Sarga 6
रावणस्य मन्त्रविचारः — Ravana’s Council on Strategy
युद्धकाण्ड
अस्य सर्गस्य आरम्भे रावणः लङ्कायां हनूमता कृतस्य भयावहस्य कर्मणः परिणामान् सम्यग् अवलोकयति—प्रवेशः, विनाशः, प्रमुखराक्षसानां वधः, सीतादर्शनस्य च सिद्धिः। स दुर्लभया ह्रीया शिरः अवनम्य मन्त्रविचारं प्रवर्तयति, जयस्य मन्त्र-मूलत्वं स्पष्टं मन्यते। ततः स पुरुषकारं मन्त्रगुणं च त्रिविधं विभजति—उत्तमं मध्यमम् अधमं चेति। उत्तमः समर्थैः सचिवैः सुहृद्भिश्च सह विचार्य, दैवे विश्वासं कृत्वा कर्म प्रवर्तयति; मध्यमः एकाकी कर्म करोति; अधमः गुणदोषौ न पश्यन् ‘अहमेव करिष्यामि’ इति दैववर्जितया अहङ्कारस्वातन्त्र्येण प्रवर्तते। एवमेव मन्त्रस्यापि क्रमं निर्दिशति—शास्त्रानुगतं सर्वसम्मतं मतं श्रेष्ठम्; भिन्नमतानन्तरं यत् एकीभवति तन्मध्यमम्; एकत्वविहीनं पक्षवाक्यं तु निन्दितम्। अन्ते त्वरितं कार्यं दर्शयति—सहस्रशो वीरवानरैः परिवृतो रामः लङ्कां परितः कर्तुमुपयाति; अतः नगरस्य सेनायाश्च हितकरं उपायं रावणः मन्त्रिभ्यः पृच्छति।
Shlokas
Verse 1
लङ्कायांतुकृतंकर्मघोरंदृष्टवाभयावहम् ।राक्षसेन्द्रोहनुमताशक्रेणेवमहात्मना ।।6.6.1।।अब्रवीद्राक्षसान् सर्वान्ह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखः ।
लङ्कायां हनुमता महात्मना शक्रेणेव कृतं घोरं भयावहं कर्म दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रः ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः सर्वान् राक्षसान् अब्रवीत्॥
Verse 2
धर्षिताचप्रविष्टाचलङ्कादुष्प्रसहापुरी ।।6.6.2।।तेनवानरमात्रेणदृष्टासीताचजानकी ।
दुष्प्रसहा पुरी लङ्का धर्षिता च प्रविष्टा च तेन वानरमात्रेण; दृष्टा च सीता जानकी।
Verse 3
प्रासादोधर्षितश्चैत्यःप्रवराराक्षसाहताः ।।6.6.3।।आविलाचपुरीलङ्कासर्वाहनुमताकृता ।
प्रासादाः चैत्याश्च धर्षिताः, प्रवराः राक्षसाः हताः; सर्वा लङ्का पुरी आविला हनुमता कृता।
Verse 4
किंकरिष्यामिभद्रंवोकिंवायुक्तमनन्तरम् ।।6.6.4।।उच्यतांनस्समर्थंयत्कृतंचसुकृतंभवेत् ।
किं करिष्यामि, भद्रं वः? किं वा युक्तम् अनन्तरम्? अस्मान् प्रति उच्यतां यत् समर्थं, यत् कृतं सुकृतं च भवेत्।
Verse 5
मन्त्रमूलंचविजयंप्रवदन्तिमनस्विनः ।।6.6.5।।तस्मद्वैरोचयेमन्त्रंरामंप्रतिमहाबलाः ।
मन्त्र एव विजयस्य मूलमिति मनस्विनः प्राहुः। तस्माद् हे महाबलाः, रामं प्रति मन्त्रं रोचये॥
Verse 6
त्रिविधाःपुरुषालोकेउत्तमाधममध्यमाः ।।6.6.6।।तेषांतुसमवेतानांगुणदोषौवदाम्यहम् ।
लोके पुरुषाः त्रिविधाः—उत्तमा मध्यमाः अधमाश्च। तेषां समवेतानां गुणदोषान् अहं वदामि॥
Verse 7
मन्त्रिभिर्हितसंयुक्तैस्समर्थैर्मन्त्रनिर्णये ।।6.6.7।।मित्रैर्वापिसमानार्थैर्बान्धवैरपिवाधिकैः ।सहितोमन्त्रियित्वायःकर्मारम्भान्प्रवर्तयेत् ।।6.6.8।।दैवेचकुरुतेयत्नंतमाहुःपुरुषोत्तमम् ।
हितसंयुक्तैः मन्त्रिभिः मन्त्रनिर्णये समर्थैः, समानार्थैः मित्रैः, बान्धवैश्चाधिकैः सह। यः कर्मारम्भान् प्रवर्तयेत् पूर्वं मन्त्रयित्वा, दैवे च यत्नं कुरुते—तं पुरुषोत्तमम् आहुः॥
Verse 8
मन्त्रिभिर्हितसंयुक्तैस्समर्थैर्मन्त्रनिर्णये ।।6.6.7।।मित्रैर्वापिसमानार्थैर्बान्धवैरपिवाधिकैः ।सहितोमन्त्रियित्वायःकर्मारम्भान्प्रवर्तयेत् ।।6.6.8।।दैवेचकुरुतेयत्नंतमाहुःपुरुषोत्तमम् ।
हितसंयुक्तैः मन्त्रिभिः मन्त्रनिर्णये समर्थैः, समानार्थैः मित्रैः, बान्धवैश्चाधिकैः सह। यः कर्मारम्भान् प्रवर्तयेत् पूर्वं मन्त्रयित्वा, दैवे च यत्नं कुरुते—तं पुरुषोत्तमम् आहुः॥
Verse 9
कोऽर्थंविमृशेदेकोधर्मेप्रकुरुतेमनः ।।6.6.9।।कःकार्याणिकुरुतेतमाहुर्मध्यमंनरम् ।
यः एक एव अर्थं विमृशेत्, धर्मे मनः प्रकुरुते, कार्याणि च स्वयम् एव करोति—तं मध्यमं नरम् इति आहुः।
Verse 10
गुणदोषौवनिशिचत्य त्यक्त्यादैवव्यपाश्रयम् ।।6.6.10।।करिष्यामीतियःकार्यमुपेक्षेत्सनराधमः ।
गुणदोषौ न निश्चित्य दैवव्यपाश्रयं त्यक्त्वा ‘करिष्यामि’ इति यः कार्यमुपेक्षेत् स नराधमः॥
Verse 11
यथेमेपुरुषानित्यमुत्तमाधममध्यमाः ।।6.6.11।।वंमन्त्राऽहिविज्ञेयाउत्तमाधममध्यमः ।
यथा पुरुषा नित्यं उत्तमाधममध्यमाः, तथा मन्त्राऽपि विज्ञेया उत्तमाधममध्यमाः॥
Verse 12
ऐकमत्यमुपागम्यशास्त्रदृष्टेनचक्षुषा ।।6.6.12।।मन्त्रिणोयत्रनिरतास्तमाहुर्मन्त्रमुत्तमम् ।
शास्त्रदृष्टेन चक्षुषा मन्त्रिणो यत्र ऐकमत्यमुपागम्य निरताः स्युः, तमाहुर्मन्त्रमुत्तमम्॥
Verse 13
बह्व्योऽपिमतीर्गत्वामन्त्रिणामर्थनिर्णये ।।6.6.13।।पुनर्यत्रैकतांप्राप्तस्समन्त्रोमध्यमस्स्मृतः ।
बहुविधा अपि मन्त्रिणां मतीः प्राप्य अर्थनिर्णये, पश्चात् यत्रैकतां यान्ति, स मन्त्रः मध्यमः स्मृतः।
Verse 14
अन्योन्यमतिमास्थाययत्रसम्प्रतिभाष्यते ।।6.6.14।।नचैकमत्येश्रेयोऽस्तिमन्त्रस्सोऽधमउच्यत ।
यत्र अन्योन्यमतिम् आश्रित्य परस्परं प्रत्युत्तरमेव भाष्यते, एकमत्येन च श्रेयः न जायते, स मन्त्रः अधम उच्यते।
Verse 15
तस्मात्सुमन्त्रितंसाधुभवन्तोमतिसत्तमा: ।।6.6.15।।कार्यंसम्प्रतिपद्यन्तामेतत्कृत्यंमतंमम ।
तस्मात् हे मतिसत्तमाः, सुमन्त्रितं साधु कृत्वा कार्यं सम्प्रतिपद्यन्ताम्। एतत् मम कृत्यं मतम्॥
Verse 16
वानराणांहिधीराणांसहस्रैःपरिवारितः ।।6.6.16।।रामोऽभ्येतिपुरीलङ्कामस्माकमुपरोधकः ।
वानराणां धीराणां सहस्रैः परिवारितः रामः लङ्कापुरीम् अभ्येति, अस्माकम् उपरोधकः॥
Verse 18
समुद्रमुच्छोषयतिवीर्येणान्यत्करोतिवा ।।6.6.18।।अस्मिन्नेवंगतेकार्येविरुद्धेवानरैस्सह ।हितंपुरेचसैन्येचसर्वसम्मन्त्रयतांमम ।।6.6.19।।
सः स्ववीर्येण समुद्रमपि शोषयेत्, अथवा अन्यदपि अद्भुतं कर्म साधयेत्। अस्मिन् कार्ये एवं विपरीते, वानरैः सह वैरभावे जाते, पुरस्य च सैन्यस्य च यत् सर्वथा हितं तत् मम सम्यक् सम्मन्त्रयताम्।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa confronts a leadership crisis after Hanumān’s successful incursion and must choose between impulsive reaction and disciplined consultation; the sarga frames ethical action as evaluating guṇa-doṣa (merits and faults) and avoiding ego-driven decisions made without daiva-oriented restraint.
The chapter teaches that effective power is inseparable from wise counsel: unanimity grounded in śāstra yields the best outcomes, while factional stubbornness degrades decision-making; additionally, action undertaken with consultation and daiva-vyapāśraya is ranked superior to solitary or self-willed conduct.
Laṅkā (as a fortified capital and civic space) is central, and the समुद्र (ocean) is invoked as a strategic boundary that Rāma may overcome by extraordinary means, underscoring the siege geography and the cultural imagination of superhuman war-capability.