Yuddha Kanda Sarga 57 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 5746 Verses

Sarga 57

प्रहस्तनिर्याणम् — Prahasta’s Departure and the Muster of the Rakshasa Host

युद्धकाण्ड

अकम्पनवधजनिते विस्मये निवृत्ते रावणः क्रुद्धः पाण्डुरवदनश्च मन्त्रिभिः सह मन्त्रयित्वा लङ्कायाः रक्षास्थानानि निरीक्षते। ततः स नगरं पीडितमिव दृष्ट्वा युद्धकुशलं प्रहस्तं समाहूय—“एषा विपत्तिः निर्णायकयुद्धनेतृत्वेनैव शम्यते; अहं कुम्भकर्णोऽिन्द्रजिन्निकुम्भश्च भारवाहाः स्युः, तथापि त्वमेव शीघ्रं सेनां समाहारय” इति नियुङ्क्ते। प्रहस्तः पूर्वविचारान् स्मारयन् हितवचनैः—सीताप्रत्यर्पणमेव श्रेयस्करम्, अन्यथा युद्धं अवश्यंभावि—इति ब्रुवन्नपि, स्वामिभक्तिं प्रतिज्ञाय दत्तमानसम्मानान् स्मृत्वा रणमध्ये प्राणानपि त्यक्तुं सज्जो भवति। स तदा सेनापतीन् आज्ञापयामास—महतीं राक्षससेनां समाहर्तुम्। लङ्का शीघ्रमेव गजसदृशैः सन्नद्धैः शूरैः परिपूर्णा बभूव; अग्निहोत्राणि क्रियन्ते, ब्राह्मणाः पूज्यन्ते, अभिषिक्तमाल्यादिभिः शुभकर्माणि प्रवर्तन्ते। प्रहस्तः सर्पध्वजं सुवर्णजालविभूषितं मेघनादसमन्वितं रथं आरुह्य सहायैः सह निर्जगाम; भेरीशङ्खनिनादैः क्रूरनादैश्च दिशः पूर्यन्ते। अथ घोराणि निमित्तानि समुत्पेतुः—वामावर्तेन मांसाशिनः पक्षिणः, उल्कापाताः, प्रचण्डवाताः, शृगालरवाः, रक्तवृष्टिः, ध्वजे गृध्रनिवेशः, सारथेरश्वचर्मणः स्खलनं च—बहिरलङ्कारस्यापि विनाशसूचनानि। वानरसेना वृक्षशिलाभिः सज्जा बभूव; परस्परं गर्जितप्रत्याह्वानं प्रववृते। प्रहस्तः पतङ्ग इव ज्वालां प्रविशन् वानरबलं जयलिप्सया अभ्यपतत्—अहङ्कारस्य, दुष्टनिमित्तयुक्तस्य आक्रमणस्य, युद्धस्य च शोकावहगत्याः शिक्षां प्रकाशयन्।

Shlokas

Verse 1

अकम्पनवधंश्रुत्वाक्रुद्धोवैराक्षसेश्वरः ।किञ्चिददीनमुखश्चापिसचिवांस्तानुदैक्षत ।।।।

अकम्पनवधं श्रुत्वा राक्षसेश्वरः क्रुद्धोऽभवत् । किञ्चिद् अदीनमुखश्चापि स स्वसचिवान् तान् उदैक्षत ॥

Verse 2

सतुध्यात्वामुहूर्तंतुमन्त्रिभिस्संविचार्यच ।ततस्तुरावणःपूर्वदिवसेराक्षसाधिपः ।।।।पुरींपरिययौलङ्कांसर्वगुल्मानवेक्षितुम् ।

स तु मुहूर्तं ध्यात्वा मन्त्रिभिः सह संविचार्य च। ततः पूर्वदिवसे राक्षसाधिपो रावणः लङ्कां पुरीं पर्ययौ सर्वगुल्मानवेक्षितुम्॥

Verse 3

तांराक्षसगणैर्गुप्तांगुल्मैर्बहुभिरावृताम् ।।।।ददर्शनगरींलङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।

तां लङ्कां स ददर्श—राक्षसगणैः सुसंरक्षितां, बहुभिर्गुल्मैः परिवृतां, पताकाध्वजपङ्क्तिभिरलङ्कृताम्।

Verse 4

रुद्धांतुनगरींदृष्टवारावणोराक्षसेश्वरः ।।।।उवाचात्महितंकालेप्रहस्तंयुद्धकोविदम् ।

रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः । उवाचात्महितं काले प्रहस्तं युद्धकोविदम् ॥

Verse 5

पुरस्योपनिविष्टस्यसहसापीडितस्यवा ।।।।नान्यंयुद्धात्प्रपश्यामिमोक्षंयुद्धविशारद ।

अस्य पुरस्योपनिविष्टस्य सहसा च पीडितस्य मोक्षं नान्यं युद्धाद् अहं प्रपश्यामि, हे युद्धविशारद।

Verse 6

अहंवाकुम्भकर्णोवात्वंवासेनापतिर्मम ।।।।इन्द्रजिद्वानिकुम्भोवावहेयुर्भारमीदृशम् ।

अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा मम सेनापतिः, इन्द्रजिद्वा निकुम्भो वा—एतादृशं भारं वोढुं समर्थाः।

Verse 7

सत्वंबलमतश्शीघ्रमादायपरिगृह्यच ।।।।विजयायाभिनिर्याहियत्रसर्वेवनौकसः ।

अतः त्वं शीघ्रं बलम् आदाय परिगृह्य च, यत्र सर्वे वनौकसः तत्र विजयायाभिनिर्याहि।

Verse 8

निर्याणायादेवतेनूनंचपलाहरिवाहिनी ।।।।नर्दतांराक्षसेन्द्राणांश्रुत्वानादंद्रविष्यति ।

त्वया निर्याते नूनं ते चपला हरिवाहिनी; राक्षसेन्द्राणां नर्दतां नादं श्रुत्वा द्रविष्यति।

Verse 9

चपलाह्यविनीताश्चचलचित्ताश्चवानराः ।।।।नसहिष्यन्तितेनादंसिंहनादमिवद्विपाः ।

चपला ह्यविनीताश्च चलचित्ताश्च वानराः; ते तव नादं सिंहनादमिव द्विपाः न सहिष्यन्ति।

Verse 10

विद्रुतेचबलेतस्मिन् रामःसौमित्रिणासह ।।।।अवशस्तेनिरालम्बःप्रहस्तवशमेष्यति ।

तस्मिन् बले विद्रुते रामः सौमित्रिणा सह । अवशः निरालम्बः सन्, हे प्रहस्त, तव वशम् एष्यति ॥

Verse 11

आपत्संशयिताश्रेयोनात्रनिस्संशयीकृता ।।।।प्रतिलोमानुलोमंवायद्वानोमन्यसेहितम् ।

आपत्काले श्रेयः संशयितं भवति; नात्र निःसंशयता कृता। प्रतिलोमानुलोमं वा यद् वा नो मन्यसे हितं, तत् सम्यग् विचार्य निश्चितुं युक्तम्॥

Verse 12

रावणेनैवमुक्तस्तुप्रहस्तोवाहिनीपतिः ।।।।राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ।

रावणेनैवं उक्तः प्रहस्तो वाहिनीपतिः। राक्षसेन्द्रं प्रति वाक्यमिदम् उवाच, यथा उशना असुरेन्द्रं प्रति॥

Verse 13

राजन्मन्त्रितपूर्वंनःकुशलैस्सहमन्त्रिभिः ।।।।विवादश्चापिनोवृत्तस्समवेक्ष्यपरस्परम् ।

राजन्, पूर्वं कुशलैः सह मन्त्रिभिः सह नः मन्त्रितम्। परस्परं समवेक्ष्य च, अस्माकं विवादोऽपि वृत्तः॥

Verse 14

प्रदानेनतुसीतायाःश्रेयोव्यवसितंमया ।।।।अप्रदानेपुनर्युद्धंदृष्टमेत्तथैवनः ।

सीतायाः प्रदानेन श्रेयः मया व्यवसितम्। अप्रदाने तु पुनर् युद्धं, अस्माभिः तथैव दृष्टम्॥

Verse 15

सोऽहंदानैश्चमानैश्चसततंपूजितस्त्वया ।।।।सान्त्वैश्चविविधैःकालेकिंनकुर्यांहितंतव ।

दानैश्च मानैश्च सान्त्वैश्च विविधैः काले काले त्वया सततं पूजितोऽहं। तव हितं काले प्राप्ते किं न कुर्याम्॥

Verse 16

नहिमेजीवितंरक्ष्यंपुत्रदारधनानिच ।।।।त्वंपश्यमांजुहूषन्तंत्वदर्थेजीवितंयुधि ।

न हि मे जीवितं रक्षणीयं न पुत्रदारधनानि च। त्वं पश्य मां त्वदर्थे युधि जीवितं जुहूषन्तम्॥

Verse 17

एवमुक्त्वातुभर्तारंरावणंवाहिनीपतिः ।।।।उवाचेदंबलाध्यक्षान्प्रहस्तःपुरतःस्थितान् ।

एवमुक्त्वा तु स्वामिनं रावणं वाहिनीपतिः। प्रहस्तः पुरतः स्थितान् बलाध्यक्षानिदं वाक्यमुवाच॥

Verse 18

मेशीघ्रंराक्षसानांमहाद्बलम् ।।।।मद्भाणाब्दावेगेनहतानांशनिचरणाजिरे ।अद्यहृष्यन्तुमांसादाःपक्षिणःकाननौकसां ।।।।

मे शीघ्रं राक्षसानां महद्बलमानीय रणभूमौ स्थापयत। मद्भाणाब्दावेगेन हतानामद्य मांसादाः काननौकसां पक्षिणो हृष्यन्तु॥

Verse 19

मेशीघ्रंराक्षसानांमहाद्बलम् ।।6.57.18।।मद्भाणाब्दावेगेनहतानांशनिचरणाजिरे ।अद्यहृष्यन्तुमांसादाःपक्षिणःकाननौकसां ।।6.57.19।।

Verse 20

इत्युक्तास्तेप्रहस्तेनबलाध्यक्षा: कृतत्वरा: ।बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन्राक्षसमन्दिरे ।।।।

इत्युक्तास्ते प्रहस्तेन बलाध्यक्षाः कृतत्वराः। तस्मिन् राक्षसमन्दिरे बलमुद्योजयामासुः॥

Verse 21

साबभूवमुहूर्तेननिग्मर्नानाविधायुधैः ।लङ्काराक्षसवीरैस्तैर्गजैरिवसमाकुला ।।।।

सा तु मुहूर्तमात्रेण नानाविधायुधधारिभिः तैः राक्षसवीरैः लङ्का गजैरिव समाकुला बभूव।

Verse 22

हुताशनंतर्पयतांब्राह्मणांश्चनमस्यताम् ।आज्यगन्धप्रतिवहःसुरभिर्मारुतोववौ ।।।।

हुताशनं हविभिः तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यतां च आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर्मारुतो ववौ।

Verse 23

स्रजश्चविविधाकाराजगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः ।सङ्ग्रामसज्जाःसम्हृष्टाधरायन्राक्षसास्तदा ।।।।

तदा संहृष्टाः सङ्ग्रामसज्जा राक्षसाः अभिमन्त्रिताः विविधाकाराः स्रजश्च जगृहुः धरयामासुश्च।

Verse 24

सधनुष्काःकवचिनोवेगादाप्लुत्यराक्षसाः ।रावणंप्रेक्ष्यराजानंप्रहस्तंपर्यवारयन् ।।।।

सधनुष्काः कवचिनश्च राक्षसाः वेगादाप्लुत्य राजानं रावणं प्रेक्ष्य प्रहस्तं शीघ्रं पर्यवारयन्।

Verse 25

अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् ।आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।।।हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् ।महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।।।उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् ।सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।।।

अथ राजानम् आमन्त्र्य भैरवीं भेरीमाहत्य प्रहस्तः सज्जकल्पितं रथं आरुरोह—महाजवहयैर्युक्तं सम्यक्सूतसुसंयतम्, महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम्, उरगध्वजदुर्धर्षं सुवरूथं स्ववस्करम्, सुवर्णजालसंयुक्तं श्रिया प्रहसन्तमिव।

Verse 26

अथामन्त्ऱ्यतुराजानंभेरीमाहत्यभैरवाम् ।आरुरोहरथंयुक्तःप्रहस्तस्सज्जकल्पितम् ।।6.57.25।।हयैर्महाजवैर्युक्तंसम्यक्सूतसुसंयतम् ।महाजलदनिर्घोषंसाक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।।6.57.26।।उरगध्वजदुर्धर्षंसुवरूथंस्ववस्करम् ।सुवर्णजालसंयुक्तंप्रहसन्तमिवश्रिया ।।6.57.27।।

हयैर्महाजवैर्युक्तं सम्यक् सूतसुसंयतम्। महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम्॥

Verse 27

उरगध्वजदुर्धर्षं सुवरूथं स्ववस्करम्। सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तमिव श्रिया॥

Verse 28

ततस्तंरथमास्थायरावणार्पितशासनः ।लङ्कायानिर्ययौतूर्णंबलेनमहतावृतः ।।।।

ततस्तं रथमास्थाय रावणार्पितशासनः। लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महतावृतः॥

Verse 29

ततोदुन्धुभिनिर्घोषःपर्जन्यनिनदोपमः ।वादित्राणांचनिनदःपूरयन्निवमेदिनीम् ।।।।शुश्रुवेशङ्खशब्दश्चप्रयातेवाहिनीपतौ ।

ततो दुन्दुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः। वादित्राणां च निनदः पूरयन्निव मेदिनीम्॥ शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ॥

Verse 30

निनदन्तस्स्वरान्घोरान्राक्षसाजग्मुरग्रतः ।।।।भीमरूपामहाकायाःप्रहस्तस्यपुरस्सराः ।

घोरस्वरान् निनदन्तो भीमरूपा महाकायाः राक्षसाः प्रहस्तस्य पुरस्सराः अग्रतः जग्मुः।

Verse 31

नरान्तकःकुम्भहनुर्महानादस्समुन्नतः ।।।।प्रहस्तसचिवाह्येतेनिर्ययुःपरिवार्यतम् ।

नरान्तकः कुम्भहनुः महानादः समुन्नतश्च—एते प्रहस्तसचिवाः तं परिवार्य निर्ययुः।

Verse 32

व्यूढेनेवसुघोरेणपूर्वद्वारात्सनिर्ययौ ।।।।गजयूथनिकाशेनबलेनमहतावृतः ।

स सुघोरव्यूढेन महता बलेनावृतः, गजयूथनिकाशेन, पूर्वद्वारात् निर्ययौ।

Verse 33

सागरप्रतिमौघेनवृतस्तेनबलेनसः ।।।।प्रहस्तोनिर्ययौक्रुद्धःकालान्तकयमोपमः ।

सागरप्रतिमौघेन तेन बलेन वृतः, प्रहस्तो क्रुद्धो निर्ययौ—कालान्तकयमोपमः।

Verse 34

तस्यनिर्याणघोषेणराक्षसानांचनर्दताम् ।।।।लङ्कायांसर्वभूतानिविनेदुर्विकृतैस्स्वरैः ।

तस्य निर्याणघोषेण राक्षसानां च नर्दताम् । लङ्कायां सर्वभूतानि विनेर्दुर्विकृतैः स्वरैः ॥

Verse 35

व्यभ्रमाकाशमाविश्यमांसशोणितभोजनाः ।।।।मण्डलान्यपसव्यानिखगाश्चक्रूरथंप्रति ।

व्यभ्रमाकाशमाविश्य मांसशोणितभोजनाः । मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रु रथं प्रति ॥

Verse 36

सम्नत्यःपावकज्वालाःशिवाघोराववाशिरे ।।।।अन्तरिक्षात्पपातोल्कावायुश्चपरुषंवनौ ।

वम्नत्यः पावकज्वालाः शिवा घोराः ववाशिरे । अन्तरिक्षात् पपातोल्का वायुश्च परुषं ववौ ॥

Verse 37

अन्योन्यमभिसंरब्धाग्रहाश्चनचकाशिरे ।।।।मेघाश्चखरनिर्घोषारथस्योपरिरक्षसः ।ववृषंरुधिरंचास्यसिषिचुश्चपुरस्सरान् ।।।।

अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे । मेघाश्च खरनिर्घोषा रथस्योपरि रक्षसः । ववृषं रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरस्सरान् ॥

Verse 38

अन्योन्यमभिसंरब्धाग्रहाश्चनचकाशिरे ।।6.57.37।।मेघाश्चखरनिर्घोषारथस्योपरिरक्षसः ।ववृषंरुधिरंचास्यसिषिचुश्चपुरस्सरान् ।।6.57.38।।

अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे। मेघाश्च खरनिर्घोषा रथस्योपरि रक्षसः॥ ववृषु रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरस्सरान्॥

Verse 39

केतुर्मूर्धनिगृध्रोऽस्यनिलीनोदक्षिणामुखः ।तुदन्नुभयतःपार्श्वंसमग्रामहरत्प्रभाम् ।।।।

केतुर्मूर्धनि गृध्रोऽस्य निलीनो दक्षिणामुखः। तुदन्नुभयतः पार्श्वं समग्रं हरत् प्रभाम्॥

Verse 40

सारथेर्भहुशश्चास्यसङ्ग्राममवगाहतः ।प्रतोदोन्यपतद्धस्तात्सूतस्यहयसादिनः ।।।।

सारथेर्बहुशश्चास्य सङ्ग्राममवगाहतः। प्रतोदो न्यपतद् हस्तात् सूतस्य हयसादिनः॥

Verse 41

निर्याणश्रीश्चयाऽस्यासीद्भास्वरावसुदुर्लभाः ।साननाशमुहूर्तेनसमेचस्खलिताहयाः ।।।।

निर्याणश्रीश्च याऽस्यासीद् भास्वरा वसुदुर्लभा। सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः॥

Verse 42

प्रहस्तंत्वभिनिर्यान्तंप्रख्यातबलपौरुषम् ।युधिनानाप्रहरणाकपिसेनाऽभ्यवर्तत ।।।।

प्रहस्तं त्वभिनिर्यान्तं प्रख्यातबलपौरुषम्। युधि नानाप्रहरणा कपिसेनाऽभ्यवर्तत॥

Verse 43

अथघोषस्सुतुमुलोहरीणांसमजायत ।वृक्षानारुजतांचैवगुर्वीरागृह्णतांशिलाः ।।।।

अथ हरीणां सुतुमुलो घोषः समजायत; ते वृक्षान् आरुज्य, गुरून् शिलाखण्डान् गृहीत्वा युधि प्रक्षेपणाय समुत्सुकाः।

Verse 44

नदतांराक्षसानांचवानराणांचगर्जताम् ।उभेप्रमुदितेसैन्येरक्षोगणवनौकसाम् ।।।।वेगितानांसमर्थानामन्योन्यवधकाङ् क्षिणाम् ।परस्परंचाह्वयतांनिनाद्शूयतेमहान् ।।।।

राक्षसानां नदतां वानराणां च गर्जतां, प्रमुदिते उभे सैन्ये—रक्षोगणाः वनौकसश्च—वेगिनः समर्थाः अन्योन्यवधकाङ्क्षिणः; परस्परं चाह्वयतां महान् निनादः श्रूयते।

Verse 45

नदतांराक्षसानांचवानराणांचगर्जताम् ।उभेप्रमुदितेसैन्येरक्षोगणवनौकसाम् ।।6.57.44।।वेगितानांसमर्थानामन्योन्यवधकाङ् क्षिणाम् ।परस्परंचाह्वयतांनिनाद्शूयतेमहान् ।।6.57.45।।

वेगितानां समर्थानाम् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम्; परस्परं पुनः पुनराह्वयतां महान् निनादः श्रूयते।

Verse 46

ततःप्रहस्तःकपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थेविजयायदुर्मतिः ।विवृद्धवेगंश्चविवेशतांचमूंयथामुमूर्षुश्शलभोविभावसुम् ।।।।

ततः दुर्मतिः प्रहस्तः विजयाय कपिराजवाहिनीम् अभिप्रतस्थे; विवृद्धवेगः स तां चमूं विवेश, यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम्।

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The sarga stages a governance dilemma: Prahasta states that returning Sītā is the beneficial option, while refusal makes war inevitable; yet he still accepts command out of loyalty, illustrating tension between prudent counsel and compelled martial duty.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Counsel ignored and omens dismissed intensify self-destructive momentum: outward splendor and confidence cannot neutralize adharma-driven resolve, and aggressive certainty may resemble a “moth to flame” when moral and cosmic indicators warn of ruin.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Laṅkā’s fortified posts and the eastern gate are emphasized, alongside wartime ritual culture—fire offerings, honoring brāhmaṇas, consecration of garlands and equipment—framing military mobilization as both civic and sacral activity.