Sarga 72
अतिकायवधश्रवणं रावणस्य लङ्कारक्षाविधानम् (Ravana’s Reaction to Atikaya’s Death and the Fortification Orders for Lanka)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे रावणः लक्ष्मणेन महाबलेन अतिकायो हतः इति वार्तां श्रुत्वा शोकक्रोधसमाकुलो भवति। स लङ्कायाः सेनानायकानां प्रसिद्धानां च राक्षसानां पूर्वं रामवानरैः निहतानां क्रमं स्मरन्, राक्षसानामजयत्वमिति यत् गर्वकथितं तद् शनैः क्षीयमाणं मनसि पश्यति। पूर्वं च इन्द्रजिता दिव्यास्त्रैः रामलक्ष्मणौ बद्धौ इति स्मृत्वा, देवगन्धर्वैरपि अछेद्यं मन्यमानं बन्धनं कथं विमुक्तम् इति विस्मयं गच्छति, परपक्षस्य प्रभावं स्वबुद्ध्या अगम्यं मन्यते। ततः शोकात् प्रशासने प्रवृत्तः स रावणः लङ्कायां सर्वत्र जागरणं विधत्ते—द्वारप्रवेशमार्गान्, निर्गमस्थानानि, सैन्यनिवेशान् पुनःपुनः परीक्षयितुं आज्ञापयति। अशोकवनिकायामपि, यत्र सीता रक्ष्यते, विशेषतया रक्षां दृढां कर्तुं निर्दिशति। रात्रिचरान् च सन्ध्यामध्ये, अर्धरात्रे, प्रभाते च वानराणां गतिविधिं निरन्तरं निरीक्षितुं, सेना स्थितापि गच्छन्ती वा सर्वदा सज्जा भवतु इति समादिशति। आज्ञां श्रुत्वा राक्षसाः तत्क्षणात् प्रबुद्धा रक्षाविधानं प्रवर्तयन्ति। रावणस्तु क्रोधशल्येन विद्धः, पुत्रवधदुःखं मनसि निधाय, निःश्वसन् निःश्वसन् स्वगृहं प्रतिनिवर्तते।
Shlokas
Verse 1
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।।।
अतिकायं लक्ष्मणेन महौजसा हतं श्रुत्वा । राजा रावण उद्वेगमगमत्, इदं वचनं चाब्रवीत् ॥
Verse 2
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
धूम्राक्षः परमामर्षी धन्वी शस्त्रभृतां वरः, अकम्पनः प्रहस्तश्च तथा कुम्भकर्ण एव च। एते महाबला वीरा राक्षसा युद्धकाङ्क्षिणः, परसैन्यजेतारो नित्यं परैरपराजिताः। ते महावीर्याः सुमहाकाया नानाशस्त्रविशारदाः, अक्लिष्टकर्मणा रामेण निहताः; अन्ये च बहवः शूरा महात्मानोऽपि निपातिताः।
Verse 3
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।6.72.2।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।6.72.3।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।6.72.4।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
एते महाबला वीरा राक्षसा युद्धकाङ्क्षिणः । परसैन्यजेतारो नित्यं परैरपराजिताः—एते पतिताः ॥
Verse 4
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।6.72.2।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।6.72.3।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।6.72.4।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
निहतास्ते महावीर्या रामेणाक्लिष्टकर्मणा । राक्षसाः सुमहाकाया नानाशस्त्रविशारदाः ॥ अन्ये च बहवः शूरा महात्मानो निपातिताः ॥
Verse 5
प्रख्यातबलवीर्येणपुत्रेणेन्द्रजितामम ।।।।यौहितौभ्रातरौतदावीरौबद्धौदत्तवरैश्शरैः ।
प्रख्यातबलवीर्येण मम पुत्रेणेन्द्रजिता । तदा यौहितौ भ्रातरौ वीरौ दत्तवरैः शरैर्बद्धौ ॥
Verse 6
यन्नशक्यंसुरैस्सर्वैरसुरैर्वामहाबलैः ।।।।मोक्तुंतद्बन्धनंघोरंयक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।तन्नजानेप्रभावैर्वामाययामोहनेनवा ।।।।शरबन्धाद्विमुक्तौतौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
यद्बन्धनं घोरं सर्वैः सुरैरसुरैर्महाबलैः । यक्षगन्धर्वकिन्नरैश्च मोक्तुं न शक्यते । तन्न जाने प्रभावैर्वा मायया मोहनेन वा । शरबन्धाद्विमुक्तौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥
Verse 7
यन्नशक्यंसुरैस्सर्वैरसुरैर्वामहाबलैः ।।6.72.6।।मोक्तुंतद्बन्धनंघोरंयक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।तन्नजानेप्रभावैर्वामाययामोहनेनवा ।।6.72.7।।शरबन्धाद्विमुक्तौतौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
यद् बन्धनं घोरं सर्वैः सुरैः महाबलैः असुरैर्वा यक्षगन्धर्वकिन्नरैश्च मोक्तुं न शक्यं, तत् शरबन्धात् भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ विमुक्तौ। तदहं न जाने—स्वप्रभावैर्वा, अथवा मायया मोहनेन वा।
Verse 8
येयोधानिर्गताश्शूराराक्षसाममशासनात् ।।।।तेसर्वेनिहतायुद्धेवानरैस्सुमहाबलैः ।
मम शासनात् निर्गताः शूरा ये राक्षसयोधाः, ते सर्वे सुमहाबलैर्वानरैः युद्धे निहताः।
Verse 9
तम्नपश्याम्यहंयुद्धेयोऽद्यरामंसलक्ष्मणम् ।।।।शासयेत्सबलंवीरंससुग्रीवविभीषणम् ।
अद्यापि युद्धे अहं तं न पश्यामि यः रामं सलक्ष्मणं सबलं वीरं ससुग्रीवविभीषणं शासयेत्।
Verse 10
अहोसुबलवान् रामोमहदस्त्रबलं च वै ।।।।यस्यविक्रममासाद्यराक्षसानिधनंगताः ।
अहो सुबलवान् रामो महदस्त्रबलं च वै । यस्य विक्रममासाद्य राक्षसा निधनं गताः ॥
Verse 11
अप्रमत्सैश्चसर्वत्रगुप्सैरक्ष्यापुरीवतियम् ।।।।अशोकवनिकायांचयत्रसीताऽभिरक्ष्यते ।
अप्रमत्तैः सर्वत्र गुप्तैः रक्षकैः पुरीवती रक्ष्यताम्; विशेषतश्च अशोकवनिकायां यत्र सीता अभिरक्ष्यते॥
Verse 12
निष्क्रामोवाप्रवेशोवाज्ञातव्यस्सर्वदैवनः ।।।।यत्रयत्रभवेद्गुल्मस्तत्रतत्रपुनःपुनः ।
निष्क्रामो वा प्रवेशो वा सर्वदैव नः ज्ञातव्यः; यत्र यत्र भवेद् गुल्मः तत्र तत्र पुनः पुनः परीक्ष्यताम्॥
Verse 13
सर्वतश्चापितिष्ठध्वंस्स्वै: परिवृताबलैः ।।।।द्रष्टव्यं च पदंतेषांवानराणांनिशाचराः ।
निशाचराः, सर्वतः तिष्ठध्वं स्वैः स्वैः बलैः परिवृताः; तेषां वानराणां पदं चेष्टितं च द्रष्टव्यम्॥
Verse 14
प्रदोषेवार्धरात्रेवाप्रत्यूषेवापिसर्वत ।।।।नावज्ञातेषुकर्तव्यावानरेषुकदाचन ।द्विषतांबलमुद्युक्तमापतकतिंस्थितंसदा ।।।।
प्रदोषे वार्धरात्रे वा प्रत्युषे वापि सर्वतः, वानरेषु कदाचन नावज्ञा कर्तव्या; द्विषतां बलम् उद्युक्तं सदा भवेत्—स्थितं वा आपततिं वा॥
Verse 15
प्रदोषेवार्धरात्रेवाप्रत्यूषेवापिसर्वत ।।6.72.14।।नावज्ञातेषुकर्तव्यावानरेषुकदाचन ।द्विषतांबलमुद्युक्तमापतकतिंस्थितंसदा ।।6.72.15।।
प्रदोषे वार्धरात्रे वा प्रत्युषे वापि सर्वतः, वानरेषु कदाचन नावज्ञा कर्तव्या; द्विषतां बलम् उद्युक्तं सदा भवेत्—स्थितं वा आपततिं वा॥
Verse 16
ततस्तेराक्षसास्सर्वेश्रुत्वालङ्काधिपस्यतत् ।वचनंसर्वमातिष्ठन् यथावत्तुमहाबलाः ।।।।
ततः सर्वे महाबला राक्षसाः लङ्काधिपस्य तद्वचनं श्रुत्वा यथावत् सर्वं समादाय स्वस्वस्थानेषु कर्मसु च सम्यगास्थिताः।
Verse 17
स तान् सर्वान् हिसन्दिश्यरावणोराक्षसाधिपः ।मन्युशल्यंवहन् दीनःप्रविवेशस्वमालयम् ।।।।
एवं सर्वान् सन्दिश्य राक्षसाधिपो रावणो मन्युशल्यं हृदि वहन् दीनः स्वमालयं प्रविवेश।
Verse 18
ततस्ससन्दीपितकोपह्निर्निशाचराणामधिपोमहाबलः ।तदेवपुत्रव्यसनंविचिन्तयन्मुहुर्मुहुश्चैवतदाव्यनिश्श्वसत् ।।।।
ततः स महाबलो निशाचराधिपः सन्दीपितकोपवह्निः तदेव पुत्रव्यसनं पुनः पुनर्विचिन्तयन् मुहुर् मुहुः दीर्घं व्यनिश्श्वसत्।
Verse 19
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
लक्ष्मणेन महौजसा अतिकायो हतः इति श्रुत्वा राजा उद्वेगमगमत्, इदं च वचनमब्रवीत्।
Verse 20
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
लक्ष्मणेन महौजसा अतिकायस्य वधं श्रुत्वा राजा सुदुःखितः सञ्जज्ञे; उद्विग्नचित्तोऽथेदं वचनमब्रवीत्॥
Verse 21
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
अतिकायं लक्ष्मणेन महौजसा हतं श्रुत्वा राजा विषादमगमत्; उद्विग्नोऽथ वचनमिदमब्रवीत्॥
Verse 22
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
महौजसा लक्ष्मणेन अतिकायस्य वधं श्रुत्वा राजा उद्वेगमापन्नः; ततः स वचनमिदमब्रवीत्॥
Verse 23
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
अतिकायं लक्ष्मणेन महौजसा हतं श्रुत्वा राजा महोद्वेगमगमत्; उद्विग्नोऽथेदं वचनमब्रवीत्॥
Verse 24
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
लक्ष्मणेन महौजसा अतिकायं हतं श्रुत्वा राजा उद्वेगपरायणः; ततः स वचनमिदमब्रवीत्॥
Verse 25
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
अतिकायस्य वधं श्रुत्वा महौजसा लक्ष्मणेन कृतम् । राजा तदा महोद्वेगं जगाम, इदं च वचनमब्रवीत् ॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s shift from emotional shock to executive governance: despite personal grief and anger, he formalizes a citywide security protocol—tight control of ingress/egress and constant surveillance—revealing how rājadharma can be invoked even by an antagonistic ruler under existential threat.
The sarga highlights the limits of power grounded only in force or boons: repeated losses compel even a proud sovereign to concede the opponent’s superior efficacy and to rely on vigilance and procedure. It also illustrates how attachment and bereavement destabilize judgment, producing the “manyu-śalya” (thorn of wrath) that clouds leadership.
Laṅkā is mapped as a fortified urban space with controlled gates and troop posts (gulma), and the Aśoka-vāṭikā is singled out as a sensitive inner landmark because it houses the guarded Sītā, making it a focal point for internal security and surveillance.