Sarga 61

Verse 1

ततोरामोमहातेजाधनुरादायवीर्यवान् ।किरीटिनंमहाकायंकुम्भकर्णंददर्श ह ।।6.61.1।।

ततः स महातेजा वीर्यवान् रामो धनुरादाय किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह।

Verse 2

तंदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंपर्वताकारदर्शनम् ।क्रममाणमिवाकाशंपुरानारायणंप्रभुम् ।।6.61.2।।

तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनं पुरा नारायणं प्रभुमिवाकाशं क्रममाणम्।

Verse 3

सतोयाम्बुदसङ्काशंकाञ्चनाङ्गदभूषणम् ।दृष्टवापुनःप्रदुद्रवावानराणांमहाचमूः ।।6.61.3।।

सतोयाम्बुदसङ्काशं काञ्चनाङ्गदभूषणं तं राक्षसं दृष्ट्वा वानराणां महाचमूः पुनः प्रदुद्राव।

Verse 4

विद्रुतांवाहिनींदृष्टवावर्धमानं च राक्षसम् ।सविस्मयमिदंरामोविभीषणमुवाच ह ।।6.61.4।।

विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसम् । विस्मितो रामो विभीषणमिदं वाक्यमुवाच ह ॥

Verse 5

कोऽसौपर्वतसङ्काशःकिरीटीहरिलोचनः ।लङ्कायांदृश्यतेवीरःसविद्युदिवतोयदः ।।6.61.5।।

कोऽसौ पर्वतसङ्काशः किरीटी हरिलोचनः । लङ्कायां दृश्यते वीरः स विद्युदिव तोयदः ॥

Verse 6

पृथिव्यांकेतुभूतोऽसौमहानेकोऽत्रदृश्यते ।यंदृष्टवावानरास्सर्वेविद्रवन्तिततस्ततः ।।6.61.6।।

पृथिव्यां केतुभूतोऽसौ महान् एकोऽत्र दृश्यते । यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस्ततः ॥

Verse 7

आचक्षवसुमहान् कोऽसौरक्षोवायदिवाऽसुरः ।न मयैवंविधंभूतंदृष्टपूर्वंकदाचन ।।6.61.7।।

आचक्ष्व मे—कोऽसौ सुमहान् भूतविशेषः? रक्षो वा यदि वाऽसुरः? न मया कदाचन पूर्वं एतादृशं भूतं दृष्टम्।

Verse 8

संपृष्टोराजपुत्रेणरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।विभीषणोमहाप्राज्ञःकाकुत्थ्समिदमब्रवीत् ।।6.61.8।।

राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकर्मणा संपृष्टो महाप्राज्ञो विभीषणः काकुत्थ्सं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्।

Verse 9

येनवैवस्वतोयुद्धेवासवश्चपराजितः ।सैषविश्रवसःपुत्रःकुम्भकर्णःप्रतापवान् ।।6.61.9।।अस्यप्रमाणसदृशोराक्षसाऽन्यो न विद्यते ।

येन युद्धे वैवस्वतो यमश्च वासवोऽपि पराजितः; स एष विश्रवसः पुत्रः प्रतापवान् कुम्भकर्णः। अस्य प्रमाणसदृशो राक्षसः अन्यो न विद्यते।

Verse 10

एतेनदेवायुधिदानवाश्चयक्षाभुजङ्गाःपिशिताशनाश्च ।गन्धर्वविद्याधरकिन्नरैश्चसहस्रशोराघवसम्प्रभग्नाः ।।6.61.10।।

एतेन राघव, युधि देवदानवयक्षभुजङ्गपिशिताशनाः गन्धर्वविद्याधरकिन्नरैश्च सहस्रशः सम्प्रभग्नाः।

Verse 11

शूलपाणिंविरूपाक्षंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाःकालोऽयमितिमोहिताः ।।6.61.11।।

शूलपाणिं विरूपाक्षं महाबलं कुम्भकर्णं हन्तुं त्रिदशा अपि न शेकुः—कालोऽयमिति मोहिताः।

Verse 12

प्रकृत्याह्येषतेजस्वीकुम्भकर्णोमहाबलः ।अन्येषांराक्षसेन्द्राणांवरदानकृतंबलम् ।।6.61.12।।

प्रकृत्या ह्येष तेजस्वी महाबलः कुम्भकर्णः; अन्येषां तु राक्षसेन्द्राणां बलं वरदानकृतम्।

Verse 13

एतेनजातमात्रेणक्षुधार्तेनमहात्मना ।भक्षितानिसहस्राणिसत्त्वानांसुबहून्यपि ।।6.61.13।।

एतेन जातमात्रेण क्षुधातुरेण महात्मना सहस्रशः सहस्राणि सत्त्वानि बहून्यपि भक्षितानि।

Verse 14

तेषुसंभक्षयमाणेषुप्रजाभयनिपीडिताः ।यान्तिस्मशरणंशक्रंतमप्यर्थंन्यवेदयन् ।।6.61.14।।

तेषु सत्त्वेषु तेन संभक्ष्यमाणेषु भयेन पीडिताः प्रजाः शक्रं शरणं ययुः, तदर्थं तस्मै न्यवेदयन्।

Verse 15

सकुन्भकर्णंकुपितोमहेन्द्रोजघानवज्रेणशितेनवज्री ।सशक्रवज्राभिहतोमहात्माचचालकोपाच्चभृशंननाद ।।6.61.15।।

ततः कुपितो महेन्द्रो वज्री शितेन वज्रेण कुम्भकर्णं जघान; शक्रवज्राभिहतो महात्मा चचाल, कोपाच्च भृशं ननाद।

Verse 16

तस्यनानद्यमानस्यकुम्भकर्णस्यरक्षसः ।श्रुत्वानिनादंवित्रस्ताःभूमिभूयोवितत्रसे ।।6.61.16।।

तस्य रक्षसः कुम्भकर्णस्य नानद्यमानस्य निनादं श्रुत्वा सत्त्वानि वित्रस्तानि भूमौ भूयः भूयः वितत्रसुः।

Verse 17

तत्रकोपान्महेन्द्रस्यकुम्भकर्णोमहाबलः ।विकृष्यैरावताद्धन्तंजघानोरसिवासवम् ।।6.61.17।।

तत्र महेन्द्रस्य कोपात् महाबलः कुम्भकर्णः ऐरावताद् दन्तं विकृष्य वासवं वक्षसि जघान।

Verse 18

कुम्भकर्णप्रहारार्तोविजज्वाल स वासवः ।ततोविषेदुस्सहसादेवाब्रह्मर्षिदानवाः ।।6.61.18।।प्रजाभिस्सहशक्रश्चययौस्थानंस्वयम्भुवः ।

कुम्भकर्णप्रहारेण पीडितो वासवः शक्रो दुःखाग्निना जज्वाल। ततः सहसा देवा ब्रह्मर्षयश्च दानवाश्च विषादमगमन्; शक्रः प्रजाभिः सह स्वयम्भुवो ब्रह्मणो धाम जगाम।

Verse 19

कुम्भकर्णस्यदौरात्म्यंशशंसुस्तेप्रजापतेः ।।6.61.19।।प्रजानांभक्षणंचापिधर्षणं च दिवौकसाम् ।आश्रमध्वंसनंचापिपरस्त्रीहरणंभृशम् ।।6.61.20।।

ते प्रजापतये ब्रह्मणे कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं न्यवेदयन्—प्रजानां भक्षणं, दिवौकसां धर्षणं, आश्रमध्वंसनं, परस्त्रीहरणं च भृशम् इति।

Verse 20

कुम्भकर्णस्यदौरात्म्यंशशंसुस्तेप्रजापतेः ।।6.61.19।।प्रजानांभक्षणंचापिधर्षणं च दिवौकसाम् ।आश्रमध्वंसनंचापिपरस्त्रीहरणंभृशम् ।।6.61.20।।

ते ब्रह्मणि न्यवेदयन् कुम्भकर्णस्य पापानि—प्रजानां भक्षणं, देवानामपि धर्षणं, ऋष्याश्रमध्वंसनं, परस्त्रीहरणं च भृशम् इति।

Verse 21

एवंप्रजायदित्वेषभक्षयिष्यतिनित्यशः ।अचिरेणैवकालेनशून्योलोकोभविष्यति ।।6.61.21।।

एवं स नित्यशः प्रजाः भक्षयिष्यति चेत्, अचिरेणैव कालेन लोकोऽयं शून्यो भविष्यति।

Verse 22

वासवस्यवचश्श्रुत्वासर्वलोकपितामहः ।रक्षांस्यावाहयामासकुम्भकर्णंददर्श ह ।।6.61.22।।

वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः ब्रह्मा राक्षसान् आवाहयामास; तेषु कुम्भकर्णं ददर्श ह।

Verse 23

कुम्भकर्णंसमीक्ष्यैववितत्रासप्रजापतिः ।दृष्टवाविश्वास्यचैवैनंस्वयम्भूरिदमब्रवीत् ।।6.61.23।।

कुम्भकर्णं समालोक्य प्रजापतिरतित्रसन् । तं धैर्ये स्थापयितुकामः स्वयम्भूरिदमब्रवीत् ॥

Verse 24

ध्रुवंलोकविनाशायपौलस्त्येनासिनिर्मितः ।तस्मात्त्वमद्यप्रभृतिमृतकल्पःशयिष्यसे ।।6.61.24।।

ध्रुवं लोकविनाशार्थं पौलस्त्येनासि निर्मितः । तस्मात्त्वमद्यप्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसे ॥

Verse 25

ब्रह्मशापाभिभूतोऽथनिपपाताग्रतःप्रभोः ।ततःपरमसम्भ्रान्तोरावणोवाक्यमब्रवीत् ।।6.61.25।।

ब्रह्मशापाभिभूतस्तु स प्रभोरग्रतोऽपतत् । ततः परमसम्भ्रान्तो रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 26

विवृद्धःकाञ्चनोवृक्षःफलकालेनिकृत्यते ।न नप्तारंस्वकंन्यायंशप्तुमेवंप्रजापते ।।6.61.26।।

विवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले न छिद्यते । न न्याय्यं स्वनप्तारं त्वं शप्तुमेवं प्रजापते ॥

Verse 27

न मिथ्यावचनश्चत्वंस्वप्स्यत्येष न संशयः ।कालस्तुक्रियतामस्यशयनेजागरेतथा ।।6.61.27।।

न मिथ्यावचनस्त्वं हि स्वप्स्यत्येष न संशयः । कालस्तु क्रियतामस्य शयने जागरे तथा ॥

Verse 28

रावणस्यवचश्श्रुत्वास्वयम्भूरिदमब्रवीत् ।शयिताह्येषषण्मासानेकाहंजागरिष्यति ।।6.61.28।।

रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयम्भूर्ब्रह्मा इदमब्रवीत्—एष षण्मासान् शयितः, एकाहं तु जागरिष्यति।

Verse 29

एकेनाह्नात्वसौवीरश्चरन् भूमिंबुभुक्षितः ।व्यात्तास्योभक्षयेल्लोकान् सङ्कृद्धइवपावकः ।।6.61.29।।

स एकेनाह्ना स वीरः क्षुधितः भूमिं चरन् व्यात्तास्यः लोकान् भक्षयेत्, सङ्कृद्ध इव पावकः।

Verse 30

सोऽसौव्यसमापन्नःकुम्भकर्णमबोधयत् ।त्वत्पराक्रमभीतश्चराजासम्प्रतिरावणः ।।6.61.30।।

स व्यसमापन्नो रावणराजः त्वत्पराक्रमभीतः कुम्भकर्णं सुप्तादबोधयत्।

Verse 31

स एषनिर्गतोवीरःशिबिराद्भीमविक्रमः ।वानरान्भृशसङ्कृद्धोभक्षयन्परिधावति ।।6.61.31।।

स एष वीरः भीमविक्रमः शिबिरान्निर्गतः; वानरान् भृशसङ्कृद्धो भक्षयन् परिधावति।

Verse 32

कुम्भकर्णंसमीक्ष्यैवहरयोऽद्यप्रविद्रुतुः ।कथमेनंरणेक्रुद्धंवारयिष्यन्तिवानराः ।।6.61.32।।

कुम्भकर्णं समालोक्य हरयः अद्यैव विद्रुताः। कथं तं रणमध्ये क्रुद्धं वानरवीराः निवारयिष्यन्ति॥

Verse 33

उच्यन्तांवानराःसर्वेयन्त्रमेतत्समुच्छ्रितम् ।इतिविज्ञायहरयोभविष्यन्तीहनिर्भयाः ।।6.61.33।।

सर्वे वानराः उच्यन्ताम्—एष उन्नतः पुरुषो यन्त्रमात्रम् इति। एतद् विज्ञाय इह हरयः निर्भयाः भविष्यन्ति॥

Verse 34

विभीषणवचश्श्रुत्वाहेतुमत्सुमुखेरितम् ।उवाचराघवोवाक्यंनीलंसेनापतिंतदा ।।6.61.34।।

विभीषणस्य हेतुमद् वचनं श्रुत्वा, हितार्थं सुमुखेन ईरितम्। तदा राघवो नीलं सेनापतिं प्रति वाक्यम् उवाच॥

Verse 35

गच्छसैन्यानिसर्वाणिव्यूह्यतिष्ठस्वपावके ।द्वाराण्यादायलङ्कायाश्चर्याश्चाप्यथसङ्क्रमान् ।।6.61.35।।

गच्छ, पावक; सर्वाणि सैन्यानि व्यूह्य पावके तिष्ठस्व। लङ्कायाः द्वाराणि, चर्याः, तथा सङ्क्रमान् अपि आदाय रक्ष॥

Verse 36

शैलशृङ्गाणिवृक्षांश्चशिलाश्चाप्युपसंहर ।तिष्ठन्तुसायुधास्सर्वेसायुधाश्शैलपाणयः ।।6.61.36।।

शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च शिलाश्च उपसंहर। सर्वे सायुधाः तिष्ठन्तु—शैलपाणयः शस्त्रवन्तश्च॥

Verse 37

राघवेणसमादिष्टोनीलोहरिचमूपतिः ।शशासवानरानीकंयथावत्कपिकुञ्जरः ।।6.61.37।।

राघवेण समादिष्टो नीलो हरिचमूपतिः । यथावत् कपिकुञ्जरः स वानरानीकं शशास ॥

Verse 38

ततोगवाक्षश्शरभोहनूमानङ्गदस्तथा ।शैलशृङ्गाणिशैलाभागृहीत्वाद्वारमभ्ययुः ।।6.61.38।।

ततो गवाक्षः शरभो हनूमान् अङ्गदस्तथा । शैलशृङ्गाणि शैलांश्च गृहीत्वा द्वारमभ्ययुः ॥

Verse 39

रामवाक्यमुपश्रुत्य हरयो जितकाशिनः ।पादपैरर्दयवनीरावानराःपरवाहिनीम् ।।6.61.39।।

रामवाक्यमुपश्रुत्य जितकाशिनो हरयो वीराः वानराः पादपैः परवाहिनीम् अर्दयितुं प्रवृत्ताः।

Verse 40

ततोहरीणांतदनीकमुग्रंरराजशैलोद्यतदीप्तहस्तम् ।गिरेःसमीपानुगतंयथैवहन्महाम्भोधरजालमुग्रम् ।।6.61.40।।

ततो हरीणां तदनीकमुग्रं शैलोद्यतदीप्तहस्तं रराज; गिरेः समीपानुगतं यथैव हन् महाम्भोधरजालमुग्रम्।