Sarga 64
महोदर-वाक्यं कुम्भकर्ण-प्रतिषेधः (Mahodara’s Counsel and the Critique of Kumbhakarna’s Solo Assault)
युद्धकाण्ड
लङ्कायां सभामध्ये मन्त्रविवादरूपेण अयं सर्गः प्रवर्तते। कुम्भकर्णस्य एकाकिनः समराभिगमन-निश्चयं श्रुत्वा महोदरः तीक्ष्णेन वचसा तं निन्दति—एषा बुद्धिः सुयुद्धनीतिविरुद्धा, अविवेकपूर्णा चेति। स जनस्थान-वधे रामेण पूर्वं राक्षसानां नाशं दृष्टान्तीकृत्य रामस्य पराक्रमं सिद्धं, तद्भयस्य च अद्यापि प्रसरं दर्शयति। क्रुद्धसिंह इव रामः, सुप्तभुजग इव च अनुत्थापनीयः—इत्यादिभिः उपमैः स प्रत्यक्षप्रकोपनं रणनीत्याऽयुक्तं प्रतिपादयति। अनन्तरं स निन्दां त्यक्त्वा निश्चितं, यद्यपि नैतिकतया संदिग्धं, उपायं निवेदयति। महोदर-द्विजिह्व-सम्ह्रादि-कुम्भकर्ण-वितर्दनैः पञ्चभिः वीरैः सह निर्गत्य रामं प्रति समरः कर्तव्यः; यथाफलम्, नगरमध्ये तु ‘रामलक्ष्मणौ भक्षितौ’ इति वार्ता प्रसारणीया, येन जनानां मनोभङ्गः स्यात्। तस्याः अफवाहायाः लाभं गृह्णन् रावणः सीतां रहसि उपगम्य शोकशमनं कृत्वा धान्य-धन-रत्नैः प्रलोभयेत्, भय-शोक-एकाकित्वैः वशीकरणं साधयितुम्। एवं सर्गे नीतिशास्त्रीयं जोखिम-साधन-कालविचारं च, कपटसूचनानीत्या सह, युगपत् दर्श्यते—यत् मन्त्रः कौशलयुक्तोऽपि धर्मतः कलुषितो भवितुमर्हति।
Shlokas
Verse 1
तदुक्तमतिकायस्यबलिनोबाहुशालिनः ।कुम्भकर्णस्यवचनंश्रुत्वोवाचमहोदरः ।।।।
अतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वा महोदरः प्रत्युवाच।
Verse 2
कुम्भकर्णकुलेजातोधृष्टःप्राकृतदर्शनः ।अवलिप्तो न शक्नोषिकृत्यंसर्वत्रवेदितुम् ।।।।
कुम्भकर्णकुलेजातोऽपि धृष्टः प्राकृतदर्शनः। अवलिप्तस्त्वं सर्वत्र कर्तव्यं न शक्नोषि वेदितुम्॥
Verse 3
कुम्भकर्णकुलेजातोधृष्टःप्राकृतदर्शनः ।अवलिप्तो न शक्नोषिकृत्यंसर्वत्रवेदितुम् ।।6.64.2।।
कुम्भकर्णकुलेजातोऽपि त्वं धृष्टः प्राकृतदर्शनः; अवलिप्तः सन् सर्वत्र कर्तव्यं वेदितुं न शक्नोषि।
Verse 4
स्थानंवृद्धिं च हानि च देशकालविभागवित् ।आत्मनश्चपरेषां च बुध्यतेराक्षसर्षभः ।।।।
देशकालविभागवित् स राक्षसर्षभः आत्मनः परेषां च स्थानं वृद्धिं च हानिं च बुध्यते॥
Verse 5
यत्तुशक्यंबलवताकर्तुंप्राकृतबुद्धिना ।अनुपासितवृद्धेनकःकुर्यात्तादृशंनरः ।।।।
बलवता प्राकृतबुद्धिना, वृद्धानामनुपासितेन यत् कर्तुं शक्यं—तादृशं कर्म कः विवेकी नरः कुर्यात्?॥
Verse 6
यांस्तुधर्मार्थकामांस्त्वंब्रवीषिपृथगाश्रयान् ।अवबोद्धुंस्वभावेतान्नहिलक्षणमस्तितान् ।।।।
धर्मार्थकामान् त्वं पृथगाश्रयान् इव ब्रवीषि; परं तेषां स्वभावे पृथक्त्वलक्षणं न हि विद्यते॥
Verse 7
कर्मचैवहिसर्वेषांकारणानांप्रयोजकम् ।श्रेयःपापीयसांचात्रफलंभवतिकर्मणाम् ।।।।
कर्मैव सर्वेषां कारणानां प्रयोजकम्; अत्र कर्मणां फलम् श्रेयः वा पापीयः वा भवति॥
Verse 8
निश्श्रेयसफलावेवधर्मार्थावितरावपि ।अधर्मानर्थयोःप्राप्तिःफलं च प्रत्यवायिकम् ।।।।
निःश्रेयसफलौ एव धर्मार्थौ, अन्येऽपि पुरुषार्था यथाविधि सेविताः शुभफलप्रदाः। अधर्मात् चानर्थात् च विपरीतं प्रत्यवायिकं दुःखरूपं फलं प्राप्यते॥
Verse 9
ऐहलौकिकपारक्यंकर्मपुम्भिर्निषेव्यते ।कर्माण्यपितुकल्यानिलभतेकाममास्थितः ।।।।
ऐहिकं पारत्रिकं च फलं प्रार्थयमानाः पुमांसः कर्म निषेवन्ते। कामपरायणस्तु जनः कर्मभिरपि केवलं कल्याणाभासं लाभं लभते, न तु धर्ममूलं परं हितम्॥
Verse 10
तत्रक्लुप्तमिदंराज्ञाहृदिकार्यंमतं च नः ।शत्रौहिसाहसंयत्स्यात्किमिवात्रापनीयते ।।।।
तत्र राज्ञा हृदि कृतनिश्चयं कर्म क्लुप्तमासीत्, अस्माभिरपि तन्मतं समनुमोदितम्; तत् कृतं च। शत्रौ हि साहसं यत् स्यात्, किमिवात्रापनीयते?
Verse 11
एकस्यैवाभियानेतुहेतुर्यःकथितस्त्वया ।तत्राप्यनुपपन्नंतेवक्ष्यामियदसाधु च ।।।।
एकस्यैवाभियाने त्वया यः हेतुः कथितः, तत्रापि तव वचनमनुपपन्नम् असाधु च; यत् कारणं तदहं वक्ष्यामि।
Verse 12
येनपूर्वंजनस्थानेबहवोऽतिबलाहताः ।राक्षसाराघवंतंत्वंकथमेकोजयिष्यसि ।।।।
येन पूर्वं जनस्थाने बहवोऽतिबला राक्षसा हताः, तं राघवं त्वं कथमेको जयिष्यसि?
Verse 13
येपुरानिर्जितास्तेनजनस्थानेमहौजसः ।राक्षसांस्तान्पुरेसर्वान्भीतानद्यापिपश्यसि ।।।।
ये जनस्थाने पुरा तेन महौजसा निर्जिताः राक्षसाः, तान् सर्वान् पुरे अद्यापि भीतान् पश्यसि।
Verse 14
तंसिंहमिवसङ्क्रुद्धंरामंदशरथात्मजम् ।सर्पंसुप्तमिवबुद्ध्यप्रबोधयितुमिच्छसि ।।।।
सिंहमिव सङ्क्रुद्धं दशरथात्मजं रामं सर्पं सुप्तमिव बुद्ध्या प्रबोधयितुमिच्छसि।
Verse 15
ज्वलन्तंतेजसानित्यंक्रोधेन च दुरासदम् ।कस्तंमृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति ।।।।
तेजसा नित्यं ज्वलन्तं क्रोधेन च दुरासदं, मृत्युमिवासह्यं तं कः आसादयितुमर्हति?
Verse 16
संशयस्थमिदंसर्वंशत्रोःप्रतिसमासने ।एकस्यगमनंतत्र न हिमेरोचतेभृशम् ।।।।
शत्रोः प्रतिसमासने सर्वमिदं बलं संशयस्थं; तत्र एकस्य गमनं मे भृशं न रोचते।
Verse 17
हीनार्थस्तुसमृद्धार्थंकोरिपुंप्राकृतंयथा ।निश्चित्यजीवितत्यागेवशमानेतुमिच्छति ।।।।
हीनार्थः समृद्धार्थं रिपुं प्राकृत इव, जीवितत्यागे निश्चित्य, वशमानेतुमिच्छति कः?
Verse 18
यस्यनास्तिमनुष्येषुसदृशोराक्षसोत्तम ।कथमाशंससेयोद्धुंतुल्येनेन्द्रविवस्वतोः ।।।।
हे राक्षसोत्तम, मनुष्येषु तस्य सदृशो न कश्चनास्ति। इन्द्रविवस्वतोस्तुल्येन सह कथं योद्धुमाशंससे॥
Verse 19
एवमुक्त्वातुसम्रब्दःकुम्भकर्णंमहोदरः ।उवाचरक्षसांमध्येरावणंलोकरावणम् ।।।।
एवमुक्त्वा तु सम्रब्धो महोदरः कुम्भकर्णविषये। रक्षसां मध्ये लोकरावणं रावणमुवाच॥
Verse 20
लब्ध्वापुनस्त्वंवैदेहींकिमर्थंसम्प्रजल्पसि ।यदीच्छसितदासीतावशगातेभविष्यति ।।।।
लब्ध्वा पुनस्त्वं वैदेहीं किमर्थं सम्प्रजल्पसि। यदीच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति॥
Verse 21
दृष्टःकश्चदुपायोमेसीतोपस्थानकारकः ।रुचितश्चेत्स्वयाबुध्याराक्षसेन्द्र तंशृणु ।।।।
दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः। रुचितश्चेत्स्वया बुद्ध्या राक्षसेन्द्र तं शृणु॥
Verse 22
अहंद्विजिह्वस्सम्ह्रादीकुम्भकर्णोवितर्दनः ।पञ्चरामवधायैतेनिर्यान्त्वित्यवघोषय ।।।।
एवं घोषय— “अहं द्विजिह्वः सम्ह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनश्च; एते पञ्च रामवधार्थं निर्गमिष्यन्ति” इति।
Verse 23
ततोगत्वावयंयुद्धंदास्यामस्तस्ययत्नतः ।जेष्यामोयदितेशत्रून्नोपायैःकृत्यमस्तिनः ।।।।
ततः निर्गत्य वयं तस्य यत्नतः युद्धं दास्यामः। यदि ते शत्रून् जेष्यामः, तर्हि नोपायैः कर्तव्यं नः।
Verse 24
अथजीवतिनश्शत्रुर्वयं च कृतसम्युगाः ।ततस्तदभिपत्स्यामोमनसायत्समीक्षितम् ।।।।
अथ नः शत्रुः जीवति, वयं च कृतसंयुगाः; ततः मनसा यत् समीक्षितं, तदभिपत्स्यामः।
Verse 25
वयंयुद्धादिहेष्यामोरुधिरेणसमुक्षिताः ।विदार्यस्वतनुंबाणैरामनामाङ्कितैश्शितैः ।।।।
वयं युद्धात् इह एष्यामः रुधिरेण समुक्षिताः, रामनामाङ्कितैः शितैः बाणैः स्वतनुं विदार्य।
Verse 26
भक्षितोराघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेतिवादिनः ।तवपादौग्रहीष्यामस्त्वंनःकामंप्रपूरय ।।।।
“भक्षितो राघवोऽस्माभिः लक्ष्मणश्च” इति वादिनः, तव पादौ ग्रहीष्यामः; त्वं नः कामं प्रपूरय।
Verse 27
ततोऽवघोषयपुरेगजस्कन्धेनपार्थिव ।हतोरामस्सहभ्रात्राससैन्यइतिसर्वतः ।।।।
ततः पार्थिव, गजस्कन्धारूढैर्दूतैः पुरे सर्वतः अवघोषय— “रामो भ्रात्रा सह ससैन्यः हतः” इति।
Verse 28
प्रीतोनामततोभूत्वाभृत्यानांत्वमरिन्दम ।भोगांश्चपरिवारांश्चकामांश्चवसुदापय ।।।।
अरिन्दम, ततः प्रीतो भूत्वा भृत्यानां परिवाराणां च भोगान् कामांश्च वसूनि च यथेष्टं दापय।
Verse 29
ततोमाल्यानिवासांसिवीराणामनुलेपनम् ।पेयं च बहुयोधेभ्यस्स्वयं च मुदितःपिब ।।।।
ततो वीराणां माल्यानि वासांसि चानुलेपनं च वितर; योधेभ्यः बहु पेयं दापय, स्वयं च मुदितः पिब।
Verse 30
ततोऽस्मिन् बहुलीभूतेकौलीनेसर्वतोगते ।भक्षितस्ससुहृद्रामोराक्षसैरितिविश्रुते ।।।।प्रविश्याश्वास्यचापित्वंसीतांरहसिसान्त्वय ।धनधान्यैश्चकामैश्चरत्नैश्चानांप्रलोभय ।।।।
ततोऽस्मिन् बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते— “रामः ससुहृद् राक्षसैर्भक्षितः” इति विश्रुते— त्वं प्रविश्य रहसि सीतामाश्वास्य सान्त्वय; धनधान्यैः कामैः रत्नैश्चैनां प्रलोभय।
Verse 31
ततोऽस्मिन् बहुलीभूतेकौलीनेसर्वतोगते ।भक्षितस्ससुहृद्रामोराक्षसैरितिविश्रुते ।।6.64.30।।प्रविश्याश्वास्यचापित्वंसीतांरहसिसान्त्वय ।धनधान्यैश्चकामैश्चरत्नैश्चानांप्रलोभय ।।6.64.31।।
प्रविश्य त्वं रहसि सीताम् आश्वास्य सान्त्वय; ततः धनधान्यैः कामैः रत्नैश्च ताम् प्रलोभय, तथा तां वशीकुरु।
Verse 32
अनयोपधयाराजन् भयशोकानुबन्धया ।अकामात्वद्वशंसीतानष्टनाथाभविष्यति ।।।।
राजन्, भयशोकानुबन्धया अनयोपधया सीता अकामा अपि, नष्टनाथेति मन्यमाना, त्वद्वशं भविष्यति।
Verse 33
ञ्जनीयम्हिभर्तारंविनष्टमवगम्यसा ।नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वाच्चत्वद्वशंप्रतिपत्स्यते ।।।।
रञ्जनीयं भर्तारं विनष्टमिति अवगम्य सा, नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वाच्च, त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते।
Verse 34
सापुरासुखसम्वृद्धासुखार्हादुःखकर्शिता ।त्वय्यधीनंसुखंज्ञात्वासर्वथोगमिष्यति ।।।।
सा पुरा सुखसम्वृद्धा सुखार्हा दुःखकर्शिता; त्वय्यधीनं सुखं ज्ञात्वा सर्वथैव गमिष्यति।
Verse 35
एतत्सुनीतंममदर्शनेनरामंहिदृष्टवैभवेदनर्धः ।इहैवतेसेत्स्यतिमोत्सुकोभूर्महानयुद्धेनसुखस्यलाभः ।।।।
मम दर्शनेन एतत् सुनीतं; रामं हि दृष्ट्वैव अनर्थो भवेत्। इहैव ते सेत्स्यति, मा उत्सुको भूः; अयुद्धेन महत् सुखलाभः।
Verse 36
अदृष्टसैन्योह्यनवाप्तसंशयोरिपूनयुद्धेनजयन् जनाधिप ।यशश्चपुण्यं च महन्महीपतेश्रशियं च कीर्तिं च चिरं ।।।।
अदृष्टसैन्योऽनवाप्तसंशयो यो रिपून् अयुद्धेन जयति, स जनाधिपः। स महीपतिः महद् यशः पुण्यं च, चिरस्थायिनीं श्रियं कीर्तिं च प्राप्नोति॥
Frequently Asked Questions
The sarga presents the dilemma of using deception and psychological coercion as policy: Mahodara recommends spreading a false public proclamation that Rāma and Lakṣmaṇa are “devoured,” then using Sītā’s induced fear and grief to pressure her into submission.
It illustrates that effective nīti (strategy) requires accurate appraisal of an adversary and avoidance of reckless pride; simultaneously, it warns that technically clever counsel can become adharmic when it relies on manipulation, falsehood, and exploitation of vulnerability.
Janasthāna is cited as a historical benchmark of Rāma’s power, while Lanka’s “pura” (city) is depicted as an information space where proclamations from elephant-back (gajaskandha) can rapidly shape public belief and morale.