तीव उन्नतानि वेश्मानि आसन् ॥

Verse 21

क्रौञ्चबर्हिबवीणानां भूषणानां च निस्स्वनैः । नादितानि अचलाभानि वेश्मानि स वह्निर्ददाह ॥

Verse 22

ज्वलनेनपरीतानितोरणानिचकाशिरे ।विद्युद्भिरिवनद्धानिमेघजालानिघर्मगे ।।।।

ज्वलनेन परीतानि तोरणानि चकाशिरे । घर्मगे मेघजालानि विद्युद्भिरिव नद्धानि इव ॥

Verse 23

ज्वलनेनपरीतानिनिपेतुर्भवनान्वथ ।वज्रिवज्रहतानीवशिखराणिमहागिरेः ।।।।

ज्वलनेन परीतानि भवनानि अथ निपेतुः । वज्रिणा वज्रहतानीव महागिरेः शिखराणि ॥

Verse 24

विमानेषुप्रसुस्ताश्चदह्यमानावराङ्गनाः ।त्यक्ताभरणसर्वाङ्गाहाहेत्युच्चैर्विचुक्रुशुः ।।।।

विमानेषु सुप्ताः वराङ्गनाः ज्वालाभिर्दह्यमानाः, सर्वाभरणानि त्यक्त्वा ‘हा हा’ इति उच्चैः करुणं विचुक्रुशुः।

Verse 25

तत्रचाग्निपरीतानिनिपेतुर्भवनान्यपि ।वज्रिवज्रहतानीवशिखराणिमहागिरेः ।।।।

तत्र अग्निपरीतानि भवनान्यपि निपेतुः, वज्रिणा वज्रहतानीव महागिरेः शिखराणि।

Verse 26

तानिनिर्दह्यमानानिदूरतःप्रचकाशिरे ।हिमवच्छिखराणीवदीप्तौषदिवनानिच ।।।।

तानि निर्दह्यमानानि भवनानि दूरतः प्रचकाशिरे; हिमवत्शिखराणीव, दीप्तौषधिवनानि च इव।

Verse 27

हर्म्याग्रैर्दह्यमानैश्चज्वालाप्रज्वलितैरपि ।रात्रौसादृश्यतेलङ्कापुष्पितैरिवकिंशुकैः ।।।।

हर्म्याग्रैः दह्यमानैः ज्वालाप्रज्वलितैश्च, रात्रौ लङ्का पुष्पितैः किंशुकैः आच्छादितेव सादृश्यते।

Verse 28

हस्त्यध्यक्षैर्गजैर्मुक्तेर्मुक्सैश्चैवतुरङ्गमैः ।बभूवलङ्कालोकान्तेभ्रान्तग्राहइवार्णवः ।।।।

हस्त्यध्यक्षैः प्रमुक्तैर्गजैः प्रमुक्तैश्च तुरङ्गमैः । लङ्का लोकान्तेऽर्णव इव बभूव, भ्रान्तग्राहसमाकुलः ॥

Verse 29

अश्वंमुक्तंगजोदृष्टवाक्वचिद्भीतोऽपसर्पति ।भीतोभीतंगजंदृष्टवाक्वचिदश्वोनिवर्तते ।।।।

मुक्तमश्वं गजं दृष्ट्वा क्वचिद्भीतोऽपसर्पति । भीतो गजः पुनरश्वं दृष्ट्वा क्वचिन्निवर्तते ॥

Verse 30

लङ्कायांदह्यमानायांशुशुभे स महार्णवः ।छायासंसक्तसलिलोलोहितोदइवार्णवः ।।।।

लङ्कायां दह्यमानायां शुशुभे स महार्णवः । छायासंसक्तसलिलो लोहितोद इवार्णवः ॥

Verse 31

साबभूवमुहूर्तेनहरिभिर्दीपितापुरी ।लोकस्यास्यक्ष्येघोरेप्रदीप्तेववसुन्दरा ।।।।

सा पुरी हरिभिर्दीपिता मुहूर्तेन बभूव । लोकस्यास्य क्षये घोरे प्रदीप्तेव वसुन्धरा ॥

Verse 32

नारीजनस्यधूमेनव्याप्तस्योच्चैर्विनेदुषः ।स्वनोज्वलनतप्तस्यशुश्रुवेशतयोजनम् ।।।।

धूमेन व्याप्ते नारीजने ज्वलनतप्ते चोच्चैर्विनेदुषः । तेषां स्वनः शतयोजनपर्यन्तं शुश्रुवे ॥

Verse 33

प्रदग्धकायानपरान् राक्षसान्निर्गतान् बहिः ।सहसाभ्युत्पतन्तिस्महरयोऽथयुयुत्सवः ।।।।

प्रदग्धकायान् अपरे राक्षसान् बहिर्निर्गतान् । युयुत्सवो हरयः सहसाभ्युत्पतन्ति स्म ॥

Verse 34

उद्घुष्टंवानराणां च राक्षसानां च निस्स्वनः ।दिशोदशसमुद्रं च पृथिवींचान्वनादयत् ।।।।

वानराणां च राक्षसानां च निस्स्वन उद्गुष्टः । दश दिशः समुद्रं च पृथिवीं चान्वनादयत् ॥

Verse 35

विशल्यौतुमहात्मानौतावुभौरामलक्ष्मणौ ।असम्भ्रान्तौजगृहतुस्तदोभौधनुषीवरे ।।।।

विशल्यौ तु महात्मानौ तावुभौ रामलक्ष्मणौ । असम्भ्रान्तौ तदुभौ धनुषी वरे जगृहतुः ॥

Verse 36

ततोविस्फारयानस्यरामस्यधनुरुत्तमम् ।बभूवतुमुलश्शब्दोराक्षसानांभयावहः ।।।।

ततो रामस्योत्तमं धनुर्विस्फारयतः । तुमुलः शब्दोऽभवत् राक्षसानां भयावहः ॥

Verse 37

अशोभततदारामोधनुर्विष्फारयन् महत् ।भगवानिवसङ्कृद्धोभवोवेदमयंधनुः ।।।।

अथ तदा रामो महद्धनुर्विष्फारयन् शोभामगात्; वेदमयं धनुः आकृष्य सङ्कृद्धो भगवान् भव इव बभौ॥

Verse 38

उद्घुष्टंवानराणां च राक्षसानां च निस्स्वनम् ।ज्याशब्दस्तावुभौशब्दावतिरामस्यशुश्रुवे ।।।।

वानराणां च राक्षसानां च निस्स्वनमुद्घुष्टं तदुभयं अतिव्याप्य रामस्य ज्याशब्दः श्रूयते स्म॥

Verse 39

वानरोद्घुष्टघोषश्चराक्षसानां च निस्स्वनः ।ज्याशब्दश्चापिरामस्यत्रयंव्याप्यदिशोदश ।।।।

वानरोद्घुष्टघोषो राक्षसानां च निस्स्वनः, रामस्य ज्याशब्दश्च—एतत् त्रयं दिशो दश व्याप्य प्रससार॥

Verse 40

तस्यकार्मुकमुक्सैश्चशरैस्तत्पुरगोपुरम् ।कैलासशृङ्गप्रतिमंविशीर्णमपतद्भुवि ।।।।

तस्य कार्मुकमुक्तैः शरैः तत्पुरगोपुरं कैलासशृङ्गप्रतिमं विशीर्णं भूवौ अपतत्॥

Verse 41

ततोरामशरान् दृष्टवाविमानेषुगृहेषु च ।सन्नाहोराक्षसेन्द्राणांतुमुलस्समपद्यत ।।।।

ततः रामशरान् दृष्ट्वा विमानेषु गृहेषु च निहितान् । राक्षसेन्द्राणां सन्नाहः तुमुलः समपद्यत ॥

Verse 42

तेषांसन्नह्यमानानांसिंहनादं च कुर्वताम् ।शर्वरीराक्षसेन्द्राणांरौद्रीवसमपद्यत ।।।।

तेषां सन्नह्यमानानां सिंहनादं च कुर्वताम् । राक्षसेन्द्राणां शर्वरी रौद्रीव समपद्यत ॥

Verse 43

आदिष्टावानरेन्द्रास्तेसुग्रीवेणमहात्मना ।आसन्नद्वारमासाद्ययुध्यध्वंप्लवगर्षभाः ।।।।यश्चवोवितथंकुर्वात्तत्रतत्रव्यवस्थितः ।स हन्तव्योहिसंफ्लुत्यराजशासनदूषकः ।।।।

आदिष्टा वानरेन्द्रास्ते सुग्रीवेण महात्मना । आसन्नद्वारमासाद्य युध्यध्वं प्लवगर्षभाः ॥

Verse 44

आदिष्टावानरेन्द्रास्तेसुग्रीवेणमहात्मना ।आसन्नद्वारमासाद्ययुध्यध्वंप्लवगर्षभाः ।।6.75.43।।यश्चवोवितथंकुर्वात्तत्रतत्रव्यवस्थितः ।स हन्तव्योहिसंफ्लुत्यराजशासनदूषकः ।।6.75.44।।

यश्च वो वितथं कुर्यात् तत्रतत्र व्यवस्थितः । स हन्तव्यो हि संफ्लुत्य राजशासनदूषकः ॥

Verse 45

तेषुवानरमुखेषुदीप्तोल्कोज्ज्वलपाणिषु ।स्थितेषुद्वारमासाद्यरावणंमन्युराविशत् ।।।।

तेषु वानरमुखेषु दीप्तोल्कोज्ज्वलपाणिषु । स्थितेषु द्वारमासाद्य रावणं मन्युराविशत् ॥

Verse 46

तस्यजृम्भितविक्षेपाद्व्यामिश्रावैदिशोदश ।रूपवानिवरुद्रस्यमन्युर्गात्रेष्वदृश्यत ।।।।

तस्य जृम्भितविक्षेपात् दश दिशो व्यामिश्रा इवाभवन्; रुद्रस्य रूपवानिव मन्युः स्वगात्रेष्वेव तस्यादृश्यत।

Verse 47

स निकुम्भं च कुम्भं च कुम्भकर्णात्मजावुभौ ।प्रेषयामाससङ्कृद्धोराक्षससैर्बहुभिस्सह ।।।।

स सङ्कृद्धो निकुम्भं च कुम्भं च—कुम्भकर्णात्मजावुभौ—बहुभिः राक्षसैः सह प्रेषयामास।

Verse 48

यूपाक्षश्शोणिताक्षश्चप्रजङ्घःकम्पनस्तथा ।निर्ययुःकौम्भकर्णिभ्यांसहरावणशासनात् ।।।।

रावणशासनात् यूपाक्षः शोणिताक्षश्च प्रजङ्घः कम्पनस्तथा, कौम्भकर्णिभ्यां सह निर्ययुः।

Verse 49

शशासचैवतान् सर्वान्राक्षसान् सुमहाबलान् ।राक्षसागच्छताद्यैवसिंहनादं च नादयन् ।।।।

स तान् सर्वान् सुमहाबलान् राक्षसान् शशास—“राक्षसाः, अद्यैव गच्छत; सिंहनादं च नादयत” इति।

Verse 50

ततस्तुचोदितास्तेनराक्षसाज्वलितायुधाः ।लङ्कायानिर्ययुर्वीराःप्रणदन्तःपुनःपुनः ।।।।

ततः तेन प्रेरिताः राक्षसवीराः ज्वलितायुधधारिणः लङ्कायाः निर्जग्मुः, पुनःपुनः प्रणदन्तो निनादान् मुञ्चन्तः।

Verse 51

रक्षसांभूषणस्थाभिर्भाभिस्स्वाभिश्चसर्वशः ।चक्रुस्तेसप्रभंव्योमहरयश्चाग्निभिस्सह ।।।।

रक्षसां भूषणस्थाभिः स्वाभिश्च प्रभाभिः सर्वतः सप्रभं व्योम चक्रुः; हरयश्चाग्निभिः सह तद्व्योम प्रकाशयामासुः।

Verse 52

तत्रताराधिपस्याभाताराणां च तथैव च ।तयोराभरणासा च बलयोर्द्यामभासयन् ।।।।

तत्र ताराधिपस्याभा ताराणां च तथैव च, उभयसेनयोः आभरणाभा च द्याम् अभासयन्।

Verse 53

चन्द्राभाभूषणाभा च गृहाणांसागरःपुनः ।हरिराक्षससैन्यानिभ्राजयामाससर्वतः ।।।।

चन्द्राभा भूषणाभा च, गृहाणां सागरस्य च पुनः प्रभा; हरिराक्षससैन्यानि सर्वतः भ्राजयामास।

Verse 54

तत्रचोर्ध्वंप्रदीप्तानांगृहाणांसागरःपुनः ।भाभिस्संसक्तसलिलश्चलोर्मिश्शुशुभेऽधिकम् ।।।।

तत्रोर्ध्वं प्रदीप्तानां गृहाणां प्रभाभिः संसक्तसलिलः सागरः पुनः, चलोर्मिभिः अधिकं शुशुभे।

Verse 55

पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।।।दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् ।तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।।।ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् ।हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।।।व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् ।गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।।।

अथ ददर्श राक्षसबलं घोरं भीमं विक्रमपौरुषसमन्वितम्। पताकाध्वजसंसक्तं उत्तमासिपरश्वधधारिणं, भीमाश्वरथमातङ्गैः नानापततिसमाकुलं च। दीप्तशूलगदाखड्गप्रासतोमरकार्मुकैः प्रज्वलितमिव, किङ्किणीशतनादितं, हेमजालाचितभुजं परश्वधव्यावेष्टितं, व्याघूर्णितमहाशस्त्रं बाणसंसक्तकार्मुकं, गन्धमाल्यमधूत्सेकसुगन्धवहमहानिलसम्प्रीणितं च।

Verse 56

पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।6.75.55।।दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् ।तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।6.75.56।।ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् ।हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।6.75.57।।व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् ।गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।6.75.58।।

घोरं शूरजनाकीर्णं महाम्बुदरनिस्स्वनम्। तद् राक्षसानां सुदारुणं बलमायातं दृष्ट्वा प्लवङ्गानां बलं सञ्चचाल, उच्चैश्च ननाद च॥

Verse 57

अथ रक्षसां महद् बलं जवेनाफ्लुत्य पुनः प्रत्यरिबलम् अभ्ययात्—पतङ्गा इव पावकम्॥

Verse 58

Verse 59

घोरंशूरजनाकीर्णंमहाम्बुदरनिस्स्वनम् ।तद्दृष्टवाबलमायातंराक्षसानांसुदारुणं ।।।।सञ्चचालप्लवङ्गानांबलमुच्चैर्ननाद च ।

Verse 60

जवेनाफ्लुत्य च पुनस्तद्बलंरक्षसांमहत् ।।।।अभ्ययात्प्रत्यरिबलंपतङ्गाइवपावकम् ।

Verse 61

तेषांभुजपरामर्शव्यामृष्टपरिघाशनि ।।।।राक्षसानांबलंश्रेष्ठंभूयस्तरमशोभत ।

तेषां राक्षसानां भुजपरामर्शव्यामृष्टपरिघाशनिः श्रेष्ठं बलं भूयस्तरम् अशोभत।

Verse 62

तत्रोन्मत्ताइवोत्पेतुर्हरयोऽथयुयुत्सवः ।।।।तरुशैलैरभिघ्नन्तोमुष्टिभिश्चनिशाचरान् ।

तत्र युयुत्सवो हरयः उन्मत्ता इवोत्पेतुः, तरुशैलैः मुष्टिभिश्च निशाचरान् अभिघ्नन्तः।

Verse 63

तथैवापततांतेषांकपीनामसिभिशशितैः ।।।।शिरांसिसहसाजह्रूराक्षसाभीमदर्शना ।

तथैव आपततां तेषां कपीनाम् असिभिः शितैः भीमदर्शनाः राक्षसाः सहसा शिरांसि जह्रुः।

Verse 64

दशनैर्हतकर्णाश्चमुष्टिनिष्कीर्णमस्तकाः ।।।।शिलाप्रहारभग्नाङ्गाविचेरुस्तत्रराक्षसाः ।

तत्र राक्षसाः दशनैः हतकर्णाः, मुष्टिभिः निष्कीर्णमस्तकाः, शिलाप्रहारैः भग्नाङ्गाश्च, व्याकुला विचेरुः।

Verse 65

तथैवाप्यपरेतेषांकपीनामभिलक्षिता ।।।।प्रवीरानभितोजघ्नुर्घोररूपानिशाचराः ।

तथैव तेषां कपीनाम् अभिलक्षितान् प्रवीरान् अभितः घोररूपा निशाचराः अपरेऽपि जघ्नुः।

Verse 66

घ्नन्तमन्यंजघानान्यःपातयन्तमपातयत् ।।।।गर्हमाणंजगर्हेऽन्योदशन्तमपरोऽदशत् ।

घ्नन्तम् अन्यं अन्यः जघान; पातयन्तम् अपरोऽपातयत्; गर्हमाणं अन्यो जगर्हे; दशन्तम् अपरः अदशत्।

Verse 67

देहीत्यन्योददात्यन्योददामीत्यपरःपुनः ।।।।किंक्लेशयसितिष्ठेतितत्रान्योन्यंबभाषिरे ।

तत्र अन्योन्यं बभाषिरे—‘देहि’ इति अन्यः; ‘ददामि’ इति अन्यः; ‘ददामि’ इति अपरः पुनः; ‘किं क्लेशयसि, तिष्ठ’ इति च अपरे।

Verse 68

विप्रलम्भितवस्त्रं च विमुक्तकवचायुधम् ।।।।समुद्यतमहाप्रासंयष्टिशूलासिसङ्कुलम् ।प्रावर्ततमहारौद्रंयुद्धंवानररक्षसाम् ।।।।

विप्रलम्भितवस्त्रं विमुक्तकवचायुधं, समुद्यतमहाप्रासं, यष्टिशूलासिसङ्कुलं च; वानररक्षसां महा रौद्रं युद्धं प्रावर्तत।

Verse 69

विप्रलम्भितवस्त्रं च विमुक्तकवचायुधम् ।।6.75.68।।समुद्यतमहाप्रासंयष्टिशूलासिसङ्कुलम् ।प्रावर्ततमहारौद्रंयुद्धंवानररक्षसाम् ।।6.75.69।।

Verse 70

वानरान्दशसप्तेतिराक्षसाजघ्नुराहवे ।राक्षसान्दशसप्तेतिवानराश्चाभ्यपातयन् ।।।।

आहवे राक्षसाः वानरान् ‘दशसप्तति’ प्रमाणेन जघ्नुः; वानराश्च तथैव राक्षसान् ‘दशसप्तति’ प्रमाणेन अभ्यपातयन्।

Verse 71

विस्रस्तकेशवसनंविध्वस्तकवचध्वजम् ।बलंराक्षसमालम्ब्यवानराःपर्यवारयन् ।।।।

विस्रस्तकेशवसनं विध्वस्तकवचध्वजं राक्षसबलं आलम्ब्य वानराः सर्वतः पर्यवारयन्।

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is Sugriva’s enforcement of rājaśāsana: Vanara chiefs must advance to Lanka’s gate and engage; any commander who disobeys by lingering elsewhere is declared punishable. The sarga frames obedience and coordinated action as the ethical prerequisite for a just military campaign.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Leadership is shown as a blend of foresight and accountability: Sugriva assesses the enemy’s weakened capacity (post-Kumbhakarna) and issues clear operational directives; Rama’s controlled martial readiness (bow, arrows, gate collapse) models disciplined power rather than impulsive violence.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Lanka’s urban architecture becomes a landmark system: gopura (gate-towers), toraṇa (archways), prāsāda/harmya (multi-storeyed mansions), and the adjoining sāgara (ocean) reflecting the conflagration—used poetically to map the city’s space and the battle’s spread.