Sarga 54
वज्रदंष्ट्रवधः — The Slaying of Vajradaṃṣṭra (Angada’s Duel)
युद्धकाण्ड
युद्धकाण्डस्य चतुःपञ्चाशत्तमे सर्गे वज्रदंष्ट्रस्य वधः वर्णितः अस्ति। वानरसेनायाः विनाशं दृष्ट्वा क्रुद्धः वज्रदंष्ट्रः तीक्ष्णैः बाणैः वानरान् पीडितवान्। रणाङ्गणे छिन्नानि गात्राणि कबंधाः च दृश्यन्ते स्म, येन युद्धस्य भीषणता प्रकटीकृता। भीताः वानराः अङ्गदस्य शरणं गताः। वालिपुत्रः अङ्गदः धैर्येण वज्रदंष्ट्रं प्रतिरुद्धवान्। तयोः मध्ये घोरं द्वन्द्वयुद्धं अभवत्। आदौ बाणवर्षा, ततः वृक्षैः शिलाभिः च प्रहारः, अन्ते च मुष्टियुद्धं जातः। यदा अङ्गदस्य रथः भग्नः अभवत्, तदा सः वेगेन उत्थाय तीक्ष्णेन खड्गेन वज्रदंष्ट्रस्य शिरः चिच्छेद। तस्य मृत्यौ सति राक्षसाः लङ्कां प्रति पलायिताः, अङ्गदः च वानरैः पूजितः अभवत्।
Shlokas
Verse 1
बलस्यचविघातेनअङ्गदस्यजयेनच ।राक्षसःक्रोधमाविष्टोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।।6.54.1।।
खडगैः चक्रैः गदाभिः निशितैः परश्वधैः च—विविधशस्त्रपाणयः पदातयः निर्यान्ति।
Verse 2
विष्पार्यचधनुर्घोरंशक्राशनिसमस्वनम् ।वानराणामनीकानिप्राकिरच्छरवृष्टिभिः ।।6.54.2।।
घोरं धनुः विष्पार्य शक्राशनिसमस्वनम्, वानराणामनीकानि शरवृष्टिभिः प्राकिरत्।
Verse 3
राक्षसाश्चापिमुख्यास्तेरथेषुसमवस्थिताः ।नानाप्रहरणाश्शूराःप्रायुध्यन्तस्तदारणे ।।6.54.3।।
मुख्याः राक्षसाः अपि रथेषु समवस्थिताः, नानाप्रहरणधारिणः शूराः, तदा रणेषु प्रायुध्यन्त।
Verse 4
वानराणांचशूरायेतेसर्वेप्लवगर्षभाः ।आयुध्यन्तशिलाहस्तास्समवेतास्समन्ततः ।।6.54.4।।
वानराणां ये शूराः सर्वे ते प्लवगर्षभाः। शिलाहस्ताः समवेताः समन्ततः समायुध्यन्त॥
Verse 5
तत्रायुधसहस्राणितस्मिन्नायोधनेभृशम् ।राक्षसाःकपिमुख्येषुपातयांचक्रिरेतदा ।।6.54.5।।
तत्र तस्मिन्न् आयोधने राक्षसाः भृशम्। कपिमुख्येषु तदा आयुधसहस्राणि पातयां चक्रिरे॥
Verse 6
वानराश्चापिरक्षस्सुगिरवृक्षान्महाशिलाः ।प्रवीराःपातयामासुर्मत्तमातङ्गसन्निभाः ।।6.54.6।।
वानराश् चापि प्रवीराः रक्षःसु। मत्तमातङ्गसन्निभाः गिरिवृक्षान् महाशिलाः पातयामासुः॥
Verse 7
शूराणांयुद्यमानानांसमरेष्न्विवर्तिनाम् ।तद्राक्षसगणानांचसुयुद्धंसमवर्तत ।।6.54.7।।
शूराणां युद्यमानानां समरेष्व् निवर्तिनाम् । तद् राक्षसगणानां च सुयुद्धं समवर्तत ॥
Verse 8
प्रभिन्नशिरसःकेचिछचिन्नैःपादैश्चबाहुभिः ।शस्स्रैरर्दितदेहाभ्यरुधिरेणसमुक्षिताः ।।6.54.8।।हरयोराक्षसाश्चैवशेरतेगांसमाश्रिताः ।कङ्कगृध्रवळैराढ्याश्चगोमायुगलसङ्कुलाः ।।6.54.9।।
प्रभिन्नशिरसः केचिच्छिन्नैः पादैश्च बाहुभिः । शस्त्रैरर्दितदेहाभ्यः रुधिरेण समुक्षिताः ॥ हरयो राक्षसाश्चैव शेरते गां समाश्रिताः । कङ्कगृध्रवळैराढ्याश्च गोमायुगलसङ्कुलाः ॥
Verse 9
प्रभिन्नशिरसःकेचिछचिन्नैःपादैश्चबाहुभिः ।शस्स्रैरर्दितदेहाभ्यरुधिरेणसमुक्षिताः ।।6.54.8।।हरयोराक्षसाश्चैवशेरतेगांसमाश्रिताः ।कङ्कगृध्रवळैराढ्याश्चगोमायुगलसङ्कुलाः ।।6.54.9।।
प्रभिन्नशिरसः केचिच्छिन्नैः पादैश्च बाहुभिः । शस्त्रैरर्दितदेहाभ्यः रुधिरेण समुक्षिताः ॥
Verse 10
कबन्धानिसमुत्पेतुर्भीमाणांभीषणानिवै ।भुजपाणिशिरश्छिन्नकायाश्चभूतले ।।6.54.10।।वानराराक्षसाश्चापिनिपेतुस्तत्रवैरणे ।
तस्मिन् रणाङ्गणे भैरवाः कबन्धान्युत्पेतुः—भुजपाणिशिरोच्छिन्नकायाः भूतले; तत्रैव युद्धे वानराश्च राक्षसाश्च निपेतुः।
Verse 11
ततोवानरसैन्येनहन्यमानंनिशाचरम् ।।6.54.11।।प्राभज्यतबलंसर्वंवज्रदंष्ट्रस्यपश्यतः ।
ततो वानरसैन्येन हन्यमाने निशाचरे, वज्रदंष्ट्रस्य पश्यतः सर्वं बलं प्राभज्य व्यद्रवत्।
Verse 12
राक्षसान्भयवित्रस्तान्हन्यमानान् प्लवङ्गमैः ।।6.54.12।।दृष्टवासरोषताम्राक्षोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।प्रविवेशधनुष्पाणिस्त्रासयन्हरिवाहिनीम् ।।6.54.13।।
प्लवङ्गमैर्हन्यमानान् भयवित्रस्तान् राक्षसान् दृष्ट्वा, रोषताम्राक्षो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान् धनुष्पाणिः प्रविवेश हरिवाहिनीं त्रासयन्।
Verse 13
राक्षसान्भयवित्रस्तान्हन्यमानान् प्लवङ्गमैः ।।6.54.12।।दृष्टवासरोषताम्राक्षोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।प्रविवेशधनुष्पाणिस्त्रासयन्हरिवाहिनीम् ।।6.54.13।।
प्लवङ्गमैर्हन्यमानान् भयवित्रस्तान् राक्षसान् दृष्ट्वा, रोषताम्राक्षो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान् धनुष्पाणिः प्रविवेश हरिवाहिनीं त्रासयन्।
Verse 14
शरैर्विदारयामासकङ्कपत्रैरजिह्मगैः ।बिभेदवानरांस्तत्रसप्ताष्टौनवपञ्चच ।।6.54.14।।विव्याधपरमक्रुद्धोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।
स कङ्कपत्रैरजिह्मगैः शरैर्विदारयामास; परमक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान् तत्र वानरान् सप्ताष्टौनवपञ्चच विव्याध।
Verse 15
त्रस्ताःसर्वेहरिगणाःशरैःसङ्कृत्तकन्दरा:।। 6.54.15।।अङ्गदंसम्प्रधावन्तिप्रजापतिमिवप्रजाः ।
शरैः सङ्कृत्तकन्दराः सर्वे हरिगणास्त्रस्ताः, प्रजाः प्रजापतिमिव, शरणार्थं अङ्गदं सम्प्रधावन्ति।
Verse 16
ततोहरिगणान् भग्नान् दृष्टवावालिसुतस्तदा ।।6.54.16।।क्रोधेनवज्रदंष्ट्रंतमुदीक्षन्तमुदैक्षत ।
तदा वालिसुतः भग्नान् हरिगणान् दृष्ट्वा, क्रोधेन वज्रदंष्ट्रं तम् उदीक्षन्तम् उदैक्षत।
Verse 17
वज्रदंष्ट्रोऽङ्गदश्चोभौसङ्गतौहरिराक्षसौ ।।6.54.17।।चेरतुःपरमक्रुद्धौहरिमत्तगजाविव ।
वज्रदंष्ट्रोऽङ्गदश्चोभौ सङ्गतौ हरिराक्षसौ; परमक्रुद्धौ चेरतुः, हरिमत्तगजाविव।
Verse 18
ततश्शतसहस्रेणहरिपुत्रंमहाबलः ।।6.54.18।।जघानमर्मदेशेषुमातङ्गमिवतोमरैः ।
ततः स महाबलः शतसहस्रेण पुनः पुनः हरिपुत्रं मर्मदेशेषु तोमरैरिव मातङ्गं जघान।
Verse 19
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गोवालिसूनुर्महाबलः ।।6.54.19।।चिक्षेपवज्रदंष्ट्रायवृक्षंभीमपराक्रमः ।
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो वालिसूनुर्महाबलः भीमपराक्रमोऽङ्गदः वज्रदंष्ट्राय वृक्षं चिक्षेप।
Verse 20
दृष्टापतन्तंतंवृक्षमसम्भ्रान्तश्चराक्षसः ।।6.54.20।।चिच्छेदबहुधासोऽपिमथितःप्रादतद्भुवि ।
दृष्टापतन्तं तं वृक्षम् असम्भ्रान्तो राक्षसः बहुधा चिच्छेद; स मथितः प्रादतद् भुवि।
Verse 21
तंदृष्टवावज्रदंष्ट्रस्यविक्रमंप्लवगर्षभ ।।6.54.21।।प्रगृह्यविपुलंशैलंचिक्षेपचननादच ।
तं वज्रदंष्ट्रस्य विक्रमं दृष्ट्वा प्लवगर्षभोऽङ्गदः विपुलं शैलं प्रगृह्य चिक्षेप, ननाद च।
Verse 22
समापतन्तंदृष्टवासरथादाप्लुत्यवीर्यवान् ।।6.54.22।।गदापाणिरसम्भ्रान्तःपृथिव्यांसमतिष्ठत ।
समापतन्तं तं दृष्ट्वा स वीर्यवान् रथाद् आप्लुत्य, गदापाणिरसम्भ्रान्तः पृथिव्यां समतिष्ठत।
Verse 23
साङ्गदेनगदाक्षिप्तागत्वातुरणमूर्धनि ।।6.54.23।।सचक्रकूबरंसाश्वंप्रममाथरथंतदा ।
अङ्गदेन प्रक्षिप्ता सा गदा रणमूर्धनि वेगेन गत्वा तदा सचक्रकूबरं साश्वं रथं प्रममाथ।
Verse 24
ततोऽन्यच्छिखरंगृह्यविपुलंद्रुमभूषितम् ।।6.54.24।।वज्रदंष्ट्रस्यशिरसिपातयामाससाऽङ्गदः ।
ततः स अङ्गदः द्रुमभूषितं विपुलमन्यच्छिखरं गृह्य वज्रदंष्ट्रस्य शिरसि पातयामास।
Verse 25
अभवच्छोणितोद्गारीवज्रदंष्ट्रस्समूर्छितः ।।6.54.25।।मुहूर्तमभवन्मूढोगदामालिङ् ग्यनिश्श्वसन् ।
वज्रदंष्ट्रः शोणितोद्गारी मूर्च्छितोऽभवत्; मुहूर्तं च मूढः सन् गदामालिङ्ग्य निःश्वसन् शयितः।
Verse 26
संलब्दसंज्ञोगदयावालिपुत्रमवस्थितम् ।।6.54.26।।जघानपरमक्रुद्धोवक्षोदेशेनिशाचरः ।
संज्ञां लब्ध्वा स निशाचरः परमक्रुद्धः गदया अवस्थितं वालिपुत्रम् वक्षोदेशे जघान।
Verse 27
गदांत्यक्त्वाततस्तत्रमुष्टियुद्धमवर्तत ।।6.54.27।।अन्योन्यंजघ्नतुस्तत्रतावुभौहरिराक्षसौ ।
ततः तत्र गदां त्यक्त्वा मुष्टियुद्धम् अवर्तत; तत्र तावुभौ हरिराक्षसौ अन्योन्यं प्रहरन्तौ जघ्नतुः।
Verse 28
रुधिरोद्गारिणौतौतुप्रहारैर्जनितश्रमौ ।।6.54.28।।बभूवतुस्सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव ।
रुधिरं वमन्तौ प्रहारैर्जनितश्रमौ अपि, तौ सुविक्रान्तौ वीरौ स्थिरौ बभूवतुः—यथा अङ्गारकबुधौ संग्रामे परस्परं विरुद्धौ।
Verse 29
ततःपरमतेजस्वीअङ्गदःप्लवगर्षभः ।।6.54.29।।उत्पाट्यवृक्षंस्थितवान् बहुपुष्पफलाञ्चितम् ।
ततः परमतेजस्वी प्लवगर्षभोऽङ्गदः बहुपुष्पफलाञ्चितं वृक्षम् उत्पाट्य, स्थितवान् युद्धाय सन्नद्धः।
Verse 30
जग्राहचार्षभंचर्मखडगंचविपुलंशुभम् ।।6.54.30।।किङ्किणाजालसञ्छन्नंचर्मणाचपरिष्कृतम् ।
विपुलं शुभं खड्गं, तथा च ऋषभचर्मनिर्मितं चर्म जग्राह; किङ्किणीजालसञ्छन्नं चर्मणा च परिष्कृतम्।
Verse 31
चित्रांश्चरुचिरान्मार्गांश्चेरतुःकपिराक्षसौ ।।6.54.31।।जघ्नतुश्चतदान्योन्यंनिर्दयंजयकाङ् क्षिणौ ।
चित्रान् रुचिरान् मार्गान् चेरतुः कपिराक्षसौ; तदा अन्योन्यं निर्दयं जघ्नतुः, जयकाङ्क्षिणौ।
Verse 32
व्रणैस्सास्त्रैरशोभेतांपुष्पिताविवकिंशुकौ ।।6.54.32।।युध्यमानौपरिश्रान्तौजानुभ्यामवनींगतौ ।
व्रणैः स्रवद्रुधिरैः शोभाहीनौ तौ पुष्पिताविव किंशुकौ बभूवतुः। युध्यमानौ परिश्रान्तौ तु जानुभ्याम् अवनीं गतौ॥
Verse 33
निमेषान्तरमात्रेणअङ्गदःकपिकुञ्जरः ।।6.54.33।।उदतिष्ठतदीप्ताक्षोदण्डाहतइवोरगः ।
निमेषान्तरमात्रेण अङ्गदः कपिकुञ्जरः। दीप्ताक्षः दण्डाहत इवोरगः समुत्तस्थौ॥
Verse 34
निर्मलेनसुधौतेनखड्डेनास्यमहच्छिरः ।।6.54.34।।जघानवज्रदंष्ट्रस्यवालिसूमर्महाबलः ।
निर्मलेन सुधौतेन खड्गेनास्य महच्छिरः । जघान वज्रदंष्ट्रस्य वालिसूनुर्महाबलः ॥
Verse 35
रुधिरोक्षितगात्रस्यबभूवपतितंद्विधा ।।6.54.35।।सरोषपरिवृत्ताक्षंशुभंखडगहतंशिरः ।
रुधिरोक्षितगात्रस्य बभूव पतितं द्विधा । सरोषपरिवृत्ताक्षं शुभं खड्गहतं शिरः ॥
Verse 36
वज्रदंष्ट्रंहतंदृष्टवाराक्षसाभयमोहिताः ।।6.54.36।।त्रस्ताह्यभ्यद्रवन् लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः ।विषण्णवदना: दीनाह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखाः ।।6.54.37।।
वज्रदंष्ट्रं हतं दृष्ट्वा राक्षसा भयमोहिताः । त्रस्ताः ह्यभ्यद्रवन् लङ्कां वध्यमानाः प्लवङ्गमैः । विषण्णवदनाः दीनाः ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखाः ॥
Verse 37
वज्रदंष्ट्रंहतंदृष्टवाराक्षसाभयमोहिताः ।।6.54.36।।त्रस्ताह्यभ्यद्रवन् लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः ।विषण्णवदना: दीनाह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखाः ।।6.54.37।।
शूराणां युद्यमानानां समरेष्व् निवर्तिनाम् । तद् राक्षसगणानां च सुयुद्धं समवर्तत ॥
Verse 38
निहत्यतंवज्रधरप्रतापःसवालिसूनुःकपिसैन्यमध्ये ।जगामहर्षंमहितोमहाबलःसहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः ।।6.54.38।।
निहत्य तं वज्रधरप्रतापः स वालिसूनुः कपिसैन्यमध्ये । जगाम हर्षं महितो महाबलः सहस्रनेत्रस् त्रिदशैरिवावृतः ॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Aṅgada’s assumption of protective leadership when the Vānara ranks panic under Vajradaṃṣṭra’s arrow-assault; he converts fear into organized resistance by personally engaging the threat and ending it decisively.
Dharma in conflict is shown as responsibility toward the vulnerable: courage is not mere aggression but the disciplined willingness to absorb risk for collective stability, restoring morale and order without prolonging needless harm.
Laṅkā functions as the strategic horizon of retreat and defense; culturally, the chapter highlights battlefield norms—chariots, bows, mace, sword-and-shield, and improvised weapons (trees, hill-peaks)—as a catalog of kṣātra material culture.