Sarga 63

Verse 1

तस्यराक्षसराजस्यनिशम्यपरिदेवितम् ।कुम्भकर्णोबभाषेदंवचनंप्रजहास च ।।6.63.1।।

तस्य राक्षसराजस्य परिदेवितं निशम्य कुम्भकर्णः प्रजहास च, इदं वचनं बभाषे॥

Verse 2

दृष्टोदोषोहियोऽस्माभिःपुरामन्त्रन्वििर्णये ।हितेष्वनभियुक्तेनसोऽयमासादितस्त्वया ।।6.63.2।।

पुरा मन्त्रनिर्णयेऽस्माभिर्दृष्टो यो दोषः, हितेष्वनभियुक्तेन त्वया; स एवायं विपद्रूपेण अद्य त्वामासादितः।

Verse 3

शीघ्रंखल्वभ्युपेतंत्वांफलंपापस्यकर्मणः ।निरयेष्वेवपतनंयथादुष्कृतकर्मणः ।।6.63.3।।

शीघ्रम् एव खलु त्वाम् अभ्युपेतं पापस्य कर्मणः फलम्। यथा दुष्कृतकर्माणो निरयेष्वेव पतन्ति, तथा त्वमपि॥

Verse 4

प्रथमंवैमहाराजकृत्यमेतदचिन्तितम् ।केवलंवीर्यदर्पेणनानुबन्धोविचिन्तितः ।।6.63.4।।

प्रथमं वै महाराज एतत् कृत्यम् अचिन्तितं कृतम्; केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचिन्तितः।

Verse 5

यःपश्चातूर्वकार्याणिकुर्यादैश्वर्यमास्थितः ।पूर्वंचोत्तरकार्याणि न स वेदनयानया ।।6.63.5।।

यः ऐश्वर्यबलसमाश्रयः पूर्वकार्याणि पश्चात् करोति, उत्तरकार्याणि च पूर्वं करोति—स नीत्यनीतिं न जानाति।

Verse 6

देशकालविहीनानिकर्माणिविपरीतवत् ।क्रियमाणानिदुष्यन्तिहवींष्यप्रयतेष्विव ।।6.63.6।।

देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत् क्रियमाणानि दुष्यन्ति; अप्रयतेषु हवींषि इव निष्फलानि भवन्ति।

Verse 7

त्रयाणांपञ्चधायोगंकर्मणांयःप्रपश्यति ।सचिवैस्समयंकृत्वा स सभ्येवर्ततेपथि ।।6.63.7।।

त्रयाणां कर्मणां पञ्चधा योगं यः प्रपश्यति; सचिवैः सह समयं कृत्वा स सभायां सम्यक्पथि वर्तते।

Verse 8

यथागमं च योराजासमयंविचिकीर्षति ।बुध्यतेसचिवान्बध्यासुहृदश्चानुपश्यति ।।6.63.8।।

यथागमं यो राजा समयं विचिकीर्षति; बुद्ध्या सचिवान् बुध्यते, सुहृदश्चानुपश्यति—स कर्तव्यं सम्यग् वेत्ति।

Verse 9

धर्ममर्थं च कामं च सर्वान्वारक्षसांपते ।भजतेपुरुषःकालेत्रीणिद्वन्द्वानिवापुनः ।।6.63.9।।

हे राक्षसाधिपते, पुरुषः काले काले धर्मं च अर्थं च कामं च—सर्वान् वा सम्यग् भजते; अथवा पुनः युग्मतया समतया त्रीणि द्वन्द्वानि सेवेत्॥

Verse 10

त्रिषुचैतेषुयच्छ्रेष्ठंश्रुत्वातन्नावबुध्यते ।राजावाराजमात्रोवाव्यर्थंतस्यबहुश्रुतम् ।।6.63.10।।

एतेषु त्रिषु यच्छ्रेष्ठं तच्छ्रुत्वा यो नावबुध्यते—राजा वा राजमात्रो वा—तस्य बहुश्रुतं व्यर्थमेव॥

Verse 11

उपप्रदानंसान्त्वं च भेदंकाले च विक्रमम् ।योगं च रक्षसांश्रेष्ठतावुभौ च नयानयौ ।।6.63.11।।कालेधर्मार्थकामान्यस्सम्मन्त्ऱ्यसचिवैःसह ।निषेवेतात्मवान्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ।।6.63.12।।

उपप्रदानं सान्त्वं च भेदं काले च विक्रमम् । योगं च—हे रक्षसां श्रेष्ठ—एते नयापायौ, यथायोगं प्रयुक्तौ शुभाशुभफलप्रदौ ॥

Verse 12

उपप्रदानंसान्त्वं च भेदंकाले च विक्रमम् ।योगं च रक्षसांश्रेष्ठतावुभौ च नयानयौ ।।6.63.11।।कालेधर्मार्थकामान्यस्सम्मन्त्ऱ्यसचिवैःसह ।निषेवेतात्मवान्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ।।6.63.12।।

काले धर्मार्थकामान्यः सम्मन्त्र्य सचिवैः सह । निषेवेतात्मवान् लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ॥

Verse 13

हितानुबन्धमालोच्यकार्यात्कार्यमिहात्मनः ।राजासहार्थतत्त्वज्ञैस्सचिवैर्बुस्सहिजीवति ।।6.63.13।।

हितानुबन्धम् आलोच्य कार्यात् कार्यम् इहात्मनः । राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैर्बुद्धिसहायजीवति ॥

Verse 14

अनभिज्ञायशास्त्रार्थान् पुरुषाःपशुबुद्धयः ।प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्तिमन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ।।6.63.14।।

अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान् पुरुषाः पशुबुद्धयः । प्रागल्भ्याद् वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ॥

Verse 15

अशास्त्रविदुषांतेषां न कार्यमभिहितंवचः ।अर्थशास्त्रानभिज्ञानांविपुलांश्रियमिच्छताम् ।।6.63.15।।

अशास्त्रविदुषां तेषां न कार्यमभिहितं वचः । अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियमिच्छताम् ॥

Verse 16

अहितं च हिताकारंधार्ष्ट्याज्जल्पन्तियेनराः ।अवेक्ष्यमन्त्रबाह्यास्तेकर्तव्याःकृत्यदूषणा:।। 6.63.16।।

अहितं हितरूपेण धार्ष्ट्येन ये नराः प्रलपन्ति, मन्त्रे सम्यगवेक्ष्य ते मन्त्रबाह्याः कर्तव्याः; ते हि कृत्यं दूषयन्ति।

Verse 17

विनाशयन्तोभर्तारंसहिताश्शत्रुभिर्बुधैः ।विपरीतानिकृत्यानिकारयन्तीहमन्त्रिणः ।।6.63.17।।

केचिदिह मन्त्रिणः स्वभर्तुर्विनाशाय बुधैः शत्रुभिः सह सङ्गत्य, विपरीतानि कृत्यानि कारयन्ति।

Verse 18

तान्भर्तामित्रसङ्काशानमित्रान्मन्त्रनिर्णये ।व्यवहारेणजानीयात्सचिवानुपसम्हितान् ।।6.63.18।।

मन्त्रनिर्णये भर्ता मित्रसङ्काशान् अमित्रान्, शत्रुपक्षोपसम्हितान् सचिवान् व्यवहारतः सम्यग्जानीयात्।

Verse 19

चपलस्येहकृत्यानिसहसानुप्रधावतः ।छिद्रमन्येप्रपद्यन्तेक्रौञ्चस्य ख मिवद्विजाः ।।6.63.19।।

इह चपलस्य सहसा कृत्यान्यनुप्रधावतः छिद्रं अन्ये प्रपद्यन्ते, क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः।

Verse 20

योहिशत्रुमवज्ञायनात्मानमभिरक्षति ।अवाप्नोतिहिसोऽनर्थान् स्थानाच्चव्यवरोप्यते ।।6.63.20।।

यो हि शत्रुमवज्ञाय स्वात्मानं नाभिरक्षति । स नूनमनर्थान् प्राप्य स्थानाच्चापि व्यवरोप्यते ॥

Verse 21

यदुक्तमिहतेपूर्वंक्रियतामनुजेन च ।तदेवनोहितंवाक्यंयदिच्छसि च तत्कुरु ।।6.63.21।।

यदुक्तं तेऽनुजेनैव पूर्वं तदिह क्रियताम् । तदेव नः हितं वाक्यं यथेच्छसि तथा कुरु ॥

Verse 22

तत्तुश्रुत्वादशग्रीवःकुम्भकर्णस्यभाषितम् ।भ्रुकुटिंचैवसञ्चक्रेक्रुद्धश्चैनमभाषत ।।6.63.22।।

तद्वाक्यं कुम्भकर्णस्य श्रुत्वा दशग्रीवः । भ्रुकुटिं सञ्चकाराथ क्रुद्धोऽसौ तमभाषत ॥

Verse 23

मान्योगुरुवारिचार्यःकिमांत्वमनुशाससि ।किमेवंवाक्छ्रमंकृत्वाकालेयुक्तंविधीयताम् ।।6.63.23।।

मान्योऽसि पितृवत् त्वं मे गुरुवच्चाप्यचार्यवत् । किमर्थमनुशाससि वाक्छलैः किमिह श्रमः ॥ काले युक्तं विधीयताम् ॥

Verse 24

विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वाबलवीर्याश्रयेणवा ।नाभिपन्नमिदानींयद्व्यर्थातस्यपुनःकथाः ।।6.63.24।।

विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वा बलवीर्याश्रयेण वा । यदिदानीं कृतं कर्म न तद्भवति शोधनम् ॥ व्यर्था तस्य पुनः कथाः ॥

Verse 25

अस्मिन्कालेतुयद्युक्तंतदिदानींविधीयताम् ।गतंतुनानुशोचन्तिगतंतुगतमेवहि ।।6.63.25।।

अस्मिन्नेव काले यद् युक्तं तदेवेदानीं विधीयताम्। अतीतं नानुशोचन्ति, यतो ह्यतीतं गतमेव॥

Verse 26

ममापनयजंदोषंविक्रमेणसमीकुरु ।यदिखल्वस्तिमेस्नेहोविक्रमंवाऽवगच्छसि ।।6.63.26।।यदिवकार्यंमेतत्तेहृदिकार्यतमंमतम् ।

ममोत्पन्नं दोषं त्वं विक्रमेण समीकुरु। यदि मे स्नेहोऽस्ति, अथवा स्वविक्रमं त्वमवगच्छसि, तर्हि मम कार्ये हृदि यत् कार्यतमं मन्यसे तत् कुरु॥

Verse 27

स सुहृद्योविपन्नार्थंदीनमभ्यवपद्यते ।।6.63.27।।स बन्धुर्योऽपनीतेषुसाहाय्यायोपकल्पते ।

यः सुहृद् विपन्नार्थं दीनमभ्यवपद्यते स एव सुहृत्। यश्चापनीतेषु साहाय्यायोपकल्पते स एव बन्धुः॥

Verse 28

तमथैवंब्रुवाणंतुवचनंधीरदारुणम् ।।6.63.28।।रुष्टोऽयमितिविज्ञायशनैश्श्लक्षणमुवाच ह ।

एवं ब्रुवाणं तं धीरं दारुणं वचनं च श्रुत्वा, रुष्टोऽयमिति विज्ञाय, कुम्भकर्णः शनैः श्लक्ष्णं वचनमुवाच॥

Verse 29

अतीवहिसमालक्ष्यभ्रातरंक्षुभितेन्द्रियम् ।।6.63.29।।कुम्भकर्णश्शनैर्वाक्यंबभाषेपरिसान्त्वयन् ।

भ्रातरं अतीव क्षुभितेन्द्रियं समालक्ष्य, कुम्भकर्णः परिसान्त्वयन् शनैर्वाक्यं बभाषे॥

Verse 30

शृणुराजन्नवहितोममवाक्यमरिन्दम ।।6.63.30।।अलंराक्षसराजेन्द्र सन्तापमुपपद्यते ।रोषं च सम्परित्यज्यस्वस्थोभवितुमर्हसि ।।6.63.31।।

राजन्, अरिन्दम, मम वाक्यम् अवहितः शृणु। अलं राक्षसराजेन्द्र, सन्तापेन; रोषं च परित्यज्य स्वस्थो भवितुमर्हसि॥

Verse 31

शृणुराजन्नवहितोममवाक्यमरिन्दम ।।6.63.30।।अलंराक्षसराजेन्द्र सन्तापमुपपद्यते ।रोषं च सम्परित्यज्यस्वस्थोभवितुमर्हसि ।।6.63.31।।

पार्थिव, मयि जीवति एतन्मनसि न कर्तव्यम्। यत्कृते त्वं परितप्यसे, तमहं नाशयिष्यामि॥

Verse 32

नैतन्मनसिकर्तव्यंमयिजीवतिपार्थिव ।तमहंनाशयिष्यामियत्कृतेपरितप्यते ।।6.63.32।।

पार्थिव, मयि जीवति एतन्मनसि न कर्तव्यम्। यत्कृते त्वं परितप्यसे, तमहं नाशयिष्यामि॥

Verse 33

अवश्यंतुहितंवाच्यंसर्वावस्थांतवमया ।बन्धुभावादभिहितंभ्रातृस्नेहाच्छपार्थिव ।।6.63.33।।

सर्वावस्थासु तव हितम् अवश्यं मया वाच्यम्। बन्धुभावात्, भ्रातृस्नेहाच्च, पार्थिव, इदं मया अभिहितम्॥

Verse 34

सदृशंयत्तुकालेऽस्मिन् कर्तुंस्निग्धेनबन्धुना ।शत्रूणांकदनंपश्यक्रियमाणंमयारणे ।।6.63.34।।

अस्मिन् काले स्निग्धेन बन्धुना यत् सदृशं कर्तुम्, तत् पश्य। रणे मया शत्रूणां कदनं क्रियमाणं द्रक्ष्यसि॥

Verse 35

अद्यपश्यमहाबाहो मयासमरमूर्धनि ।हतेरामेसहभ्रात्राद्रवन्तींहरिवाहिनीम् ।।6.63.35।।

अद्य पश्य, महाबाहो—मया समरमूर्धनि रामे सहभ्रात्रा निहते हरिवाहिनी द्रवन्ती दृश्यते।

Verse 36

अद्यरामस्यतद्दृष्टवामयानीतंरणाच्छिरः ।सुखीभवमहाबाहो सीताभवतुदुःखिता ।।6.63.36।।

अद्य रणाच्छिरो रामस्य मयानीतं तद् दृष्ट्वा सुखी भव महाबाहो; सीता दुःखिता भवतु।

Verse 37

अद्यरामस्यपश्यन्तुनिधनंसुमहत्प्रियम् ।लङ्कायांराक्षसाःसर्वेयेतेनिहतबान्धवाः ।।6.63.37।।

अद्य रामस्य निधनं सुमहत् प्रियम् पश्यन्तु लङ्कायां सर्वे राक्षसाः—ये ते निहतबान्धवाः।

Verse 38

अद्यशोकपरीतानांस्वबन्धुवधकारणात् ।शत्रोर्युधिविनाशेनकरोम्यस्रप्रमार्जनम् ।।6.63.38।।

अद्य स्वबन्धुवधकारणात् शोकपरीतानां शत्रोर्युधि विनाशेन अश्रुप्रमार्जनं करोमि।

Verse 39

अद्यपर्वतसङ्काशंससूर्यमिवतोयदम् ।विकीर्णंपश्यसमरेसुग्रीवंप्लवगोत्तम ।।6.63.39।।

अद्य समरे पश्य—पर्वतसङ्काशं ससूर्यमिव तोयदं यथा विकीर्णं तथा सुग्रीवं प्लवगोत्तमम्।

Verse 40

कथं च राक्षसैरेभिर्मया च परिरक्षितः ।जिघांसुभिर्दाशरथिं वध्यसे त्वमिहानघ ।।6.63.40।।

एभिः राक्षसैः मया च परिरक्षितः सन्, दाशरथिं जिघांसुभिः, त्वम् इहानघ कथं वध्यसे?

Verse 41

मांनिहत्यकिलत्वांहिनिहनिष्यतिराघवः ।नाहमात्मनिसन्तापंगच्छेयंराक्षसाधिप ।।6.63.41।।

मां निहत्य किल त्वां हि निहनिष्यति राघवः; तस्मात् राक्षसाधिप आत्मनि सन्तापं न गच्छेयम्।

Verse 42

कामंवतिदानीमपिमांव्यादिशत्वंपरन्तप ।न परःप्रेषणीयस्तेयुद्धायातुलविक्रम ।।6.63.42।।

कामं वर्तते चेत् इदानीमपि मां व्यादिश त्वं परन्तप; युद्धाय ते परः प्रेषणीयो नास्ति, अतुलविक्रम।

Verse 43

अहमुत्सादयिष्यामिशत्रूंस्तवमहाबल: ।यदिशक्रोयदियमोयदिपावकमारुतौ ।।6.63.43।।तानहंयोधयिष्यामिकुबेरवरुणावपि ।

अहं महाबलः तव शत्रून् उत्सादयिष्यामि—यदि ते शक्रो वा यमो वा, पावको वा मारुतो वा स्युः। कुबेरं वरुणं चापि अहं योधयिष्यामि।

Verse 44

गिरिमात्रशरीरस्यशितशूलधरस्यमे ।।6.63.44।।नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यबिभीयाच्चपुरन्दरः ।

गिरिमात्रशरीरः शितशूलधरः, नर्दमानः तीक्ष्णदंष्ट्रः च अहम्; मम नादात् पुरन्दरः अपि बिभीयात् पलायेत्।

Verse 45

अथवात्यक्तशस्त्रस्यमृद्नतस्तरसारिपून् ।।6.63.45।।न मेप्रतिमुखेस्थातुंकश्चित् शक्तोजिजीविषुः ।

अथवा शस्त्राणि त्यक्त्वा, बलमात्रेण तरसान् अरिपून् मृद्नन्; मम प्रतिमुखे स्थातुं जिजीविषुः कश्चित् अपि न शक्तः।

Verse 46

नैवशक्त्या न गदयानासिनानिशितैश्शरैः ।।6.63.46।।हस्ताभ्यामेवसम्रब्दोहनिष्याम्यपिवज्रिणम् ।

न शक्त्या, न गदया, न असिना, न निशितैः शरैः; सम्रब्धः अहं हस्ताभ्यामेव वज्रिणम् अपि हनिष्यामि।

Verse 47

यदिमेमुष्टिवेगं स राघवोऽद्यसहिष्यते ।।6.63.47।।ततःपाश्यन्तिबाणौघारुधिरंराघवस्यतु ।

यदि राघवः अद्य मम मुष्टिवेगं सहिष्यते, ततः त्वं बाणौघान् पश्यसि—राघवस्य रक्तं च।

Verse 48

चिन्तयाबाध्यसेराजन्किमर्थंमयितिष्ठति ।।6.63.48।।सोऽहंशत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ।

राजन्, मयि तिष्ठति किं चिन्तया बाध्यसे? अहं तव शत्रुविनाशाय निर्यातुमुद्यतः।

Verse 49

मुञ्चरामाद्भयंराज न्हनिष्यामीहसम्युगे ।।6.63.49।।राघवंलक्ष्मणंचैवसुग्रीवं च महाबलम् ।हनूमन्तं च रक्षोघ्नंलङ्कायेनप्रदीपिता ।।6.63.50।।

राजन्, रामाद्भयं मुञ्च; अहं सम्युगेऽत्र राघवं लक्ष्मणं च महाबलं सुग्रीवं च, लङ्कां येन प्रदीपितां रक्षोघ्नं हनूमन्तं च निहनिष्यामि।

Verse 50

मुञ्चरामाद्भयंराज न्हनिष्यामीहसम्युगे ।।6.63.49।।राघवंलक्ष्मणंचैवसुग्रीवं च महाबलम् ।हनूमन्तं च रक्षोघ्नंलङ्कायेनप्रदीपिता ।।6.63.50।।

राजन्, रामाद्भयं मुञ्च; अहं सम्युगेऽत्र राघवं लक्ष्मणं च महाबलं सुग्रीवं च, लङ्कां येन प्रदीपितां रक्षोघ्नं हनूमन्तं च निहनिष्यामि।

Verse 51

हरींश्चापिहनियिष्यामिसंयुगेसमवास्थिवान् ।असाधारणमिच्छामिनदातुंमहद्यशः ।।6.63.51।।

समवस्थितोऽहं सम्युगे हरींश्चापि हनिष्यामि; तव महद्यशोऽसाधारणं च न दातुमिच्छामि।

Verse 52

तदिचेन्द्राद्भयं राजन्यदि चापिस्वयम्भुवः ।ततोऽहंनाशयिष्यामिनैशंतमइवांशुमान् ।।6.63.52।।अपिदेवाश्शयिष्यन्तेक्रुद्धेमयिमहीतले ।

राजन्, यदि चेन्द्राद्भयं यदि च स्वयम्भुवोऽपि, ततस्तद्भयं अहं नाशयिष्यामि—अंशुमान् यथा निशातमः। क्रुद्धे मयि महीतले देवाः अपि शयिष्यन्ते।

Verse 53

यमं च शमयिष्यामिभक्षयिष्यामिपावकम् ।।6.63.53।।आदित्यंपातयिष्यामिसनक्षत्रंमहीतले ।

यमं च शमयिष्यामि, पावकं भक्षयिष्यामि; आदित्यं स-नक्षत्रं महीतले पातयिष्यामि।

Verse 54

शतक्रतुंवधिष्यामिपास्यामिवरुणालयम् ।।6.63.54।।पर्वतांश्चूर्णयिष्यामिदारयिष्यामिमेदिनीम् ।

शतक्रतुं वधिष्यामि, पास्यामि वरुणालयम्। पर्वतान् चूर्णयिष्यामि, दारयिष्यामि मेदिनीम्॥

Verse 55

दीर्घकालंप्रसुप्तस्यकुम्भकर्णस्यविक्रमम् ।।6.63.55।।अद्यपश्यन्तुभूतानिभक्ष्यमाणानिसर्वशः ।नन्विदंत्रिदिवंसर्वमाहारस्य न पूर्यते ।।6.63.56।।

दीर्घकालप्रसुप्तस्य कुम्भकर्णस्य विक्रमम्। अद्य पश्यन्तु भूतानि, भक्ष्यमाणानि सर्वशः॥

Verse 56

दीर्घकालंप्रसुप्तस्यकुम्भकर्णस्यविक्रमम् ।।6.63.55।।अद्यपश्यन्तुभूतानिभक्ष्यमाणानिसर्वशः ।नन्विदंत्रिदिवंसर्वमाहारस्य न पूर्यते ।।6.63.56।।

ननु इदं त्रिदिवं सर्वम् आहारस्य न पूर्यते॥

Verse 57

वधेनतेदाशरथेःसुखार्हंसुखंसमाहर्तुमहंव्रजामि ।निहत्यरामंसहलक्ष्मणेनखादामिन्हरियूथमुख्यान् ।।6.63.57।।

ते दाशरथेर्वधेन सुखार्हं सुखं समाहर्तुमहं व्रजामि। निहत्य रामं सहलक्ष्मणेन खादामि वानरयूथमुख्यान्॥

Verse 58

राजन्, शान्तिमवाप्नुहि। अद्य वारुणीं पिब; तापशोकं परित्यज्य स्वकार्येषु प्रवर्तस्व। मया प्रहितोऽद्य रामो यमलोकं गमिष्यति, चिरं च सीता तव वशं गमिष्यति।