Shloka 102

युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः

Rāvaṇa’s Assault on Nīla and Lakṣmaṇa; Hanumān Bears Rāma

Devanagari script

सबाणजालान्यथतानितानिमोघानिपश्यंस्त्रिदशारिराजः ।विसिस्मियेलक्ष्मणलाघवेनपुनश्चबाणान्निशितान्मुमोच ।।6.59.102।।

Transliteration

sa bāṇajālāny atha tāni tāni moghāni paśyaṃs tridaśārirājaḥ | visismiye lakṣmaṇalāghavena punaś ca bāṇān niśitān mumoca ||6.59.102||

Translation

स बाणजालानि यथा तथा तानि मोघानि पश्यन् त्रिदशारिराजः । विसिस्मिये लक्ष्मणलाघवेन पुनश्च बाणान् निशितान् मुमोच ॥

Word by Word

• स: he
• स: कर्ता (agent)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (कर्तृ), एकवचनम्; सर्वनाम (pronoun)

• बाणजालानि: nets/streams of arrows
• बाणजालानि: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: बाण + जाल (प्रातिपदिके; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), बहुवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (बाणानां जालानि)

• यथतानि: as they truly were / in their real state
• यथतानि: कर्मणि विशेषणम् (adjective of object)
• Type: Adjective
• Root: यथता (अव्यय/क्रियाविशेषण-प्रातिपदिक) + त (कृदन्त-प्रत्ययः)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; भूतकर्मणि कृदन्तम् (क्त) — ‘यथतं’ = ‘as it was/according to reality’ (used adjectivally)

• तानि: those (all of them)
• तानि: कर्म (object; apposition to बाणजालानि)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), बहुवचनम्; सर्वनाम

• मोघानि: ineffective, futile
• मोघानि: कर्मणि विशेषणम् (adjective of object)
• Type: Adjective
• Root: मोघ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम्

• पश्यन्: seeing
• पश्यन्: कर्ता (agent; participle qualifying त्रिदशारिराजः)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) → पश्यत् (शतृ-प्रत्ययः)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्तम् (शतृ), पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्तरि प्रयोगः; ‘seeing’ (concomitant action)

• त्रिदशारिराजः: the king who is the enemy of the gods (Rāvaṇa)
• त्रिदशारिराजः: कर्ता (agent)
• Type: Noun
• Root: त्रिदश + अरि + राजन् (प्रातिपदिके; समास)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (कर्ता), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (त्रिदशानाम् अरिः) + तत्पुरुषः (अरिणः राजा)

• विसिस्मिये: was astonished / marveled
• विसिस्मिये: क्रिया (main action)
• Type: Verb
• Root: स्मि (धातु) उपसर्गः वि-; लिट् (परिपूर्ण/परोक्शभूत)
• Form: लिट्-लकारः (perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्; कर्तरि प्रयोगः

• लक्ष्मणलाघवेन: by Lakṣmaṇa’s skill/swiftness
• लक्ष्मणलाघवेन: करण (instrument/cause)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण + लाघव (प्रातिपदिके; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (करण), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (लक्ष्मणस्य लाघवम्)

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषणम् (modifier of action)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; क्रियाविशेषणम् (adverb)

• च: and
• च: समुच्चय (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• बाणान्: arrows
• बाणान्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: बाण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), बहुवचनम्

• निशितान्: sharp, whetted
• निशितान्: कर्मणि विशेषणम् (adjective of object)
• Type: Adjective
• Root: निशित (प्रातिपदिक; ‘sharpened’)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम् (qualifying बाणान्)

• मुमोच: released / let fly
• मुमोच: क्रिया (main action)
• Type: Verb
• Root: मुच् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्; कर्तरि प्रयोगः

Context

Ravana, the enemy of gods seeing all his streams of arrows ineffective, was astonished at Lakshmana's skill, and let go sharp arrows again and again.

Characters & Entities

• Rāvaṇa (tridaśārirāja)
• Lakṣmaṇa
• arrows

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Reality (satya) asserts itself: skill and disciplined effort make attacks ineffective; Dharma favors sustained excellence over mere aggression.

What is the narrative situation?

Rāvaṇa’s volleys fail against Lakṣmaṇa’s defense; astonished, he nevertheless renews his assault.

Which character virtue is emphasized?

Lakṣmaṇa’s lāghava—swift precision and controlled technique.