Sarga 55
अकम्पन-प्रेषणम् तथा कपि-राक्षस-रणवर्णनम् (Akampana Dispatched; The Vanara–Rakshasa Battle and Omens)
युद्धकाण्ड
वज्रदंष्ट्रस्य वधं वालिसुताङ्गदेन कृतमिति श्रुत्वा रावणो बलाध्यक्षं संबोध्य शीघ्रमकम्पनस्य प्रेषणमाज्ञापयति। स तं विनीतं सेनापतिं रक्षकं रणप्रियं सर्वायुधकुशलं नीतिविदं च प्रशंसति। ततः राक्षसबलं तदाज्ञया निर्गत्य, अकम्पनः सुवर्णभूषितेन रथेन मेघगर्जितविद्युत्सदृशेन शब्देन रणभूमिं प्रति प्रस्थितः। प्रयाणकाले शुभेऽपि काले दिवसो मेघाच्छन्न इवाभवत्, तीव्रा वाताः प्रववुः, पक्षिणो मृगाश्च भीषणस्वरैः क्रन्दन्ति—एते चोत्पाताः प्रादुर्भवन्ति। अकम्पनस्तु ताननादृत्य समराङ्गणं प्रविश्य युद्धं प्रवर्तयामास। ततः कपिराक्षसयोः संग्रामः सुघोरः संजज्ञे—धूलिरुत्थिता रक्ताभा नभोऽपि पिधाय ध्वजान् आयुधानि अश्वान् योधांश्चाच्छादयामास; तस्मिन्नन्धकारे मित्रामित्रविभागो न दृश्यते, परस्परं प्रहरन्ति, शोणितेन धूलिः शम्यते, भूमिश्च शवाङ्गच्छिन्नावयवैः पूर्णा बभूव। वृक्षशिलागदाशक्तिभिः बाहुदण्डैश्च निकटयुद्धं प्रवृत्तम्; अकम्पनः राक्षसान् समाश्वास्य व्यूहमुद्योजयति, कुमुदो नलः मैनदश्च वानरनायकाः प्रत्यभ्यधावन् शत्रुसैन्यं च मर्दयामासुः।
Shlokas
Verse 1
वज्रदंष्ट्रंहतंश्रुत्वावालिपुत्रेणरावणः ।बलाध्यक्षमुवाचेदंकृताञ्जलिमुपस्थितम् ।।।।
वज्रदंष्ट्रं हतं श्रुत्वा वालिपुत्रेण रावणः । बलाध्यक्षम् उवाचेदं कृताञ्जलिम् उपस्थितम् ॥
Verse 2
शीघ्रंनिर्यान्तुदुर्धर्षाराक्षसाभीमविक्रमाः ।अकम्पनंपुरस्कृत्यसर्वशस्त्रप्रकोविदम् ।।।।
शीघ्रं निर्यान्तु दुर्धर्षा राक्षसा भीमविक्रमाः। अकम्पनं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रप्रकोविदम्॥
Verse 3
एषशास्ताचगोप्ताचनेताचयुधिसत्तमः ।भूतिकामश्चमेनित्यंनित्यंचसमरप्रियः ।।।।
एष शास्ता च गोप्ता च नेता च युधि सत्तमः। मम भूतिकामश्च नित्यं नित्यं च समरप्रियः॥
Verse 4
एषजेष्यतिकाकत्स्थौसुग्रीवंचमहाबलम् ।वानरांश्चापरान् घोरान् हनिष्यतिपरन्तपः ।।।।
एष जेष्यति काकुत्स्थौ सुग्रीवं च महाबलम्। वानरांश्चापरान् घोरान् हनिष्यति परन्तपः॥
Verse 5
परिगृह्यसःताम् I ज्ञाम् रावणस्यमहाबल ।बलम् सम्प्रेरयामासःतदालघुपराक्रमः।। ।।
रावणस्य महाबलः स तां आज्ञां परिगृह्य, लघुपराक्रमः तदा बलं सम्प्रेरयामास।
Verse 6
ततोनानाप्रहरणाभीमाक्षाभीमदर्शनाः ।निष्पेतूराक्षसामुख्याबलाध्यक्षप्रचोदिताः ।।।।
ततः नानाप्रहरणाभीमाक्षा भीमदर्शनाः राक्षसामुख्याः बलाध्यक्षप्रचोदिताः निष्पेतुः।
Verse 7
रथमास्थायविपुलंतप्तकाञ्चनभूषणम् ।मेघाभोमेघवर्णश्चमेघस्वनमहास्वनः ।।।।राक्षसैःसम्वृतोघोरैस्तदानिर्यात्यकम्पनः ।
तदा अकम्पनः विपुलं तप्तकाञ्चनभूषणं रथम् आस्थाय, मेघाभः मेघवर्णश्च मेघस्वनमहास्वनः, घोरैः राक्षसैः संवृतः निर्याति।
Verse 8
नहिकम्पयितुंशक्यःसुरैरपिमहामृधे ।।।।अकम्पनस्ततस्तेषामादित्यइवतेजसा ।
महा-मृधे सुरैरपि कम्पयितुं न शक्यः अकम्पनः; स तेषां मध्ये आदित्य इव तेजसा बभासे।
Verse 9
तस्यनिर्धावमानस्यसम्रब्धस्ययुयुत्सया ।।।।अकस्माद्दैन्यमागच्छद्धयानांरथवाहिनाम् ।
तस्य निर्धावमानस्य सम्रब्धस्य युयुत्सया रथवाहिनां हयानाम् अकस्माद् दैन्यम् आगच्छत्।
Verse 10
व्यस्फुरन्नयनंचास्यसव्यंयुद्धाभिनदनिनः ।।।।विवर्णोमुखवर्णश्चगद्गदश्चाभवत्स्वनः ।
व्यस्फुरन्नयनं चास्य सव्यं युद्धाभिनन्दनः । विवर्णो मुखवर्णश्च गद्गदश्चाभवत् स्वनः ॥
Verse 11
अभवत्सुदिनेकालेदुर्दिनंरूक्षमारुतम् ।।।।ऊचुःखगमृगाःसर्वेवाचःक्रूराभयावहाः ।
अथ सुदिने कालेऽपि दुर्दिनं समपद्यत, रूक्षो मारुतश्च प्रववौ। सर्वे खगमृगाः क्रूरा भयावहाश्च वाचः प्रचुक्रुशुः॥
Verse 12
ससिंहापचित्कन्धःशार्दूलसमविक्रमः ।।।।तानुत्पातानचिन्स्सैवनिर्जगामरणाजिरम् ।
सिंहापचित्कन्धः शार्दूलसमविक्रमः सः। तान् उत्पातान् अनचिन्त्यैव निर्जगाम रणाजिरम्॥
Verse 13
तथानिर्गच्छतस्तस्यरक्षसस्सहराक्षसैः ।।।।बभूवसुमहान्नादःक्षोभयन्निवसागरम् ।
तथा निर्गच्छतस्तस्य रक्षसः सह राक्षसैः। सुमहान् नादोऽभवत् सागरं क्षोभयन्निव॥
Verse 14
तेनशब्देनवित्रस्तावानराणांमहाचमूः ।।।।द्रुमशैलप्रहाराणांयोद्धुंसमुपतिष्ठतं ।
तेन शब्देन वित्रस्ता वानराणां महाचमूः। द्रुमशैलप्रहाराणां योद्धुं समुपतिष्ठत॥
Verse 15
तेषांयुद्धंमहारौद्रंसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।।।।रामरावणयोरर्धेसमभित्यक्तजीविनाम् ।
तेषां युद्धं महारौद्रं सञ्जज्ञे कपिरक्षसाम्। रामरावणयोरर्थे समभित्यक्तजीविनाम्॥
Verse 16
सर्वेह्यतिबलाःशूराःसर्वेपर्वतसन्निभाः ।।।।हरयोराक्षसाश्चैवपरस्परजिघांसवः ।
सर्वेऽतिबलिनः शूराः सर्वे पर्वतसन्निभाः। हरयश्च राक्षसाश्च परस्परवधकाङ्क्षिणः॥
Verse 17
तेषांविवर्धतांशब्दःसंयुगेऽतितरस्विनाम् ।।।।शुश्रुवेसुमहान् कोपादन्योन्यमभिगर्जताम् ।
तेषामतितरस्विनां संयुगे विवर्धतां निनादः। कोपाद् अन्योन्यमभिगर्जतां सुमहान् शब्दः शुश्रुवे॥
Verse 18
रजश्चारुणवर्णाभंसुभीममभवद् भृशम् ।।।।उद्धतंहरिरक्षोभिःसंरुरोधदिशोदश ।
रजश्चारुणवर्णाभं सुभीमं सहसा समुत्थितम्। हरिरक्षोभिरुद्धूतं दिशो दश समन्ततः संरुरोध॥
Verse 19
अन्योन्यंरजसातेनकौशेयोद्धूतपाण्डुना ।।।।सम्वृतानिचभूतानिददृशुर्नरणाजिरे ।
तेन कौशेयोद्धूतपाण्डुना रजसा अन्योन्यं संवृताः। रणाजिरे भूतानि परस्परं न ददृशुः॥
Verse 20
नध्वजोनपताकावाचर्मवातुरगोऽपिवा ।।।।आयुधंस्यन्दनोवापिददृशेतेनरेणुना ।
तेन रेणुना न ध्वजो न पताका, न चर्म न तुरगोऽपि; नायुधं न स्यन्दनोऽपि तत्र ददृशे।
Verse 21
शब्दश्चसुमहांस्तेषांनर्दतामभिधावताम् ।।।।श्रूयतेतुमुलोयुद्धेनरूपाणिचकाशिरे ।
नर्दतामभिधावतां तेषां सुमहान् शब्दः युद्धे तुमुलः श्रूयते; रूपाणि तु न चकाशिरे।
Verse 22
हरीनेवसुसंरुष्टाहरयोजघ्नुराहवे ।।।।राक्षसाराक्षसांश्चापिनिजघ्नुस्तिमिरेतदा ।
तदा तिमिरेऽस्मिन् सुसंरुष्टा हरयः आहवे हरीनेव जघ्नुः; राक्षसाश्च राक्षसांश्चापि निजघ्नुः।
Verse 23
तेपरांश्चविनिघ्नन्तःस्वांश्चवानरराक्षसाः ।।।।रुधिरार्द्रांतदाचक्रुर्महींपङ्कानुलेपनाम् ।
परांश्च स्वांश्च विनिघ्नन्तो वानरराक्षसाः तदा रुधिरार्द्रां महीं पङ्कानुलेपनामिव चक्रुः।
Verse 24
ततस्तुरुधिरौघेणसिक्तंह्यपगतंरजः ।।।।शरीरशवसङ्कीर्णाबभूवचवसुन्धरा ।
ततः रुधिरौघेण सिक्ते रजः अपगतं; वसुन्धरा शरीरशवसङ्कीर्णा छिन्नाङ्गावयवैरिव बभूव।
Verse 25
द्रुमशक्तिगदाप्रासैश्शिलापरिघतोमरैः ।।।।हरयोराक्षसाश्चैवस्तूर्णंजघ्नुरन्योन्यमोजसा ।
द्रुमशक्तिगदाप्रासैः शिलापरिघतोमरैः सह हरयो राक्षसाश्चापि परस्परं महौजसा क्षिप्रं स्तूर्णं जघ्नुः।
Verse 26
बाहुभिःपरिघाकारैर्युध्यन्तःपर्वतोपमाः ।।।।हरयोभीमकर्माणोराक्षसान्झघ्नुराहवे ।
परिघाकारैर्बाहुभिर्युध्यन्तः पर्वतोपमा भीमकर्माणो हरयो रणमध्ये राक्षसान् आहवे जघ्नुः।
Verse 27
राक्षसास्त्वभिसङ्क्रुद्धाःप्रासतोमरपाणयः ।।।।कपीन्निजघ्निरेतत्रशस्त्रःपरमदारुणैः ।
तत्र राक्षसाः अभिसङ्क्रुद्धाः प्रासतोमरपाणयः, परमदारुणैः शस्त्रैः कपीन् निजघ्निरे।
Verse 28
अकम्पनस्सुसङ्क्रुद्धोराक्षसानांचमूपतिः ।।।।सम्हर्षयतितान्सर्वान्राक्षसाभनिमविक्रमान् ।
अकम्पनः सुसङ्क्रुद्धः राक्षसानां च मूपतिः, तान् सर्वान् भीमविक्रमान् राक्षसान् सम्हर्षयति।
Verse 29
हरयस्त्वपिरक्षांसिमहाद्रुममहाश्मभिः ।।।।विदारयन्त्यभिक्रम्यशस्त्राण्याच्छिद्यवीर्यतः ।
हरयः अपि रक्षांसि महाद्रुममहाश्मभिः अभिक्रम्य विदारयन्ति, वीर्यतः शस्त्राणि आच्छिद्य।
Verse 30
एतस्मिन्नन्तरेवीराहरयःकुमुदोनलः ।।।।मैन्दश्चपरमक्रुद्धाश्चक्रुर्वेगमनुत्तमम् ।
अथान्तरे वीराः हरयः कुमुदो नलः मैन्दश्च परमक्रुद्धाः अनुत्तमवेगेन अभ्यधावन्।
Verse 31
तेतुवृक्षैर्महावीराराक्षसानांचमूमुखे ।।।।कदनंसुमहच्चक्रुर्लीलयाहरिपुङ्गवाः ।ममन्थूराक्षसान् सर्वेवानरागणशोभृशम् ।।।।
ते महावीराः हरिपुङ्गवाः वृक्षैः राक्षसानां च मूमुखे सुमहत् कदनं लीलयैव चक्रुः। वानरगणाः सर्वे राक्षसान् भूयः भूयः भृशं ममन्थुः।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s rapid militarized response—dispatching Akampana—followed by the battlefield’s ethical breakdown under dust and confusion, where misrecognition leads to indiscriminate strikes, illustrating how war conditions can erode discernment between ally and enemy.
The sarga juxtaposes command rhetoric (praise of competence and loyalty) with utpāta signs and the fog-of-war, implying that leadership must acknowledge uncertainty: courage and agency persist, yet uncontrolled conditions can produce unintended harm, demanding disciplined perception and restraint.
Rather than a named monument, the text highlights the cultural motif of utpāta (ominous natural signs) and the archetypal battlefield (raṇājira), using dust, noise, banners, chariots, and weapon-objects as mapping markers for how war is experienced and narrated.