Sarga 65
कुम्भकर्णप्रस्थानम् — Kumbhakarna’s Departure for Battle
युद्धकाण्ड
अस्मिन् पञ्चषष्टितमे सर्गे कुम्भकर्णस्य सभामध्ये मन्त्रविचारः शस्त्राभिषेकपर्यन्तं युद्धप्रस्थानरूपेण परिणमति। स महोदरस्य निरुत्साहवचनं परुषं निन्दन् क्षात्रधर्मं प्रतिपादयति—शौर्यं न स्वश्लाघया, कर्मभिरेव प्रमाणीकृतं भवति; सर्वेषां युक्तिदोषान् परिशोधयितुं रणभूमिं गमिष्यामीति चोवाच। रावणः तं समाश्वासयन् महोदरस्य रामभयमेव कारणमिति निर्दिश्य, कुम्भकर्णस्य अतुलबलं सौहृदं च प्रशंसन् वानरसेनां तथा तौ राजपुत्रौ विनाशयितुं प्रेरयति। कुम्भकर्णः रामं हत्वा रावणस्य भयमपनयिष्यामीति प्रतिज्ञाय, एक एव अग्रे गन्तुमिच्छति; किन्तु रावणः एकाकित्वजनितां दर्पदोषां वारयन् रक्षितेनैव मार्गेण प्रस्थानं आज्ञापयति। ततः माल्याङ्गदाङ्गुलीयाभरणमुकुटकुण्डलमेखलाकवचानि तस्मै विधिवत् समर्प्यन्ते; स वह्निचन्द्रनारायणत्रिविक्रमादिसदृशैः उपमैः वर्ण्यते। दुन्दुभिशङ्खनिनदैः रथगजाश्वविविधवाहनैश्च सह स निर्गच्छति; तदा घनान्धकारमेघविद्युतः, शृगालरवाः, परिभ्रमन्तः पक्षिणः, आयुधे गृध्रनिपातः, उल्कापातः, सूर्यस्य म्लानता, वातस्य स्तम्भश्च—अशुभानि निमित्तानि दृश्यन्ते; तथापि दैववशात् स प्रसरति। प्राकारं लङ्घयित्वा वानरान् त्रासयति; तस्य नादेन ते विद्रवन्ति पतन्ति च—राजकीयवैभवोक्तिविश्वासस्य विरुद्धं निमित्तानां मृत्युसूचनं सर्गस्य सन्धिं दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
स तथोक्तस्तुनिर्भर्त्स्यकुम्भकर्णोमहोदरम् ।अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठंभ्रातरंरावणंततः ।।।।
एवं उक्तः कुम्भकर्णः महोदरं निर्भर्त्स्य, ततः राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं रावणं प्रति अब्रवीत्॥
Verse 2
सोऽहंतवभयंघोरंवधात्तस्यदुरात्मनः ।रामस्याद्यप्रमार्जामिनिर्वैरोहिसुखीभव ।।।।
सोऽहं तव घोरं भयं तस्य दुरात्मनः रामस्य वधात् अद्य प्रमार्जामि; निर्वैरो हि सुखी भव।
Verse 3
गर्जन्ति न वृथाशूरानिर्जलाइवतोयदाः ।पश्यसम्पद्यमानंतुगर्जितंयुधिकर्मणा ।।।।
गर्जन्ति न वृथा शूरा निर्जला इव तोयदाः । पश्य सम्पद्यमानं तु गर्जितं युधि कर्मणा ॥
Verse 4
न मर्षयन्तिचात्मानंसम्भावयतिनात्मना ।अदर्शयित्वाशूरास्तुकर्मकुर्वन्तिदुष्करम् ।।।।
न शूरा आत्मानं मर्षयन्ति, न चात्मना आत्मानं सम्भावयन्ति। अदर्शयित्वा तु ते दुष्करं कर्म कुर्वन्ति॥
Verse 5
विक्लबानामबुद्धीनांराज्ञापण्डितमानिनाम् ।श्रृण्वतासदितमिदंत्वाद्विधानांमहोदर ।।।।
घोररूपाः शिवा ज्वालाकबलैर्मुखैः सन्नदुः; विहङ्गमाश्चापसव्यानि मण्डलानि कृत्वा न्यषीदन्।
Verse 6
युद्धेकापुरुषैर्नित्यंभवद्भिःप्रियवादिभि: ।राजानमनुगच्छद्भिःसर्वंकृत्यमोद्धिसादितम् ।।।।
युद्धे नित्यं कापुरुषैः, प्रियवादिभिरपि भवद्भिः। राजानमनुगच्छद्भिः स्तुतिवादपरैः सर्वं कृत्यं विनाशमुपनीतम्॥
Verse 7
राजशेषाकृतालङ्काक्षीणःकोशोबलंहतम् ।राजानमिममासाद्यसुहृचचिह्नममित्रकम् ।।।।
राजशेषाकृता लङ्का, क्षीणः कोशो बलं हतम्। राजानमिममासाद्य सुहृच्चिह्नममित्रकाः॥
Verse 8
एषनिर्याम्यहंयुद्धमुद्यतश्शत्रुनिर्जये ।दुर्नयंभवतामद्यसमीकर्तुंमिहाहवे ।।।।
एष निर्याम्यहं युद्धम् उद्यतः शत्रुनिर्जये। दुर्नयं भवतामद्य समीकर्तुं मिहाहवे॥
Verse 9
एवमुक्तवतोवाक्यंकुम्भकर्णस्यधीमतः ।प्रत्युवाचततोवाक्यंप्रहसन्राक्षसाधिपः ।।।।
एवमुक्तवतो वाक्यं कुम्भकर्णस्य धीमतः। प्रत्युवाच ततो वाक्यं प्रहसन् राक्षसाधिपः॥
Verse 10
महोदरोऽयंरामात्तुपरित्रस्तो न संशयः ।न हिरोचयतेतात युद्धंयुद्धविशारद ।।।।
अयं महोदरः रामात् परित्रस्तः, न संशयः। युद्धविशारदः सन् अपि, तात, युद्धं न रोचयते॥
Verse 11
कश्चिन्मेत्वत्समोनास्तिसौहृदेनबलेन च ।गच्छशत्रुवधायत्वंकुम्भकर्णजयाय च ।।।।
सौहृदेन बलेन च मे त्वत्समः कश्चित् नास्ति। कुम्भकर्ण, त्वं शत्रून् वधाय जयाय च गच्छ॥
Verse 12
तस्मात्तुशत्रुनाशार्थंभवान्सम्बोधितोमया ।अयंहिकालस्सुहृदांराक्षसानामरिन्दम ।।।।
तस्मात् शत्रुनाशार्थं मया भवान् प्रबोधितः। अयं हि कालः सुहृदां राक्षसानाम्, अरिन्दम॥
Verse 13
तद्गच्छशूलमादायपाशहस्तइवान्तकः ।वानरान्राजपुत्रौ च भक्ष्यादित्यतेजसा ।।।।
तद्गच्छ शूलमादाय पाशहस्त इवान्तकः। आदित्यतेजसा वानरान् राजपुत्रौ च भक्षय॥
Verse 14
समालोक्यतुतेरूपंविद्रविष्यन्तिवानराः ।रामलक्ष्मणयोश्चापिहृदयेप्रस्फुटिष्यतः ।।।।
समालोक्य तु ते रूपं विद्रविष्यन्ति वानराः। रामलक्ष्मणयोश्चापि हृदये प्रस्फुटिष्यतः॥
Verse 15
एवमुक्त्वामहातेजाःकुम्भकर्णंमहाबलम् ।पुनर्जातमिवात्मानंमेनेराक्षसपुङ्गवः ।।।।
एवम् उक्त्वा महातेजाः कुम्भकर्णं महाबलम्। पुनर्जातमिवात्मानं मेने राक्षसपुङ्गवः॥
Verse 16
कुम्भकर्णबलाभिज्ञोजानंस्तस्यपराक्रमम् ।बभूवमुदितोराजाशशाङ्कइवनिर्मलः ।।।।
कुम्भकर्णबलाभिज्ञो जानंस्तस्य पराक्रमम्। बभूव मुदितो राजा शशाङ्क इव निर्मलः॥
Verse 17
इत्येवमुक्तःसम्हृष्टोनिर्जगाममहाबलः ।राज्ञस्तुवचनंश्रुत्वाकुम्भकर्णस्समुद्यत:।। ।।
इत्युक्तः स महाबलः कुम्भकर्णः संहृष्टः, राज्ञो वचनं श्रुत्वा समुद्यतः सन् निर्जगाम।
Verse 18
आददेनिशितंशूलंवेगाच्छत्रुनिबर्हणम् ।सर्वकालायसंदीप्तंतप्तकाञ्चनभूषणम् ।।।।
स वेगाद् निशितं शूलम् आददे—शत्रुनिबर्हणम्; सर्वकालायसंदीप्तं तप्तकाञ्चनभूषणम्।
Verse 19
इन्द्राशनिसमंभीमंवज्रप्रतिमगौरवम् ।देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ।। ।।रक्तमाल्यंमहाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् ।आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ।।।।कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।
इन्द्राशनिसमं भीमं वज्रप्रतिमगौरवम्, देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम्। रक्तमाल्यं महाधामं स्वतश्चोद्गतपावकम्, शत्रुशोणितरञ्जितं निशितं शूलम् आदाय; महातेजाः कुम्भकर्णो रावणं वाक्यमब्रवीत्।
Verse 20
इन्द्राशनिसमंभीमंवज्रप्रतिमगौरवम् ।देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ।।6.65.19 ।।रक्तमाल्यंमहाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् ।आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ।।6.65.20।।कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।
इन्द्राशनिसमं भीमं वज्रप्रतिमगौरवम्, देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम्। रक्तमाल्यं महाधामं स्वतश्चोद्गतपावकम्, शत्रुशोणितरञ्जितं निशितं शूलम् आदाय; महातेजाः कुम्भकर्णो रावणं वाक्यमब्रवीत्।
Verse 21
गमिष्याम्यहमेकाकीतिष्ठत्विहबलंमम ।।।।अद्यतान् क्षुभितान् क्रुद्धोभक्षयिष्यामिवानरान् ।
अहमेवैकाकी गमिष्यामि; मम बलं त्विह तिष्ठतु। अद्य क्रुद्धः क्षुभितान् तान् वानरान् भक्षयिष्यामि॥
Verse 22
कुम्भकर्णवचश्श्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ।।।।सैन्यैःपरिवृतोगच्छशूलमुद्गतपाणिभिः ।
कुम्भकर्णवचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्। सैन्यैः परिवृतो गच्छ, शूलमुद्गतपाणिभिः॥
Verse 23
वानराहिमहात्मानश्शीघ्रास्सव्यवसायिनः ।।।।एकाकिनंप्रमत्तंवानयेयुद्धशनैःक्ष्यम् ।
वानरा हि महात्मानः शीघ्राः सुव्यवसायिनः। एकाकिनं प्रमत्तं वा दशनैः युद्धे शनैः क्षपयन्ति॥
Verse 24
तस्मात्परमदुर्धर्षै: सैन्यैःपरिवृतोव्रज ।।।।रक्षसामहितंसर्वंशत्रुपक्षंनिषूदय ।
तस्मात् परमदुर्धर्षैः सैन्यैः परिवृतो व्रज। रक्षसाम अहितं सर्वं शत्रुपक्षं निषूदय॥
Verse 25
अथासनात्समुत्पत्यस्रजं मणिकृतान्तराम् ।।।।आबबन्धमहातेजाःकुम्भकर्णस्यरावणः ।
अथासनात् समुत्पत्य स्रजं मणिकृतान्तराम्। आबबन्ध महातेजाः कुम्भकर्णस्य रावणः॥
Verse 26
अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान्वराण्याभरणानि च ।।।।हारं च श्शिसङ्काशमाबबन्दमहात्मनः ।
तदा महात्मनः अङ्गदानि अङ्गुलीवेष्टान् वराण्याभरणानि च । शशिसङ्काशं हारं च तस्मै सम्यगाबबन्ध ॥
Verse 27
दिव्यानि च सुगन्धीनिमाल्यदामानिरावणः ।।।।श्रोत्रिचासञ्जयामासश्रीमतीचास्यकुण्डले ।
दिव्यानि च सुगन्धीनि माल्यदामानि रावणः । श्रोत्रे चासञ्जयामास श्रीमती चास्य कुण्डले ॥
Verse 28
काञ्चनाङ्गदकेयूरोनिष्काभरणभूषितः ।।।।कुम्भकर्णोबृहत्कर्णस्सुहुतोऽग्निरिवाबभौ ।
काञ्चनाङ्गदकेयूरो निष्काभरणभूषितः । कुम्भकर्णो बृहत्कर्णः सुहुतोऽग्निरिवाबभौ ॥
Verse 29
श्रोणीसूत्रेणमहतामेचकेनव्यराजत ।।।।अमृतोत्पादनेनद्धोभुजङ्गेनेवमन्दरः ।
श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन व्यराजत । अमृतोत्पादने नद्धो भुजङ्गेनेव मन्दरः ॥
Verse 30
स काञ्चनंभारसहंनिवातंविद्युत्प्रभंदीप्तमिवात्मभासा ।आबध्यमानःकवचंरराजसन्ध्याभ्रसम्वीतराजः ।।।।
स काञ्चनं भारसहं निवातं विद्युत्प्रभं दीप्तमिवात्मभासा । आबध्यमानः कवचं रराज सन्ध्याभ्रसम्वीत इवाद्रिराजः ॥
Verse 31
सर्वाभरणसर्वाङ्गश्शूलपाणिस्सराक्षसः ।त्रिविक्रमकृतोत्साहोनारायणइवाबभौ ।।।।भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ।।।।
सर्वाभरणसर्वाङ्गः शूलपाणिः स राक्षसः । त्रिविक्रमकृतोत्साहो नारायण इवाबभौ ॥ भ्रातरं सम्परिष्वज्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । प्रणम्य शिरसा तस्मै सम्प्रतस्थे महाबलः ॥
Verse 32
सर्वाभरणसर्वाङ्गश्शूलपाणिस्सराक्षसः ।त्रिविक्रमकृतोत्साहोनारायणइवाबभौ ।।6.65.31।।भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ।।6.65.32।।
भ्रातरं सम्परिष्वज्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । प्रणम्य शिरसा तस्मै सम्प्रतस्थे महाबलः ॥
Verse 33
निष्पतन्तंमहाकायंमहानादंमहाबलम् ।तमाशीर्भिःप्रशस्ताभिःप्रेषयामासरावणः ।।।।
निष्पतन्तं महाकायं महानादं महाबलम् । तमाशीर्भिः प्रशस्ताभिः प्रेषयामास रावणः ॥
Verse 34
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्सैन्यैश्चापिवरायुथैः ।तंगजैश्चतुरङ्गैश्चस्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः ।।।।अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम् ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सैन्यैश्चापि वरायुधैः । तं गजैश्चतुरङ्गैश्च स्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः ॥ अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम् ॥
Verse 35
सर्पैरुष्ट्रैःखरैरश्वैस्सिम्हद्विपमृगद्विजैः ।अनुजग्मुश्चतंघोरंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।।।
सर्पैः उष्ट्रैः खरैः अश्वैः सिंहैः द्विपैः मृगैः द्विजैश्च आरूढाः, तं घोरं महाबलं कुम्भकर्णं अनुजग्मुः।
Verse 36
स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणोधृतातपत्रःशितशूलपाणिः ।मदोत्कटःशोणितगन्धमत्तोविनिर्ययौदावनदेवशत्रुः ।।।।
पुष्पवर्षैः अवकीर्यमाणः, धृतातपत्रः, शितशूलपाणिः; मदोत्कटः, शोणितगन्धमत्तः, स दानवदेवशत्रुः विनिर्ययौ।
Verse 37
पदातयश्चबहवोमहानादामहाबलाः ।अन्वयूराक्षसाभीमाभीमाक्षाश्शस्त्रपाणयः ।।।।
पदातयः बहवः महानादाः महाबलाः; राक्षसाभीमाः भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः तमन्वयुः।
Verse 38
रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः ।शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ।।।।बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च ।तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ।।।।
रक्ताक्षाः सुमहाकायाः नीलाञ्जनचयोपमाः; शूलान् उद्यम्य, खड्गान् निशितान् परश्वधान् च, बहुव्यामान् परिघान्, गदाः मुसलानि च, विपुलान् तालस्कन्धान्, क्षेपणीयान् दुरासदान् च आदाय, निर्ययुः।
Verse 39
रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः ।शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ।।6.65.38।।बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च ।तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ।।6.65.39।।
बहुव्यामान् परिघान् गदाः मुसलानि च, विपुलान् तालस्कन्धान्—क्षेपणीयान् दुरासदान्—ते बिभ्रुः।
Verse 40
अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् ।निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ।।।।धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः ।रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ।।।।
अथ कुम्भकर्णो महातेजाः महाबलः अन्यद्वपुरादाय दारुणं रोमहर्षणं निष्पपात। धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितो रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसन्निभः॥
Verse 41
अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् ।निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ।।6.65.40।।धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः ।रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ।।6.65.41।।
स धनुःशतपरीणाहः षट्छत्रसमुच्छ्रितो रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसन्निभः॥
Verse 42
सन्निपत्य च रक्षांसिदग्धशैलोपमामहान् ।कुम्भकर्णोमहावक्त्रःप्रहसन्निदमब्रवीत् ।।।।
सन्निपत्य च रक्षांसि दग्धशैलोपमो महान्। कुम्भकर्णो महावक्त्रः प्रहसन्निदमब्रवीत्॥
Verse 43
अद्यवानरमुख्यानांतानियूथानिभागश ।निर्दहिष्यामिसङ्ख्रुद्धश्शलाभानिवपावकः ।।।।
अद्य क्रोधसमाविष्टो वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशो निर्दहिष्यामि—यथा पावकः शलभान् भस्मसात्करोति।
Verse 44
नापराध्यन्तिमेकामंवानरा: वनचारिणः ।जातिरस्मद्विधानांसापुरोद्यानविभूषणम् ।।।।
वानरा वनचारिणो मे कामं नापराध्यन्ति; अस्मद्विधानां तु सा जातिः पुरोद्यानविभूषणमेव।
Verse 45
पुररोधस्यमूलंतुराघवस्सहलक्ष्मणः ।हतेतस्मिन् हतंसर्वंतंवधिष्यामिसंयुगे ।।।।
पुररोधस्य मूलं तु राघवः सहलक्ष्मणः; तस्मिन् हते हतं सर्वम्—तं तस्मादहं संयुगे वधिष्यामि।
Verse 46
एवंतस्यब्रुवाणस्यकुम्भकर्णस्यराक्षसाः ।नादंचक्रुर्महाघोरंकम्पयन्तइवार्णवम् ।।।।
एवं ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः महाघोरं नादं चक्रुः, अर्णवं कम्पयन्त इव।
Verse 47
तस्यनिष्पततस्तूर्णंकुम्भकर्णस्यधीमतः ।बभूवुर्घोररूपाणिनिमित्तानिसमन्ततः ।।।।
तस्य धीमतः कुम्भकर्णस्य तूर्णं निष्पततः समन्ततो घोररूपाणि निमित्तानि बभूवुः।
Verse 48
उल्काशनियुतामेघाबभूवुर्गर्धभारुणाः ।ससागरवनाचैववसुधासमकम्पत ।।।।
उल्काशनिसमन्विता गर्धभारुणा मेघा समन्तात् समागताḥ; ससागरवनैः सह वसुधा समकम्पत इव।
Verse 49
घोररूपाश्शिवानेदुस्सज्वालकबलैर्मुखैः ।मण्डलान्यपसव्यानिबबन्धुश्चविहङ्गमाः ।।।।
घोररूपाः शिवा ज्वालाकबलैर्मुखैः सन्नदुः; विहङ्गमाश्चापसव्यानि मण्डलानि कृत्वा न्यषीदन्।
Verse 50
निष्पपात च गृध्रोमालेवाऽस्यपथिगच्छतः ।प्रास्फुरन्नयनंचास्यसव्योबाहुश्चकम्पत ।।।।
पथि गच्छतः तस्य प्रासे मालेव गृध्रो निष्पपात; तस्य नयनं प्रास्फुरत्, सव्यो बाहुश्च कम्पत—अशुभलक्षणम्।
Verse 51
निष्पपाततदाचोल्काज्वलन्तीभीमनिश्श्वना ।आदित्योनिष्प्रभश्चासीन्नप्रवाति च ऽनिलः ।।।।
तदा भीमनिःस्वना ज्वलन्त्युल्का निष्पपात; आदित्यः निष्प्रभोऽभवत्, अनिलोऽपि न प्रववौ।
Verse 52
अचिन्तयन्महोत्पातानुदितान्रोमहर्षणान् ।निर्ययौकुम्भकर्णस्तुकृतान्तबलचोदितः ।।।।
उदितान् रोमहर्षणान् महोत्पातान् अचिन्तयन्; कुम्भकर्णस्तु कृतान्तबलचोदित इव निर्ययौ।
Verse 53
न लङ्घयित्वाप्राकारंपद्भ्यांपर्वतसन्निभः ।ददर्शाभ्रघनप्रख्यंवानरानीकमद्भुतम् ।।।।
स पर्वतसन्निभः पद्भ्यां प्राकारं न लङ्घयित्वा अग्रे जगाम। ततोऽद्भुतं वानरानीकम् अभ्रघनप्रख्यं सन्दृश्य विस्मयं जगाम॥
Verse 54
तेदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंवानराःपर्वतोपमम् ।वायुनुन्नाइवघनाययुस्सर्वादिशस्तदा ।।।।
राक्षसश्रेष्ठं पर्वतोपमं दृष्ट्वा वानराः। वायुनुन्ना घना इव तदा सर्वा दिशो ययुः॥
Verse 55
तद्वानरानीकमतिप्रचण्डंदिशोद्रवद्भिन्नमवाभ्रजालम् ।स कुम्भकर्णस्समवेक्ष्यहर्षान्ननादभूयोघनवद्घनाभः ।।।।
दिशो द्रवद्भिन्नमिवाभ्रजालं प्रचण्डं तद्वानरानीकं समवेक्ष्य। घनवद्घनाभः स कुम्भकर्णो हर्षात् भूयो भूयो ननाद॥
Verse 56
तेतस्यघोरंनिनदंनिशम्ययथानिनादंदिविवारिदस्य ।पेतुर्धरण्यांबहवःप्लवङ्गानिकृत्तमूलाइवशालवृक्षाः ।।।।
तस्य घोरं निनदं निशम्य दिवि वारिदनिनादमिव। बहवः प्लवङ्गा धरण्यां पेतुः निकृत्तमूला इव शालवृक्षाः॥
Verse 57
विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णोरिपुनिधनायविनिस्पृतोत्मा ।कपिषणभयमाददत्सुभीमंप्रभुरिवदण्डवान्युगान्ते ।।।।
विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णो रिपुनिधनाय विनिस्पृतात्मा। कपिषणभयमाददत्सुभीमं प्रभुरिव दण्डवान्युगान्ते॥
Frequently Asked Questions
The sarga contrasts fear-based counsel with duty-based action: Kumbhakarṇa condemns demoralizing speech, commits to repairing collective failures through battlefield responsibility, while Rāvaṇa balances praise with strategic caution against reckless solitary combat.
Valor is authenticated by conduct rather than self-advertisement, yet true leadership integrates courage with prudence; additionally, the narrative juxtaposes human agency (arming, counsel, resolve) with nimitta and daiva (portents and destiny) to frame war as morally charged and time-bound.
Laṅkā’s prākāra (rampart) marks the threshold from courtly order to battlefield chaos, while the ceremonial gifting of garlands, ornaments, parasol, and armor reflects royal investiture culture; the omen imagery (sky, ocean, birds, jackals, meteors) situates the march within traditional Sanskrit portent-lore.