Sarga 7
राक्षसपरिषद्वाक्यम् — Counsel of the Rakshasa Court to Ravana
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे राक्षसवृद्धाः शूराश्च कृताञ्जलयः सभायां रावणं प्रति वचनानि प्राहुः। ते राजानं धैर्ये स्थापयितुं सभ्यैः प्रशंसावाक्यैः शौर्यगर्वेण च समाश्वासयन्ति—“सामान्यैरेव शत्रुभिः किमिदं भयम्” इति मन्यन्ते; परन्तु शत्रोः तत्त्वबुद्धेः सूक्ष्मता तेषां वचनेषु न दृश्यते। ते रावणस्य पूर्वजयकथाः क्रमशः स्मारयन्ति—रसातले नागानां वशीकरणं वासुकितक्षकादीनामपि निग्रहः; कैलासात् कुबेरस्य पराभवः पुष्पकविमानस्य च हरणम्; दानवमायासुताया मन्दोदर्याः भयेनैव मैत्र्यरूपेण विवाहप्राप्तिः। दानवानां मध्वादीनां जयः, तथा यमलोकसागर इव मृत्युसदृशसंकटेषु निमज्जन-उत्थानरूपा युद्धोपमा च तस्य महापराक्रमं प्रकाशयति। अन्ते ते मन्त्रं ददति—महेश्वरं प्रति यज्ञेन दुर्लभवरप्राप्तं, पूर्वं च इन्द्रं जित्वा तेन सह लङ्कां प्रविष्टवन्तं इन्द्रजितं प्रेषय; स वानरसेनां नाशयेत्, राममपि विनाशयितुं समर्थ इति।
Shlokas
Verse 1
इत्युक्ताराक्षसेन्द्रेणराक्षसास्तेमहाबलाः ।ऊचुःप्रान्जलयःसर्वेरावणंराक्षसेश्वरम् ।।।।
इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसास् ते महाबलाः । ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे रावणं राक्षसेश्वरम् ॥
Verse 2
द्विषत्पक्षमविज्ञायनीतिबाह्यास्त्वबुद्धयः ।राजन्परिघशक्त्यृष्टिशूलपट्टिशकुन्तलम् ।।।।
द्विषत्पक्षम् अविज्ञाय नीतिबाह्याः त्वबुद्धयः; राजन्, परिघ-शक्ति-ऋष्टि-शूल-पट्टिश-खड्ग-कुन्तलधारिणः अपि।
Verse 3
इत्युक्ताराक्षसेन्द्रेणराक्षसास्तेमहाबलाः ।ऊचुःप्रान्जलयःसर्वेरावणंराक्षसेश्वरम् ।।।।द्विषत्पक्षमविज्ञायनीतिबाह्यास्त्वबुद्धयः ।
इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण ते महाबला राक्षसाः । प्राञ्जलयः सर्वे रावणं राक्षसेश्वरम् ऊचुः, द्विषत्पक्षमविज्ञाय नीतिबाह्याः अबुद्धयः ॥
Verse 4
राजन्परिघशक्त्यृष्टिशूलपट्टिशकुन्तलम् ।।।।
राजन्, परिघ-शक्ति-ऋष्टि-शूल-पट्टिश-कुन्तलादीनि (अस्माकं आयुधानि) ॥
Verse 5
सुमहन्नोबलंकस्माद्विषादंभजतेभवान् ।त्वयाभोगवतींगत्वानिर्जिताःपन्नगायुधि ।।।।
सुमहद् अस्माकं बलं सति, कस्माद् भवान् विषादं भजते? त्वया भोगवतीं गत्वा युधि पन्नगाः निर्जिताः।
Verse 6
कैलासशिखरावासीयक्षैर्बहुभिरावृतः ।सुमहत्कदनंकृत्वावश्यस्तेधनदःकृतः ।।6.7.6।।
कैलासशिखरावासी बहुभिर् यक्षैः परिवृतः धनदः; त्वया सुमहत् कदनं कृत्वा स वश्यः कृतः।
Verse 7
समहेश्वरसख्येनश्लाघमानस्त्वयाविभो ।निर्जितःसमरेरोषाल्लोकपालोमहाबलः ।।।।
हे विभो! महेश्वरसख्येन श्लाघमानोऽपि स महाबलः लोकपालः रोषात् समरे त्वया निर्जितः।
Verse 8
विनिहत्यचयक्षौघान्विक्षोभ्यचविनिगृह्यच ।त्वयाकैलासशिखराद्विमानमिदमाहृतम् ।।।।
यक्षौघान् विनिहत्य, विक्षोभ्य, विनिगृह्य च; त्वया कैलासशिखराद् इदं विमानम् आहृतम्।
Verse 9
मयेनदानवेन्द्रेणत्वद्भयात्सख्यमिच्छता ।दुहितातवभार्यार्थेदत्ताराक्षसपुङ्गव ।।।।
हे राक्षसपुङ्गव! दानवेन्द्रेण मयेन त्वद्भयात् सख्यम् इच्छता, तव भार्यार्थे स्वदुहिता दत्ता।
Verse 10
दानवेन्द्रोमधुर्नामवीर्योत्सिक्तोदुरासदः ।विगृह्यवशमानीतःकुम्भीनस्याःसुखावहः ।।।।
दानवेन्द्रो मधुर् नाम वीर्योत्सिक्तो दुरासदः । विगृह्य वशमानीतः कुम्भीनस्याः सुखावहः ॥
Verse 11
निर्जितास्तेमहाबाहोनागागत्वारसातलम् ।वासुकिस्तक्षकःशङखोजटीचवशमाहृताः ।।।।
हे महाबाहो! त्वया रसातलं गत्वा नागा निर्जिताः—वासुकिः तक्षकः शङ्खः जटी च—ते सर्वे वशमाहृताः।
Verse 12
अक्षयाबलवन्तश्चशूरालब्धवराःपुनः ।त्वयासंवत्सरंयुद्ध्वासमरेदानवाविभो ।।।।
हे विभो! अक्षयाः बलवन्तः शूराः लब्धवराश्च दानवाः अपि त्वया समरे संवत्सरं युद्ध्वा स्थिताः।
Verse 13
स्वबलंसमुपाश्रित्यनीतावशमरिन्दम ।मायाश्चाधिगतास्तत्रबह्व्योवैराक्षसाधिप ।।।।
हे वैराक्षसाधिप, अरिन्दम! ते स्वबलं समुपाश्रित्य त्वया वशमानिताः; तत्र च तेषां सकाशात् बह्व्यो मायाः अधिगताः।
Verse 14
शूराश्चबलवन्तश्चवरुणस्यसुतारणे ।निर्जितास्तेमहाभागचतुर्विधबलानुगाः ।।।।
हे महाभाग! वरुणस्य सुताः शूरा बलवन्तश्च, चतुर्विधबलानुगाः, ते त्वया रणेषु निर्जिताः।
Verse 15
मृत्युदण्डमहाग्राहंशाल्मलिद्रुममण्डितम् ।कालपाशमहावीचिंयमकिंकरपन्नगम् ।।।।महाज्वरेणदुर्धर्षंयमलोकमहार्णवम् ।अवगाह्यत्वयाराजन्यमस्यबलसागरम् ।।।।जयश्चविपुलःप्राप्तोमृत्युश्चप्रतिषेधितः ।सुयुद्धेनचतेसर्वेलोकास्तत्रसुतोषिताः ।।।।
त्वं यमसागरसमं लोकं प्रविष्टवान्—यत्र मृत्युदण्डो महाग्राहः, शाल्मलिद्रुममण्डितं तद्, कालपाशो महावीचिः, यमकिंकराः पन्नगसङ्घा इव।
Verse 16
मृत्युदण्डमहाग्राहंशाल्मलिद्रुममण्डितम् ।कालपाशमहावीचिंयमकिंकरपन्नगम् ।।6.7.15।।महाज्वरेणदुर्धर्षंयमलोकमहार्णवम् ।अवगाह्यत्वयाराजन्यमस्यबलसागरम् ।।6.7.16।।जयश्चविपुलःप्राप्तोमृत्युश्चप्रतिषेधितः ।सुयुद्धेनचतेसर्वेलोकास्तत्रसुतोषिताः ।।6.7.17।।
महाज्वरदुर्धर्षं यमलोकमहासागरम् अवगाह्य त्वं राजन्, यमस्य बलसागरं समरे प्रतिमुखीकृत्य तरितवान्।
Verse 17
मृत्युदण्डमहाग्राहंशाल्मलिद्रुममण्डितम् ।कालपाशमहावीचिंयमकिंकरपन्नगम् ।।6.7.15।।महाज्वरेणदुर्धर्षंयमलोकमहार्णवम् ।अवगाह्यत्वयाराजन्यमस्यबलसागरम् ।।6.7.16।।जयश्चविपुलःप्राप्तोमृत्युश्चप्रतिषेधितः ।सुयुद्धेनचतेसर्वेलोकास्तत्रसुतोषिताः ।।6.7.17।।
एवं ते विपुलो जयः प्राप्तः, मृत्युरपि प्रतिषेधितः; सुयुद्धेन च तव तत्र सर्वे लोकाः सुतोषिताः।
Verse 18
क्षत्रियैर्बहुभिर्वीरैःशक्रतुल्यपराक्रमैः ।आसीद्वसुमतीपूर्णामहद्भिरिवपादपैः ।।।।
बहुभिः क्षत्रियवीरैः शक्रतुल्यपराक्रमैः वसुमती पूर्णा आसीत्, महद्भिरिव पादपैः।
Verse 19
तेषांवीर्यगुणोत्साहैर्नसमोराघवोरणे ।प्रसह्यतेत्वयाराजन्हताःसमरदुर्जयाः ।।।।
तेषां वीर्यगुणोत्साहैः रणेषु राघवो न समः; तथापि त्वया राजन् प्रसह्य समरे दुर्जयाः हताः।
Verse 20
तिष्ठवाकिंमहाराजश्रमे णतववानरान् ।अयमेकोमहाबाहुरिन्द्रजित्क्षपयिष्यति ।।।।
तिष्ठ, महराज; किं श्रमेण वानरान् प्रति? अयम् एको महाबाहुरिन्द्रजित् तान् क्षपयिष्यति॥
Verse 21
अनेनहिमहाराजमहेश्वरमनुत्तमम् ।इष्ट्वायज्ञंवरोलब्धोलोकेपरमदुर्लभः ।।।।
अनेन हि, महराज, महेश्वरमनुत्तमम् यज्ञेन इष्ट्वा वरः प्राप्तो लोके परमदुर्लभः॥
Verse 22
शक्तितोमरमीनंचविनिकीर्णान्त्रशैवलम् ।गजकछपसम्बाधमश्वमण्डूकसंकुलम् ।।6.7.22।।रुद्रादित्यमहाग्राहंमरुद्वसुमहोरगम् ।रथश्वगजतोयौघंपदातिपुलिनंमहत् ।।6.7.23।।अनेनहिसमासाद्यदेवानांबलसागरम् ।गृहीतोदैवतपतिर्लङ्कांचापिप्रवेशितः ।।6.7.24।।
शक्तितोमरमीनं च विनिकीर्णान्त्रशैवलम्। गजकच्छपसम्बाधम् अश्वमण्डूकसंकुलम्॥
Verse 23
शक्तितोमरमीनंचविनिकीर्णान्त्रशैवलम् ।गजकछपसम्बाधमश्वमण्डूकसंकुलम् ।।6.7.22।।रुद्रादित्यमहाग्राहंमरुद्वसुमहोरगम् ।रथश्वगजतोयौघंपदातिपुलिनंमहत् ।।6.7.23।।अनेनहिसमासाद्यदेवानांबलसागरम् ।गृहीतोदैवतपतिर्लङ्कांचापिप्रवेशितः ।।6.7.24।।
रुद्रादित्यमहाग्राहं मरुद्वसुमहोरगम्। रथाश्वगजतोयौघं पदातिपुलिनं महत्॥
Verse 24
शक्तितोमरमीनंचविनिकीर्णान्त्रशैवलम् ।गजकछपसम्बाधमश्वमण्डूकसंकुलम् ।।6.7.22।।रुद्रादित्यमहाग्राहंमरुद्वसुमहोरगम् ।रथश्वगजतोयौघंपदातिपुलिनंमहत् ।।6.7.23।।अनेनहिसमासाद्यदेवानांबलसागरम् ।गृहीतोदैवतपतिर्लङ्कांचापिप्रवेशितः ।।6.7.24।।
अनेन हि समासाद्य देवानां बलसागरम्। गृहीतो दैवतपतिः लङ्कां चापि प्रवेशितः॥
Verse 25
पितामहनियोगाच्चमुक्तःशम्बरवृत्रहा ।गतस्त्रिविष्टपम्राजन्सर्वदेवनमस्कृतः ।।।।
पितामहस्य नियोगेन मुक्तः शम्बरवृत्रहा इन्द्रः । राजन् त्रिविष्टपं गतः सर्वदेवैर्नमस्कृतः ॥
Verse 26
तमेवत्वंमहाराजविसृजेन्द्रजितंसुतम् ।यावद्वानरसेनांतांसरामांनयतिक्षयम् ।।।।
तस्मात् त्वं महाराज इन्द्रजितं सुतं विसृज । यावत् स वानरसेनां तां सरामां नयति क्षयम् ॥
Verse 27
राजन्नापदयुक्तेयमागताप्राकृताज्जनात् ।हृदिनैवत्वयाकार्यात्वंवधिष्यसिराघवम् ।।।।
राजन्, एषा आपद् प्राकृताज्जनात् आगता; हृदि नैव त्वया कार्या । त्वं राघवं वधिष्यसि ॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the court’s attempt to shape royal decision-making through flattery and selective precedent, minimizing the enemy and urging escalation by dispatching Indrajit—highlighting the ethical risk of counsel that prioritizes pride over accurate threat assessment.
The dialogue illustrates how power can become epistemically fragile: lacking nīti (political discernment), a court may confuse past victories and divine boons with guaranteed success, turning rhetoric into a substitute for strategic truth.
Key landmarks include Rasātala and Bhogavatī (subterranean nāga realms), Kailāsa (Kubera’s domain and the source of the vimāna), Laṅkā (the political-military center), and mythic Yama-loka imagery used to magnify Ravana’s martial reputation.