Sarga 71
अतिकायवधः (The Slaying of Atikāya)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे रावणस्य पुत्रोऽतिकायो नाम पर्वतसन्निभो ब्रह्मदत्तवरकवचसंरक्षितश्च, राक्षसबलस्य स्वजनानां च निहतान् दृष्ट्वा क्रुद्धो रणभूमिं प्रविशति। दूरात् तं महान्तं रथस्थं वीरं दृष्ट्वा रामो विभीषणं पप्रच्छ; स च तस्य वंशं (धान्यमालिन्याः पुत्रत्वम्), अस्त्रविद्यां, तथा वरकवचेन सामान्यशस्त्रैरवध्यत्वं निवेदयामास। अतिकायो वानरसेनां त्रासयन् योग्यं प्रतिद्वन्द्विनं याचते; लक्ष्मणः प्रत्युत्थाय गर्वोक्तिधर्मवचनैः सह शौर्यं कर्मणि न तु वाचि इति प्रतिपादयति। ततः अग्निसूर्येन्द्रवायुयमत्वष्टृ(इषीक)ाद्यस्त्रैः परस्परं शरवृष्टिः समभवत्; आकाशे शराः संमर्दन्ते, किन्तु अतिकायस्य दुर्जयकवचं न भिद्यते। सर्पसदृशेन शरेण क्षणं मूर्च्छितोऽपि लक्ष्मणः पुनः स्थिरो भूत्वा तस्य रथस्याश्वान् सारथिं धुरं च निहन्ति। अथ वायुः रहस्यं प्रकाशयति—ब्रह्मास्त्रेणैव वरकवचं भिद्यते। लक्ष्मणो ब्रह्मास्त्रं समाहूय प्रयोक्तुम् आरभते; तस्य तेजसा जगत् कम्पते, शरश्च सर्वप्रतिघातान् अतिवर्त्य मुकुटधारिणोऽतिकायस्य शिरः छित्त्वा पातयति। शिष्टा राक्षसाः त्रस्ताः लङ्कां प्रति पलायन्ते, वानराः लक्ष्मणं जयश्रीभिः स्तुवन्ति, स च शीघ्रं रामसमीपं प्रत्यागच्छति।
Shlokas
Verse 1
स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् ।भ्रातृ़ंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ।।।।पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ ।युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ।।।।चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि ।अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ।।।।
स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं रोमहर्षणं, शक्रतुल्यपराक्रमान् भ्रातॄंश्च निहतान् दृष्ट्वा; पितृव्यौ च समरे सन्निघादितौ दृष्ट्वा, युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ राक्षसर्षभौ च निहतान् पश्यन्—महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि, अतिकायोऽद्रिसङ्काशो देवदानवदर्पहा, रणभूमौ चुकोप।
Verse 2
स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् ।भ्रातृ़ंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ।।6.71.1।।पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ ।युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ।।6.71.2।।चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि ।अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ।।6.71.3।।
स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं रोमहर्षणं, शक्रतुल्यपराक्रमान् भ्रातॄंश्च निहतान् दृष्ट्वा; पितृव्यौ च समरे सन्निघादितौ दृष्ट्वा, युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ राक्षसर्षभौ च निहतान् पश्यन्—महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि, अतिकायोऽद्रिसङ्काशो देवदानवदर्पहा, रणभूमौ चुकोप।
Verse 3
स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् ।भ्रातृ़ंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ।।6.71.1।।पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ ।युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ।।6.71.2।।चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि ।अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ।।6.71.3।।
स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं रोमहर्षणं, शक्रतुल्यपराक्रमान् भ्रातॄंश्च निहतान् दृष्ट्वा; पितृव्यौ च समरे सन्निघादितौ दृष्ट्वा, युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ राक्षसर्षभौ च निहतान् पश्यन्—महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि, अतिकायोऽद्रिसङ्काशो देवदानवदर्पहा, रणभूमौ चुकोप।
Verse 4
स भास्करसहस्रस्यसङ्घातमिवभास्वरम् ।रथमास्थायशक्रारिरभिदुद्राववानरान् ।।।।
स भास्करसहस्रस्य सङ्घातमिव भास्वरम् । रथमास्थाय शक्रारिरभिदुद्राव वानरान् ॥
Verse 5
स विस्फार्यमहाचापंकिरीटीमृष्टकुण्डलः ।नामविश्रावयामासननाद च महास्वनम् ।।।।
स किरीटी मृष्टकुण्डलः महाचापं विस्फार्य स्वनाम विश्रावयामास, महास्वनं च ननाद ॥
Verse 6
तेनसिंहप्रणादेननामविश्रावणेन च ।ज्याशब्देन च भीमेनत्रासयामासवानरान् ।।।।
तेन सिंहप्रणादेन नामविश्रावणेन च। ज्याशब्देन च भीमेन त्रासयामास वानरान्॥
Verse 7
तेदृष्टवादेहमाहात्म्यंकुम्भकर्णोऽयमुथतितः ।भयार्तावानरास्सर्वेसंश्रयन्तेपरस्परम् ।।।।
तस्य देहस्य महत्त्वं दृष्ट्वा वानरपुङ्गवाः । “कुम्भकर्णोऽयम् उत्थितः” इति मत्वा भयाकुलाः । सर्वे परस्परं संश्रित्य त्रस्ताः स्थातुं न शेकिरे ॥
Verse 8
तेतस्यरूपमालोक्ययथाविष्टोस्त्रिविक्रमे ।भयाद्वानरयूधास्तेविद्रवन्तिततस्ततः ।।।।
ते तस्य रूपमालोक्य त्रिविक्रमपराक्रमाविष्ट इव, भयात् वानरयूधास्ततः ततः सर्वतो विद्रवन्ति।
Verse 9
तेऽतिकायंसमासाद्यवानरामूढचेतसः ।शरण्यंशरणंजग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ।।।।
तेऽतिकायं समासाद्य वानरा मूढचेतसः। शरण्यं शरणं जग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे॥
Verse 10
तोऽतिकायंकाकुत्स्थोरथस्थंपर्वतोपमम् ।ददर्शधवनिनंदूराद्गर्जन्तंकालमेघवत् ।।।।
ततो काकुत्स्थः दूराद् रथस्थं पर्वतोपमं धनुर्धरं, कालमेघवत् गर्जन्तम् अतिकायं ददर्श।
Verse 11
स तंदृष्टवामहात्मानंराघवस्तुविसिस्मिये ।वानरान् सान्त्वयित्वा च विभीषणमुवाच ह ।।।।
स तं दृष्ट्वा महात्मानं राघवस्तु विसिस्मिये । वानरान् सान्त्वयित्वा च विभीषणमुवाच ह ॥
Verse 12
कोऽसौपर्वतसङ्काशोधनुष्मान्हरिलोचनः ।युक्तेहयसहस्रेणविशालेस्यन्दनेस्थितः ।।।।
कोऽसौ पर्वतसङ्काशो धनुष्मान् हरिलोचनः, युक्ते हयसहस्रेण विशाले स्यन्दने स्थितः?
Verse 13
य एषनिशितैश्शूलैस्सुतीक्णैःप्रासमुद्गरैः ।अर्चिष्मद्भिर्वृतोभातिभूतैरिवमहेश्वरः ।।।।
य एष निशितैः शूलैः सुतीक्ष्णैः प्रासमुद्गरैः, अर्चिष्मद्भिर्वृतो भाति भूतैरिव महेश्वरः?
Verse 14
कालजिह्वाप्रकाशाभिर्यएषोऽतिविराजते ।आवृतोरथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिवतोयदः ।।।।
कालजिह्वाप्रकाशाभिर्य एषोऽतिविराजते, आवृतो रथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिव तोयदः?
Verse 15
धनूंषिचास्यसज्जानिहेमपृष्ठानिसर्वशः ।शोभयन्तिरथश्रेष्ठंशक्रचापमिवाम्बरम् ।।।।
अस्य च सर्वतः सज्जानि हेमपृष्ठानि धनूंषि रथश्रेष्ठं शोभयन्ति, यथा शक्रचापम् अम्बरं विभूषयति।
Verse 16
क एषरक्षश्शार्दूलोरणभूमिविराजयन् ।अभ्येतिरथिनांश्रेष्ठोरथेनादित्यतेजसा ।।।।ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेनराहुणाभिविराजते ।सूर्यरमशिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ।।।।
क एष रक्षश्शार्दूलो रणभूमिं विराजयन्, आदित्यतेजसा रथेनाभ्येति रथिनां श्रेष्ठः? ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेन राहुणाभिविराजते; सूर्यरश्मिनिभैर्बाणैर्दश दिशो विराजयन्।
Verse 17
क एषरक्षश्शार्दूलोरणभूमिविराजयन् ।अभ्येतिरथिनांश्रेष्ठोरथेनादित्यतेजसा ।।6.71.16।।ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेनराहुणाभिविराजते ।सूर्यरमशिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ।।6.71.17।।
त्रिणतं मेघसन्नादं हेमपृष्ठमलङ्कृतं शतक्रतुधनुःप्रख्यं धनुश्चास्य विराजते।
Verse 18
त्रिणतंमेघसन्नादंहेमपृष्ठमलङ्कृतम् ।शतक्रतुधनुःप्रख्यंधनुश्चास्यविराजते ।।।।
त्रिणतं मेघसन्नादं हेमपृष्ठमलङ्कृतं शतक्रतुधनुःप्रख्यं धनुश्चास्य विराजते।
Verse 19
स ध्वजस्सपताकश्चसानुकर्षोमहारथः ।चतुस्सादिसमायुक्तोमेघस्तनितानि ।।।।
स ध्वजः सपताकश्च सानुकर्षो महारथः चतुस्सादिसमायुक्तो मेघस्तनितनिस्वनः।
Verse 20
विंशतिर्दशचाष्टौ च तूण्योऽस्यरथमास्थिताः ।कार्मुकानि च भीमानिज्याश्चकाञ्चनपिङ्गळाः ।।।।
अस्य रथे विंशतिः तूण्याः स्थापिताः, दश भीमानि कार्मुकानि, अष्टौ च काञ्चनपिङ्गलवर्णाः ज्याः सम्यगास्थिताः।
Verse 21
द्वौ च खडगौरथगतौपार्श्वस्थौपार्श्वशोभितौ ।चतुर्हस्तत्सरुयुतौव्यक्तहस्तदशायतौ ।।।।
रथगते पार्श्वयोः शोभितौ द्वौ खड्गौ लम्बितौ; चतुर्हस्तप्रमाणसरुयुतौ, व्यक्तं दशहस्तायतौ च तौ।
Verse 22
रक्तगण्ठगुणोधीरोमहापर्वतसन्निभः ।कालःकालमहावक्त्रोमेघस्थइवभास्करः ।।।।
रक्तगण्ठगुणधारी धीरः महापर्वतसन्निभः; काल इव भीषणः, कालमहावक्त्रः, मेघस्थ इव भास्करः स बभासे।
Verse 23
काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यांभूजाभ्यामेषशोभते ।शृङ्गाभ्यामिवतुङ्गाभ्यांहिमवान् पर्वतोत्तमः ।।।।
काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यां भुजाभ्यां एष शोभते; तुङ्गशृङ्गाभ्यां हिमवान् पर्वतोत्तम इव।
Verse 24
कुण्डलाभ्यांतुयस्यैतद्भतध्भातिशुभेक्ष ।पुनर्वस्वन्तरगतंपूर्णंभिंबमिवैंदवम् ।।।।
कुण्डलयुगलयोर्मध्ये यस्यैतत् शुभेक्षे वक्त्रं विराजते, तत् पुनर्वसु-नक्षत्रमध्यस्थितं पूर्णं चन्द्रबिम्बमिव शोभते।
Verse 25
आचक्ष्वमेमहाबाहोत्वमेनंराक्षसोत्तमम् ।यंदृष्टवावानरास्सर्वेभयार्ताविद्रुतादिशः ।।।।
महाबाहो, मे आचक्ष्व—एष राक्षसोत्तमः कः? यं दृष्ट्वा सर्वे वानराः भयार्ताः सर्वा दिशो विद्रुताः।
Verse 26
स पृष्टोराजपुत्रेणरामेणामिततेजसा ।आचचक्षेमहातेजारघवायविभीषणः ।।।।
अमिततेजसा राजपुत्रेण रामेण पृष्टः स महातेजा विभीषणो राघवाय तत् आचचक्षे।
Verse 27
दशग्रीवोमहातेजाराजावैश्रवणानुजः ।भीमकर्मामहोत्साहोरावणोराक्षसाधिपः ।।।।
दशग्रीवो महातेजा राजा वैश्रवणानुजः। भीमकर्मा महोत्साहो रावणो राक्षसाधिपः॥
Verse 28
तस्यासीद्वीर्यवान्पुत्रोरावणप्रतिमोरणे ।वृद्धसेवीश्रुतिधरस्सर्वास्त्रविदुषांवरः ।।।।
तस्य वीर्यवान् पुत्रोऽभूत् रणे रावणप्रतिमः। वृद्धसेवी श्रुतिधरः सर्वास्त्रविदुषां वरः॥
Verse 29
अश्वपृष्ठेरथेनागेखडगेधनुषिकर्षणे ।भेदेसान्त्वे च दाने च नयेमन्त्रे च सम्मतः ।।।।
अश्वारोहणे रथारोहणे नागारोहणे च, खड्गधनुषोः कर्षणे च; भेदे सान्त्वे दाने नये मन्त्रे च सः सर्वथा सम्मतः आसीत्॥
Verse 30
यस्यबाहूसमाश्रित्यलङ्कावसतिनिर्भया ।तनयंधान्यमालिन्याअतिकायमिमंविदुः ।।।।
यस्य बाहू समाश्रित्य लङ्का निर्भया वसति, धान्यमालिन्याः तनयं तमिमं अतिकायं विद्धि॥
Verse 31
एतेनाराधितोब्रह्मोतपसाभावितात्मना ।अस्त्राणिचाप्यवाप्तानिरिपवश्चपराजिताः ।।।।
एतेन तपसा भावितात्मना ब्रह्मा आराधितः; अस्त्राणि चाप्यवाप्तानि, तैः रिपवश्च पराजिताः॥
Verse 32
सुरासुरैरवध्यत्वंदत्तमस्मैस्वयम्भुवा ।एतच्चकवचंदिव्यंरधश्चैषोऽरभास्वरः ।।।।
सुरासुरैरवध्यत्वं स्वयम्भुवा अस्मै दत्तम्; एतच्च दिव्यं कवचं, एष च रथोऽरभास्वरः॥
Verse 33
एतेनशतशोदेवादानवाश्चपराजिताः ।रक्षितानि च रक्षांसियक्षाश्चापिनिषूदिताः ।।।।
एतेन शतशो देवा दानवाश्च पराजिताः; रक्षितानि च रक्षांसि, यक्षाश्चापि निषूदिताः॥
Verse 34
वज्रंविष्टम्भितंयेनबाणैरिन्द्रस्यधीमतः ।पाशस्सलिलराजस्यरणेप्रतिहतस्तथा ।।।।एषोऽतिकायोबलवान्राक्षसानामथर्षभः ।रावणस्यतोधीमान्देवदानवदर्पहा ।।।।
येन धीमत इन्द्रस्य वज्रं बाणैर्विष्टम्भितम्; सलिलराजस्य पाशोऽपि रणॆ तथा प्रतिहतः॥
Verse 35
वज्रंविष्टम्भितंयेनबाणैरिन्द्रस्यधीमतः ।पाशस्सलिलराजस्यरणेप्रतिहतस्तथा ।।6.71.34।।एषोऽतिकायोबलवान्राक्षसानामथर्षभः ।रावणस्यतोधीमान्देवदानवदर्पहा ।।6.71.35।।
एषोऽतिकायो बलवान् राक्षसानामथर्षभः; रावणस्य सुतो धीमान् देवदानवदर्पहा॥
Verse 36
तदस्मिन्क्रियतांयत्नःक्षिप्रंपुरुषपुंगव ।पुरावानरसैन्यानिक्ष्यंनयतिसायकैः ।।।।
तदस्मिन् क्रियतां यत्नः क्षिप्रं पुरुषपुङ्गव; पुरा वानरसैन्यानि सायकैः क्षयं नयति॥
Verse 37
ततोतिकायोबलवान्प्रविश्यहरिवाहिनीम् ।विष्फारयामासधनुर्ननाद च पुनःपुनः ।।।।
ततोऽतिकायो बलवान् प्रविश्य हरिवाहिनीम्; विष्फारयामास धनुर्ननाद च पुनःपुनः॥
Verse 38
तंभीमवपुषंदृष्टवारथस्थंरथिनांवरम् ।अभिपेतुर्महात्मानोयेप्रधानावनौकसः ।।।।
तं भीमवपुषं दृष्ट्वा रथस्थं रथिनां वरम् । महात्मानः प्रधानावनौकसः सर्वेऽभिपेतुरुद्यताः ॥
Verse 39
कुमुदोद्विविदोमैन्दोनीलश्शरभएव च ।पादपैर्गिरिशृङ्गैश्चयुगपत्समभिद्रवन् ।।।।
कुमुदो द्विविदो मैन्दो नीलः शरभ एव च । पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च युगपत्समभिद्रवन् ॥
Verse 40
तेषांवृक्षांश्चशैलांश्चशरैःकाञ्चनभूषणैः ।अतिकायोमहातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदांवरः ।।।।
तेषां वृक्षांश्च शैलांश्च शरैः काञ्चनभूषणैः । अतिकायो महातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदां वरः ॥
Verse 41
तांश्चैवसर्वान् स हरीन् शरैस्सर्वायसैर्बली ।विव्याथाभिमुखस्सङ्ख्येभीमकायोनिशाचर ।।।।
तांश्चैव सर्वान् स हरीन् शरैः सर्वायसैर्बली । विव्याथाभिमुखः सङ्ख्ये भीमकायो निशाचरः ॥
Verse 42
तेऽर्दितांबाणवर्षेणभिन्नगात्राःप्लवङ्गमाः ।न शेकुरतिकायस्यप्रतिकर्तुंमहारणे ।।।।
अतिकायस्य बाणवर्षेण पीडिताः, भिन्नगात्रा व्रणिताश्च ते प्लवङ्गमाः। तस्मिन् महारणे तस्य प्रतिकर्तुं न शेकुः॥
Verse 43
तत् त्सैन्यंहरिवीराणांत्रासयामासराक्षसः ।मृगयूथमिवक्रुद्धोहरिर्यौवनदर्पितः ।।।।
स राक्षसः हरिवीराणां तत् सैन्यं त्रासयामास। क्रुद्धो हरिरिव, यौवनदर्पितः, मृगयूथं विक्षिपन्निव॥
Verse 44
सराक्षसेन्द्रोहरिसैन्यमध्येनायुध्यमानंनिजघानकञ्चित् ।उपेत्यरामंसधम: कलापी स गर्वितंवाक्यमिदंबभाषे ।।।।
स राक्षसेन्द्रः हरिसैन्यमध्ये युध्यमानान् एव निजघान, अयुध्यमानं कञ्चन न। ततः कलापी धनुर्धरः, रामम् उपेत्य, गर्वितं वाक्यमिदं बभाषे॥
Verse 45
रथेस्थितोहंशरचापपाणिर्नप्राकृतंकञ्चनयोधयामि ।यस्यास्तिकश्चिद्व्यवसाययुक्तोददातुमेक्षिप्रमिहाद्ययुद्धम् ।।।।
रथस्थितोऽहं शरचापपाणिः, न प्राकृतं कञ्चन योधयामि। यस्यास्ति कश्चिद् व्यवसाययुक्तः, स मे क्षिप्रमिहाद्य युद्धं ददातु॥
Verse 46
तत्तस्यवाक्यंब्रुवतोनिशम्यचुकोपसौमित्रिरमित्रहन्ता ।अमृष्यमाणश्चसमुत्पपातजग्राहचापं च ततस्स्मयित्वा ।।।।
तस्य तद्वाक्यं ब्रुवतो निशम्य सौमित्रिरमित्रहन्ता चुकोप। अमृष्यमाणः समुत्पपात, ततः स्मयित्वा चापं जग्राह॥
Verse 47
क्रुद्धस्सौमित्रिरुत्पत्यतूणादाक्षिप्यसायकम् ।पुरस्तादतिकायस्यविचकर्षमहद्धनुः ।।।।
क्रुद्धः सौमित्रिरुत्पत्य तूणाद् आक्षिप्य सायकम् । अतिकायस्य पुरस्तात् स्थित्वा महद्धनुः सम्यक् प्रत्याकर्षत् ॥
Verse 48
पूरयन् स महींशैलानाकाशंसागरंदिशः ।ज्याशब्दोलक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन् रजनीचरान् ।।।।
लक्ष्मणस्योग्रः ज्याशब्दो महीं शैलान् नभः सागरं दिशश्च पूरयन् । रजनीचरान् त्रासयामास ॥
Verse 49
सौमित्रेश्चापनिर्घोषंश्रुत्वाप्रतिभयंतदा ।विसिष्मियेमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।।।
तदा सौमित्रेः चापनिर्घोषं श्रुत्वा प्रतिभयं बली महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो विसिष्मिये ॥
Verse 50
अथातिकायःकुपितोदृष्टवालक्ष्मणमुत्थितम् ।आदायनिशितंबाणमिदंवचनमब्रवीत् ।।।।
अथातिकायः कुपितो लक्ष्मणमुत्थितं दृष्ट्वा । निशितं बाणम् आदाय इदं वचनमब्रवीत् ॥
Verse 51
बालस्त्वमसिसौमित्रेविक्रमेष्वविचक्षणः ।गच्छकिंकालसदृशंमांयोधयतुमिच्छसि ।।।।
सौमित्रे, बालस्त्वमसि; विक्रमकर्मसु त्वमविचक्षणः। गच्छ—किं कालसदृशं मां योद्धुमिच्छसि?
Verse 52
न हिमद्बाहुसृष्टानामस्त्राणाहिमवानपि ।सोढुमुत्सहतेवेगमन्तरिक्षमथोमही ।।।।
मद्बाहुसृष्टानामस्त्राणां वेगं हिमवानपि न सोढुमुत्सहते; नान्तरिक्षं न च मही तं बलं धारयितुं शक्नोति।
Verse 53
सुखप्रसुप्तंकालाग्निंविबोधयितुमिच्छसि ।न्यस्यचापंनिवर्तस्वमाप्राणान् जहिमद्गतः ।।।।
सुखप्रसुप्तं कालाग्निं विबोधयितुमिच्छसि? चापं न्यस्य निवर्तस्व; मद्गतः प्राणान्मा जहि।
Verse 54
अथवात्वंप्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि ।तिष्ठप्राणान् परित्यज्यगमिष्यसियमक्ष्यम् ।।।।
अथवा त्वं प्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि चेत्, तिष्ठ; प्राणान् परित्यज्य यमक्षयं गमिष्यसि।
Verse 55
पश्यमेनिशितान्बाणानरिदर्पनिषूदनान् ।ईश्वरायुधसङ्काशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ।।।।
पश्य मे निशितान् बाणान् अरिदर्पनिषूदनान्; ईश्वरायुधसङ्काशान् तप्तकाञ्चनभूषणान्।
Verse 56
एषतेसर्पसंकाशोबाणःपास्यतिशोणितम् ।मृगराजइवक्रुद्धोनागराजस्यशोणितम् ।।।।इत्येवमुक्त्वासंक्रुद्धश्शरंधनुषिसंदधे ।
एष ते सर्पसंकाशो मम बाणः शोणितं पास्यति—क्रुद्धो मृगराज इव नागराजस्य शोणितम्। इत्युक्त्वा स संक्रुद्धः शरं धनुषि संदधे॥
Verse 57
श्रुत्वातिकायस्यवचस्सरोषंसगर्वितंसम्यतिराजपुत्रः ।स सञ्चुकोपातिबलोमनस्वीरुवाचवाक्यं च ततोमहार्थम् ।।।।
अतिकायस्य सगर्वितं सरोषं वचः सम्यति श्रुत्वा राजपुत्रः। स मनस्व्यतिबलः सञ्चुकोप, ततः महार्थं वाक्यं रुराव॥
Verse 58
न वाक्यमात्रेणभवान् प्रधानो न कत्थनात्सत्पुरुषाभवन्ति ।मयिस्थितेधन्विनिबाणपाणौनिदर्शयस्वात्मबलंदुरात्मन् ।।।।
न वाक्यमात्रेण भवान् प्रधानः, न कत्थनात् सत्पुरुषा भवन्ति। मयि स्थिते धन्विनि बाणपाणौ, निदर्शयस्वात्मबलं दुरात्मन्॥
Verse 59
कर्मणासूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि ।पौरुषेणतुयोयुक्तस्सतुशूरइतिस्मृतः ।।।।
कर्मणा सूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि। पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः॥
Verse 60
सर्वायुधसमायुक्तोधन्वीत्वंरथमास्थितः ।शरैर्वायदिवाप्यस्त्रैर्दर्शयस्वपराक्रमम् ।।।।
सर्वायुधसमायुक्तो धनुर्धरस्त्वं रथमारूढः स्थितः। केवलं तद् न प्रमाणम्; शरैर्वा अन्यैरस्त्रैर्वा स्वपराक्रमं प्रदर्शय॥
Verse 61
ततश्शिरस्तेनिशितैःपातयिष्याम्यहंशरैः ।मारुतःकालसम्पक्वंवृन्तात्ताळफलंयथा ।।।।
ततः निशितैः शरैः अहं ते शिरः पातयिष्यामि। यथा मारुतः कालसम्पक्वं तालफलं वृन्तात् पातयति॥
Verse 62
अद्यतेमामकाबाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ।पास्यन्तिरुधिरंगात्राद्बाणशल्यान्तरोत्थितम् ।।।।
अद्य मम बाणाः तप्तकाञ्चनभूषणाः ते गात्रात् बाणशल्यान्तरोत्थितं रुधिरं पास्यन्ति॥
Verse 63
बालोऽयमितिविज्ञाय न मावज्ञातुमर्हसि ।बालोवायदिवावृद्धोमृत्युंजानीहिसंयुगे ।।।।बालेनविष्णुनालोकास्त्रयःक्रान्तास्त्रिविक्रमैः ।
बालोऽयमिति ज्ञात्वा मां नावज्ञातुमर्हसि। बालो वा वृद्धो वा, संयुगे मृत्युं मां जानीहि; बालेन विष्णुना त्रिविक्रमैः त्रयो लोकाः क्रान्ताः॥
Verse 64
लक्ष्मणस्यवचश्श्रुत्वाहेतुमत्परमार्थवत् ।।।।अतिकायःप्रचुक्रोधबाणंचोत्तममाददे ।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परमार्थवत्। अतिकायः प्रचुक्रोध, उत्तमं बाणं च आददे॥
Verse 65
ततोविद्याधराभूतादेवादैत्यामहर्षयः ।।।।गुह्यकाश्चमहात्मानस्तद्युद्धंद्रष्टुमागमन् ।
ततः विद्याधराः भूताः देवाः दैत्याः महर्षयः । गुह्यकाश्च महात्मानः तद्युद्धं द्रष्टुम् आगमन् ॥
Verse 66
तोऽतिकायःकुपितश्चापमारोप्यसायकम् ।।।।लक्ष्मणायप्रचिक्षेपसङ्क्षिपन्निवचाम्बरम् ।
ततोऽतिकायः कुपितः चापम् आरोप्य सायकम् । लक्ष्मणाय प्रचिक्षेप सङ्क्षिपन्निव चाम्बरम् ॥
Verse 67
तमापतन्तंनिशितंशरमाशीविषोपमम् ।।।।अर्धचन्द्रेणचिच्छेदलक्ष्मणःपरवीरहा ।
तमापतन्तं निशितं शरम् आशीविषोपमम् । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद लक्ष्मणः परवीरहा ॥
Verse 68
तंनिकृत्तंशरंदृष्टवाकृत्तभोगमिवोरगम् ।।।।अतिकायोभृशंक्रुद्धःपञ्चबाणान् समाददे ।
तं निकृत्तं शरं दृष्ट्वा कृत्तभोगमिवोरगम् । अतिकायो भृशं क्रुद्धः पञ्चबाणान् समाददे ॥
Verse 69
तान्शरान् सम्प्रचिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः ।।।।तानप्राप्तान् शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेदभरतानुजः ।
तान् शरान् सम्प्रचिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः । तान् अप्राप्तान् शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद भरतानुजः ॥
Verse 70
सतान् छित्त्वाशितैर्बाणैर्लक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।आददेनिशितंबाणंज्वलन्तमिवतेजसा ।
तान् शितैर्बाणैश्छित्त्वा लक्ष्मणः परवीरहा । आददे निशितं बाणं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥
Verse 71
तमादायधनुश्श्रेष्ठेयोजयामासलक्ष्मणः ।।।।विचकर्ष च वेगेनविससर्ज च वीर्यवान् ।
तमादाय धनुः श्रेष्ठे योजयामास लक्ष्मणः । विचकर्ष च वेगेन विससर्ज च वीर्यवान् ॥
Verse 72
पूर्णायतविसृषेनशरेणनतपर्वणा ।।।।ललाटेराक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान् ।
पूर्णायतविसृष्टेन शरेण नतपर्वणा । ललाटे राक्षसश्रेष्ठम् आजघान स वीर्यवान् ॥
Verse 73
सललाटेशरोमग्नस्तस्यभीमस्यरक्षसः ।।।।ददृशेशोणितेनाक्तःपन्नगेन्द्रइवाचले ।
स ललाटे शरो मग्नस्तस्य भीमस्य रक्षसः । ददृशे शोणितेनाक्तः पन्नगेन्द्र इवाचले ॥
Verse 74
राक्षसःप्रचकम्पे च लक्ष्मणेषुप्रपीडितः ।।।।रुद्रबाणहतंघोरंयथात्रिपुरगोपुरम् ।
लक्ष्मणबाणप्रपीडितो राक्षसः प्रचकम्पे; रुद्रबाणाहतो घोरः त्रिपुरगोपुरमिवात्यर्थं व्यथितः ॥
Verse 75
चिन्तयामासचाश्वास्यविमृश्य च महाबलः ।।।।साधुबाणनिपातेनश्लाघनीयोऽसिमेरिपुः ।
स महाबलः स्वासं समाश्वास्य चिन्तयामास विमृश्य च—“साधु! बाणनिपातेन मे रिपुः श्लाघनीयोऽसि” इति ॥
Verse 76
विधायैवंविनम्यास्यंनियम्य च भुजावुभौ ।।।।स रथोपस्थमास्थायरथेनप्रचचार ह ।
एवं कृत्वा मुखं विनम्य भुजावुभौ नियम्य च; स रथोपस्थमास्थाय रथेन प्रचचार ह ॥
Verse 77
कंत्रीन्पञ्चसप्तेतिसायन्राक्षसर्षभः ।।।।आददेसन्दधेचापिविचकर्षोत्ससर्ज च ।
एकं त्रीणि पञ्च सप्तेति सायान् राक्षसर्षभः आददे; सन्दधे चापि विचकर्षोत्ससर्ज च ॥
Verse 78
तेबाणाःकालसङ्काशाराक्षसेन्द्रधुनुश्च्युताः ।।।।हेमपुङ्खारविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम् ।
ते बाणाः कालसङ्काशा राक्षसेन्द्रधनुश्च्युताः; हेमपुङ्खा रविप्रख्याः अम्बरं दीप्तमिव चक्रुः ॥
Verse 79
तस्तान्राक्षसोत्सृष्टान्शरौघान्राघवानुजः ।।।।असम्ब्रान्तःप्रचिच्छेदनिशितैर्बहुभिश्शरैः ।
तदा राघवानुजः सौमित्रिरसम्भ्रान्तः राक्षसेन विसृष्टान् शरौघान् स्वनिशितैर्बहुभिः शरैः प्रचिच्छेद।
Verse 80
तान् शरान्युधिसम्प्रेक्ष्यनिकृत्तान्रावणात्मजः ।।।।चुकोपत्रिदशेन्द्रारिर्जग्राहनिशितंशरम् ।
युधि तान् शरान् निकृत्तान् सम्प्रेक्ष्य रावणात्मजः त्रिदशेन्द्रारिः चुकोप, पुनर्निशितं शरं जग्राह।
Verse 81
ससन्धायमहातेजास्तंबाणंसहसोत्सृजत् ।।।।तेनस्सौमित्रिमायान्तमाजघानस्तनान्तरे ।
स महातेजाः तं बाणं सन्धाय सहसा उत्सृजत्; तेन आयान्तं सौमित्रिं स्तनान्तरे आजघान।
Verse 82
अतिकायेनसौमित्रिस्ताडितोयुधिवक्षसि ।।।।सुस्रावरुधिरंतीव्रंमदंमत्तइवद्विपः ।
अतिकायेन युधि वक्षसि ताडितः सौमित्रिः तीव्रं रुधिरं सुस्राव, मत्तद्विप इव मदं।
Verse 83
सचकारतदात्मानंविशल्यंसहसाविभुः ।।।।जग्राह च शरंतीक्ष्णमस्त्रेणापिचसन्दधे ।
स विभुः सहसा तदात्मानं विशल्यं कृत्वा तीक्ष्णं शरं जग्राह, अस्त्रेणापि च तं सन्दधे।
Verse 84
आग्नेयेनतदाऽस्त्रेणयोजयामाससायकम् ।।।।स जज्वालतदाबाणोधनुष्यस्यमहात्मनः ।
तदा आग्नेयेनास्त्रेण सायकं योजयामास; महात्मनः धनुष्यस्थो बाणः तत्क्षणं जज्वाल।
Verse 85
अतिकायोतितेजस्वीसौरमस्त्रंसमादधे ।।।।तेनबाणंभुजङ्गाभंहेमपुङ्खमयोजयत् ।
अतिकायोऽतितेजस्वी सौरमस्त्रं समादधे; तेन भुजङ्गाभं हेमपुङ्खं बाणं धनुषि अयोजयत्।
Verse 86
तदस्त्रंज्वलितंघोरंलक्ष्मणश्शरमाहितम् ।।।।अतिकायायचिक्षेपकालदण्डमिवान्तकः ।
लक्ष्मणः तज्ज्वलितं घोरमस्त्रं शरमाहितं कृत्वा, अन्तक इव कालदण्डं अतिकायाय चिक्षेप।
Verse 87
आग्नेयेनाभिसंयुक्तंदृष्टवाबाणंनिशाचरः ।।।।उत्ससर्जतदाबाणंदीप्तंसूर्यास्त्रयोजितम् ।
आग्नेयेनाभिसंयुक्तं बाणं दृष्ट्वा निशाचरः, तदा सूर्यास्त्रयोजितं दीप्तं बाणं उत्ससर्ज।
Verse 88
तावुभावम्बरेबाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः ।।।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रौक्रुद्धाविवभुजंगमौ ।
तौ उभौ अम्बरे स्थितौ शरौ अन्योन्यमभिजघ्नतुः। तेजसा संप्रदीप्ताग्रौ क्रुद्धाविव भुजङ्गमौ॥
Verse 89
तावन्योन्यंविनिर्दह्यपेततुर्धरणीतले ।।।।निरर्चिषौभस्मकृतौ न भ्राजेतेशरोत्तमौ ।तावुभौदीप्यमानौस्म न भ्राजेतेमहीतले ।।।।
तौ अन्योन्यं विनिर्दह्य पेततुर्धरणीतले। निरर्चिषौ भस्मकृतौ न भ्राजेते शरोत्तमौ॥ तावुभौ दीप्यमानौ स्म न भ्राजेते महीतले॥
Verse 90
तावन्योन्यंविनिर्दह्यपेततुर्धरणीतले ।।6.71.89।।निरर्चिषौभस्मकृतौ न भ्राजेतेशरोत्तमौ ।तावुभौदीप्यमानौस्म न भ्राजेतेमहीतले ।।6.71.90।।
तौ अन्योन्यं विनिर्दह्य पेततुर्धरणीतले। निरर्चिषौ भस्मकृतौ न भ्राजेते शरोत्तमौ॥ तावुभौ दीप्यमानौ स्म न भ्राजेते महीतले॥
Verse 91
ततोऽतिकायस्सङ्कृद्धस्त्वस्त्रमैषीकमुत्सृजत् ।तत्प्रचिच्छेदसौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेणवीर्यवान् ।।।।
ततोऽतिकायः सङ्कृद्धस्त्वस्त्रमैषीकमुत्सृजत्। तत्प्रचिच्छेद सौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेण वीर्यवान्॥
Verse 92
ऐषीकंनिहतंदृष्टवारुषितोरावणात्मजः ।याम्येनार्स्तेणसङ्कृद्धोयोजयामाससायकम् ।।।।
ऐषीकं निहतं दृष्ट्वा रुषितो रावणात्मजः। याम्येनास्त्रेण सङ्कृद्धो योजयामास सायकम्॥
Verse 93
ततस्तदस्त्रंचिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः ।वायव्येनतदस्त्रेणनिजघान स लक्ष्मणः ।।।।
ततः स निशाचरः लक्ष्मणाय तदस्त्रं चिक्षेप। लक्ष्मणस्तु वायव्यास्त्रेण तदस्त्रं प्रतिहत्य निनाश॥
Verse 94
अथैनंशरधाराभिर्धाराभिरिवतोयदः ।अभ्यवर्षत्सुसङ्कृद्धोलक्ष्मणोरावणात्मजम् ।।।।
अथ लक्ष्मणः सुसङ्कृद्धो रावणात्मजम्। तोयद इव धाराभिः शरधाराभिरभ्यवर्षत्॥
Verse 95
तेऽतिकायंसमासाद्यकवचेवज्रभूषिते ।भग्नाग्रशल्यास्सहसापेतुर्बाणामहीतले ।।।।
ते बाणाः अतिकायं समासाद्य वज्रभूषिते कवचे। भग्नाग्रशल्याः सहसा महीतले पेतुः॥
Verse 96
तान्मोघानभिसम्प्रेक्ष्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।अभ्यवर्षन्महेषूणांसहस्रेणमहायशाः ।।।।
तान् मोघान् अभिसम्प्रेक्ष्य लक्ष्मणः परवीरहा महायशाः। महेषूणां सहस्रेण अभ्यवर्षत्॥
Verse 97
स वृष्यमाणोबाणौघैरतिकायोमहाबलः ।अवध्यकवचस्सङ्ख्येराक्षसोनैवविव्यथे ।।।।
स बाणौघैः परिप्लुतोऽपि महाबलो राक्षसोऽतिकायः । अवध्यकवचः सङ्ग्रामे नैव व्यथितोऽभवत् ॥
Verse 98
शरंचाशीविषाकारंलक्ष्मणायव्यपासृजत् ।स तेनविद्धस्सौमित्रिर्मर्मदेशेशरेण ह ।।।।मुहूर्तमात्रंनिस्संज्ञोह्यभवच्छत्रुतापनः ।
लक्ष्मणायाशीविषाकारं शरं व्यपासृजदतिकायः । तेन मर्मणि विद्धः सौमित्रिः क्षणमात्रं निस्संज्ञोऽभवत् ॥
Verse 99
ततःस्संज्ञामुपालभ्यचतुर्भिस्सायकोत्तमैः ।।।।निजघानहयान्सङ्ख्येसारथिं च महाबलः ।ध्वजस्योन्मथनंकृत्वाशरवर्षैररिन्दमः ।।।।
ततः सञ्ज्ञामुपलभ्य महाबलः स चतुर्भिः सायकॊत्तमैः । सङ्ग्रामे हयान् सारथिं च निजघान, ध्वजं च शरवर्षैः समुन्मथितवान् ॥
Verse 100
ततःस्संज्ञामुपालभ्यचतुर्भिस्सायकोत्तमैः ।।6.71.99।।निजघानहयान्सङ्ख्येसारथिं च महाबलः ।ध्वजस्योन्मथनंकृत्वाशरवर्षैररिन्दमः ।।6.71.100।।
ततः सञ्ज्ञामुपालभ्य महाबलः अरिन्दमः चतुर्भिः सायकॊत्तमैः सङ्ख्ये हयान् सारथिं च निजघान; शरवर्षैश्च ध्वजस्योन्मथनं कृत्वा।
Verse 101
असम्भ्रान्तस्ससौमित्रिस्तान्शरानभिलक्षितान् ।मुमोचलक्ष्मणोबाणान्वधार्थंतस्यरक्षसः ।।।।
असम्भ्रान्तः स सौमित्रिः तान् अभिलक्षितान् शरान् मुमोच; तस्य रक्षसः वधार्थं लक्ष्मणो बाणान् प्राहिणोत्॥
Verse 102
न शशाकरुजंकर्तुंयुधितस्यनरोत्तमः ।अथैनमभ्युपागम्यवायुर्वाक्यमुवाच ह ।।।।
युधि तस्य रुजं कर्तुं न शशाक नरोत्तमः; अथ वायुः तम् अभ्युपागम्य वाक्यम् उवाच ह॥
Verse 103
ब्रह्मदत्तवरोह्येषअवध्यकवचावृतः ।ब्राह्मेणास्त्रेणभ्निथ्येनमेषवध्योहिनान्यथा ।।।।अवध्यएषह्यन्येषामस्त्राणांकवचीबली ।
ब्रह्मदत्तवरो ह्येषः अवध्यकवचावृतः। ब्राह्मेणास्त्रेण भिन्ध्येनम्—एष वध्यो हि नान्यथा॥ अवध्य एष ह्यन्येषाम् अस्त्राणां कवची बली॥
Verse 104
ततस्तुवायोर्वचनंनिशम्यसौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः ।समाददेबाणममोघवेगंतद्ब्राह्ममस्त्रंसहसानियोज्य ।।।।
ततो वायोर्वचनं निशम्य सौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः। समाददे बाणममोघवेगं तद्ब्राह्ममस्त्रं सहसा नियोज्य॥
Verse 105
नियुज्यमानेसौमित्रिणाबाणवरेशिताग्रे ।दिशश्चचन्द्रर्कमहाग्रहाश्चनभश्चतत्रासचचालचोर्वी ।।।।
नियुज्यमाने सौमित्रिणा बाणवरे शिताग्रे, दिशश्च तत्रासुः; चन्द्रार्कमहाग्रहाश्च नभश्च, उर्वी च चाल भयात्॥
Verse 106
तंब्रह्मणोऽस्त्रेणनियुज्यचापेशरंसुपुङ्खंयमदूतकल्पम् ।सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्यतस्यससर्जबाणंयुधिवज्रकल्पम् ।।।।
तं ब्रह्मास्त्रेण चापे नियोज्य सुपुङ्खं शरं यमदूतकल्पम् । सौमित्रिरिन्द्रारिसुतं प्रति युधि वज्रकल्पं बाणं ससर्ज ॥
Verse 107
तंलक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगंसमापतन्तंज्यलनप्रकाशम् ।सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खंतदाऽतिकायस्समरेददर्श ।।।।
तं लक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगं समापतन्तं ज्वलनप्रकाशम् । सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खं तदाऽतिकायः समरे ददर्श ॥
Verse 108
तंप्रेक्षमाणस्सहसाऽतिकायोजघानबाणैर्निशितैरनेकैः ।स सायकस्तस्यसुपर्णवेगस्तदातिकायस्यजगामपार्श्वम् ।।।।
तं प्रेक्षमाणः सहसाऽतिकायो जघान बाणैर्निशितैरनेकैः । स सायकस्तस्य सुपर्णवेगस्तदाऽतिकायस्य जगाम पार्श्वम् ॥
Verse 109
तमागतंप्रेक्ष्यतदातिकायोबाणंप्रदीप्तान्तककालकल्पम् ।जघानक्त्यृष्टिगदाकुठारैशूलैर्हुलैश्चाप्यविपन्नचेता ।।।।
तमागतं प्रेक्ष्य तदातिकायो बाणं प्रदीप्तान्तककालकल्पम् । जघान शक्त्यृष्टिगदाकुठारैः शूलैर्हुलैश्चाप्यविपन्नचेता ॥
Verse 110
तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणिमोघानिकृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः ।प्रगृह्यतस्यैवकिरीटजुष्टम् ततोऽतिकायस्यशिरोजहार ।।।।
तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणि मोघानि कृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः । प्रगृह्य तस्यैव किरीटजुष्टं ततोऽतिकायस्य शिरो जहार ॥
Verse 111
तछचिरस्सशिरस्त्राणंलक्ष्मणेषुप्रपीडितम् ।पपातसहसाभूमौशृङ्गंहिमवतोयथा ।।।।
तच्छिरः सशिरस्त्राणं लक्ष्मणेषु प्रपीडितम् । पपात सहसा भूमौ शृङ्गं हिमवतो यथा ॥
Verse 112
तंभूमौनिपतितंदृष्टवाविक्षिप्तभूषणम्बभूवुर्व्यथितास्सर्वेहतशेषानिशाचराः ।।।।
तं भूमौ निपतितं दृष्ट्वा विक्षिप्तभूषणम् बभूवुर्व्यथिताः सर्वे हतशेषा निशाचराः ॥
Verse 113
तेविषण्णमुखादीनाःप्रहारजनितश्रमाः ।विनेदुरुच्चैर्बहवस्सहसाविस्वरैस्स्वरैः ।।।।
ते विषण्णमुखादीनाः प्रहारजनितश्रमाः । विनेदुरुच्चैर्बहवः सहसा विस्वरैः स्वरैः ॥
Verse 114
ततस्तेत्वरितंयातानिरपेक्षानिशाचराः ।पुरीमभिमुखाभीताद्रवन्तोनायकेहते ।।।।
ततस्ते त्वरितं याता निरपेक्षा निशाचराः । पुरीमभिमुखा भीता द्रवन्तो नायके हते ॥
Verse 115
प्रहर्षयुक्ताबहवस्तुवानराःप्रबुद्दपद्मप्रतिमाननास्तदा ।अपूजयन्लक्ष्मणविष्टभागिनंहतेरिपौभीमबलेदुरासदे ।।।।
तदा प्रहर्षसमन्विताः बहवो वानराः प्रबुद्धपद्मसदृशाननाः, भीमबलस्य दुरासदस्य रिपोर्हते सति, लक्ष्मणं विष्टभागिनं हृष्टं सम्यगपूजयन्।
Verse 116
अतिबलमतिकायमभ्रकल्पंयुधिविनिपात्य स लक्ष्मणःप्रहृष्टः ।त्वरितमथतदा स रामपार्श्वंकपिनिवहैश्चसुपूजितोजगाम ।।।।
अतिबलमतिकायमभ्रकल्पं युधि विनिपात्य स लक्ष्मणः प्रहृष्टः; कपिनिवहैः सुपूजितः सन् त्वरितमथ तदा रामपार्श्वं जगाम।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a means-and-ends constraint: Atikāya is protected by a Brahmā-granted boon and unbreakable armor, so ordinary valor and conventional weapons are insufficient; dharma-yuddha here requires selecting the precise sanctioned means (Brāhma astra) rather than escalating indiscriminately.
Efficacy in righteous action depends on discriminative knowledge (viveka) and guidance: Lakṣmaṇa’s courage is necessary but must be paired with correct upāya. Vāyu’s counsel illustrates that even the best warrior must align effort with the governing law of boons/astravidyā to restore moral and tactical order.
The action is set on the Laṅkā battlefield with prominent war-culture markers: the vast chariot drawn by a thousand horses, the Rāhu emblem on the standard, and the ritualized invocation of named divine astras—features that map the epic’s martial material culture and its cosmological weapon-theology.