Sarga 62
कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम् — The Awakening and Commissioning of Kumbhakarna
युद्धकाण्ड
अस्मिन् द्विषष्टितमे सर्गे लङ्कायां कुम्भकर्णस्य प्रबोधनं राजनैतिक-मानसिक-प्रसङ्गरूपेण निरूप्यते। निद्रालसः मदिरामत्तश्च सन् अपि स राक्षसव्याघ्र इव महाबलः, सहस्रैः परिचारकैः परिवृतः, पुष्पवृष्ट्या सत्कृतश्च, शोभनया राजमार्गेण प्रस्थितः। स्वर्णजालवितानैः सूर्यप्रभैश्च दीप्तं राक्षसराजगृहं प्रविश्य, महापदानि विक्षिपन् यथा भूमिः कम्पते इति दृश्यते। पुष्पके उपविष्टः रावणः चिन्ताकुलः सन् भ्रातरं दृष्ट्वा हृष्टः समुत्थाय आलिङ्ग्य, सन्मानपूर्वकं आसने निवेशयति। ततः कुम्भकर्णः क्रुद्धः शोणितलोचनः सन्—“किमर्थं प्रबोधितोऽस्मि? कं वा त्वं बिभेषि?” इति पृच्छति। रावणः रामभयम् आचष्टे—रामः सुग्रीवेण सह सेनया सागरं तीर्णः, लङ्कायाः उपवनानि ध्वस्तानि, राक्षसाः बहवो निहताः; वानराः तु युद्धेऽपि न क्षीयन्त इव इति शोकं करोति। शिशुवृद्धमात्रशेषां श्रान्तां पुरीं रक्षितुं याचते, देवासुरविजयेषु कुम्भकर्णस्य पूर्वजयान् प्रशंसति, तथा शत्रुसैन्यं वायुरिव मेघवृष्टिं विकिरन् इव विदारयितुं तं नियुङ्क्ते।
Shlokas
Verse 1
स तुराक्षसशार्दूलोनिद्रामदसमाकुलः ।राजमार्गंश्रियाजुष्टंययौविपुलविक्रमः ।।6.62.1।।
स तु राक्षसशार्दूलो महान् विक्रमवान्, निद्रामदसमाकुलः सन्, श्रियाजुष्टं राजमार्गं ययौ।
Verse 2
राक्षसानांसहस्रैश्चवृतःपरमदुर्जयः ।गृहेभ्यःपुष्पवर्षेणकीर्यमाणस्तदाययौ ।।6.62.2।।
स परमदुर्जयः कुम्भकर्णो राक्षसानां सहस्रैः परिवृतः। गृहेभ्यः पुष्पवर्षेण कीर्यमाणः स तदाययौ॥
Verse 3
स हेमजालविततंभानुभास्वरदर्शनम् ।ददर्शविपुलंरम्यंराक्षसेन्द्रनिवेशनम् ।।6.62.3।।
स हेमजालविततं भानुभास्वरदर्शनं विपुलं रम्यं राक्षसेन्द्रनिवेशनं ददर्श॥
Verse 4
स तत्तदासूर्यइवाभ्रजालंप्रविश्यरक्षोधिपतेर्निवेशम् ।ददर्शदूरेऽग्रजमासनस्थंस्वयम्भुवंशक्रवासनस्थम् ।।6.62.4।।
स तदा सूर्य इवाभ्रजालं प्रविश्य रक्षोधिपतेर्निवेशं प्रविवेश। दूरेऽग्रजमासनस्थं ददर्श—यथा शक्रः स्वयम्भुवं ब्रह्माणमासनस्थं पश्येत्॥
Verse 5
भ्रातुस्सभवनंगच्छन्रक्षोगणसमन्विम् ।कुम्भकर्णःपदन्यासैरकम्पयतमेदिनीम् ।।6.62.5।।
भ्रातुर्भवनं गच्छन् रक्षोगणसमन्वितः कुम्भकर्णः पदन्यासैर्मेदिनीमकम्पयत्॥
Verse 6
सोऽभिगम्यगृहंभ्रातुःकक्ष्यामभिविगाह्य च ।ददर्शोद्विगन्नमासीनंविमानेपुष्पकेगुरुम् ।।6.62.6।।
स भ्रातुः गृहं समभिगम्य कक्ष्यामन्तः प्रविश्य च । पुष्पके विमाने गुरुमुद्विग्नमनसः स्थितं ददर्श ॥
Verse 7
अथदृष्टवादशग्रीवःकुम्भकर्णमुपस्थितम् ।तूर्णमुत्थायसंहृष्टःसन्निकर्षमुपानयत् ।।6.62.7।।
अथ कुम्भकर्णमुपस्थितं दृष्ट्वा दशग्रीवः । त्वरितमुत्थाय हृष्टः सन्निकर्षमुपानयत् ॥
Verse 8
अथासीनस्यपर्यङ्केकुम्भकर्णोमहाबलः ।भ्रातुर्ववन्देचरणौकिंकृत्यमितिचाब्रवीत् ।।6.62.8।।
अथ महाबलः कुम्भकर्णः पर्यङ्के स्थितः । भ्रातुश्चरणौ ववन्दे ‘किं कृत्यम्’ इति चाब्रवीत् ॥
Verse 9
उत्पत्यचैनंमुदितोरावणःपरिषस्वजे ।स भ्रात्रासम्परिष्वक्तोयथावच्छाभिनन्दितः ।।6.62.9।।कुम्भकर्णश्शुभंदिव्यंप्रतिपेदेवरासनम् ।
उत्पत्य मुदितो रावण एनं परिषस्वजे। भ्रात्रा सम्परिष्वक्तः यथावत् चाभिनन्दितः कुम्भकर्णः शुभं दिव्यं वरासनं प्रतिपेदे॥
Verse 10
स तदासनमाश्रित्यकुम्भकर्णोमहाबलः ।।6.62.10।।संरक्तनयनःक्रोधाद्रावणंवाक्यमब्रवीत् ।
स तदासनमाश्रित्य कुम्भकर्णो महाबलः। क्रोधात् संरक्तनयनः सन् रावणं वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 11
किमर्थमहमादृत्यत्वयाराजन्विबोधितः ।।6.62.11।।शंसकस्माद्भयंतेऽत्रकोऽद्यप्रेतोभविष्यति ।
किमर्थं राजन् त्वया अहम् आदृत्य विबोधितः? शंस—कस्माद् भयम् तेऽत्र, कोऽद्य प्रेतो भविष्यति?
Verse 12
भ्रातरंरावणःक्रुद्धंकुम्भकर्णमवस्थितम् ।।6.62.12।।ईषत्तुपरिवृत्ताभ्यांनेत्राभ्यांवाक्यमब्रवीत् ।
क्रुद्धं भ्रातरं कुम्भकर्णमवस्थितं दृष्ट्वा रावणः। ईषत् परिवृत्ताभ्यां नेत्राभ्यां तं प्रति वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 13
अद्यतेसुमहान्कालश्शयानस्यमहाबल ।।6.62.13।।सुखितस्त्वं न जानीषेममरामकृतंभयम् ।
अद्य ते सुमहान् कालः शयानस्य महाबल; सुखितस्त्वं न जानीषे मम रामकृतं भयम्।
Verse 14
एषदाशरथीरामःसुग्रीवसहितोबली ।।6.62.14।।समुद्रंसबलस्तीर्त्वामूलंनःपरिकृन्तति ।
एष दाशरथी रामः सुग्रीवसहितो बली; समुद्रं सबलस्तीर्त्वा मूलं नः परिकृन्तति।
Verse 15
हन्तपश्यस्वलङ्कायावनान्युपवनानि च ।।6.62.15।।सेतुनासुखमागम्यवानरैकार्णवीकृतम् ।
हन्त पश्यस्व लङ्काया वनान्युपवनानि च; सेतुना सुखमागम्य वानरैः कार्णवीकृतम्।
Verse 16
येराक्षसामुख्यतमाहतास्तेवानरैर्युधि ।।6.62.16।।वानराणांक्षयंयुद्धे न पश्यामिकदाचन ।नचापिवानरायुद्धेजितपूर्वाःकदाचन ।।6.62.17।।
ये राक्षसाः मुख्यतमाः हतास्ते वानरैर्युधि; वानराणां क्षयं युद्धे न पश्यामि कदाचन, न चापि वानराः युद्धे जितपूर्वाः कदाचन।
Verse 17
येराक्षसामुख्यतमाहतास्तेवानरैर्युधि ।।6.62.16।।वानराणांक्षयंयुद्धे न पश्यामिकदाचन ।नचापिवानरायुद्धेजितपूर्वाःकदाचन ।।6.62.17।।
ये राक्षसाः मुख्यतमाः हतास्ते वानरैर्युधि; वानराणां क्षयं युद्धे न पश्यामि कदाचन, न चापि वानराः युद्धे जितपूर्वाः कदाचन।
Verse 18
तदेतद्भयमुत्पन्नंत्रायस्वेमांमहबल ।नाशयत्वमिमानद्यतदर्थंबोधितोभवान् ।।6.62.18।।
तदेतद्भयमुत्पन्नं त्रायस्वेमां महबल; नाशय त्वमिमानद्य तदर्थं बोधितो भवान्।
Verse 19
सर्वक्षपितकोशं च स त्वमभ्यवपद्यमाम् ।त्रायस्वेमांपुरींलङ्कांबालवृद्धावशेषिताम् ।।6.62.19।।
सर्वक्षपितकोशोऽहं, तस्मात् त्वं मामभ्यवपद्य प्रतिप्रहारं कुरु। बालवृद्धावशेषितां लङ्कापुरीमिमां त्रायस्व॥
Verse 20
भ्रातुरर्थेमहाबाहो कुरुकर्मसुदुष्करम् ।मयैवंनोक्तपूर्वोहिकश्चिद्भ्रातः परन्तप ।।6.62.20।।
भ्रातुरर्थे महाबाहो कुरु कर्म सुदुष्करम् । न हि मयैवं पूर्वं कश्चिद् भ्रातः प्रार्थितः परन्तप ॥
Verse 21
त्वय्यस्तिममस्नेहःपरासम्भावना च मे ।दैवासुरेषुयुद्धेषुबहुशोराक्षसर्षभ ।।6.62.21।।त्वयादेवाःप्रतिव्यूह्यनिर्जिताश्चासुरायुधि ।
त्वय्यस्ति मम स्नेहः परासम्भावना च मे राक्षसर्षभ । दैवासुरेषु युद्धेषु बहुशस्त्वया देवाः प्रतिव्यूह्य निर्जिताश्चासुरायुधि ॥
Verse 22
तदेतत्सर्वमातिष्ठवीर्यंभीमपराक्रम ।।6.62.22।।न हितेसर्वभूतेषुदृश्यतेसदृशोबली ।
तस्मात्, भीमपराक्रम, सर्वं स्ववीर्यम् आस्थित्वा यथाशक्ति प्रयतस्व। सर्वभूतेषु हि ते सदृशो बलवान् न कश्चिद् दृश्यते॥
Verse 23
कुरुष्वमेप्रियहितमेतदुत्तमंयथाप्रियंप्रियरणबान्धवप्रिय ।स्वतेजसाविधमसपत्नवाहिनींशरद्घनंपवनइवोद्यतोमहान् ।।6.62.23।।
प्रियरणबान्धवप्रिय, मम प्रियहितं यथाप्रियं एतदुत्तमं कुरु। स्वतेजसा सपत्नवाहिनीं विधम; महान् उद्यतः पवन इव शरद्घनं नुदन्॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s decision to awaken and deploy Kumbhakarṇa as a last-resort defender, framing war as protection of a depleted city—yet rooted in earlier adharma, revealing a crisis where political survival conflicts with moral accountability.
The dialogue teaches that fear can expose the true condition of leadership: even a powerful ruler must confront consequences, seek support, and acknowledge reality; valor without ethical grounding becomes reactive, not restorative.
Laṅkā’s royal road and palace complex (including the Puṣpaka setting), the ocean-crossing, and the Setu (bridge) are emphasized as cultural-geographic markers that signal the transition from defensive isolation to full-scale siege.