Sarga 53
युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः — धूम्राक्षवधश्रवणं, वज्रदंष्ट्रप्रेषणं, अङ्गद-राक्षसयुद्धम् (Ravana Dispatches Vajradamshtra; Portents and Angada’s Assault)
युद्धकाण्ड
धूम्राक्षस्य वधं श्रुत्वा रावणः क्रोधेन दह्यमानः सर्प इव फूत्कारं कृत्वा दीर्घोष्णान् निःश्वासान् मुमोच। ततः स वज्रदंष्ट्रं नाम राक्षसवीरं समाहूय—रामं सुग्रीवं च वानरसैन्येन सह जघानहीति—इति तीक्ष्णमाज्ञां ददौ। अथ राक्षसाधिपाः विचित्राभरणवस्त्रभूषिताः, गजयानरथादिषु समारूढाः, सन्नद्धाः सन्तः दक्षिणद्वारात् निर्जग्मुः, यत्राङ्गदः स्थितः। निर्गच्छतां तेषां मध्ये निमित्तानि दारुणानि बभूवुः—उल्कापाताः, शृगालरुतानि, क्रूरमृगाणां चेष्टितानि—राक्षसानां विनाशसूचकानि; तथापि वज्रदंष्ट्रः शौर्यमवलम्ब्य रणं प्रविवेश। वानराः दशदिशो निनादयन्तो जयघोषान् अकुर्वन्, युद्धं च सन्निकर्षे प्रववृते—वृक्षैः शिलाभिः मुष्टिभिः जानुभिश्च परस्परं जघ्नुः। वज्रदंष्ट्रस्य शरवर्षेण वानराः त्रस्ताः; तदा क्रुद्धोऽङ्गदः वृक्षं गृहीत्वा राक्षसव्यूहं व्यनाशयत्। रणभूमिः शवैः भूषणैः शस्त्रैश्च आकीर्णा, राक्षससेना च वाताहता मेघमाला इव विचलिता बभूव।
Shlokas
Verse 1
धूम्राक्षंनिहतंश्रुत्वारावणोराक्षसेश्वरः ।क्रोधेनमहताऽविष्टोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।।।।दीर्घमुष्णंविनिश्श्वस्यक्रोधेनकलुषीकृतः ।अब्रवीद्राक्षसंक्रूरंवज्रदंष्ट्रंमहाबलम् ।।।।
धूम्राक्षं निहतं श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः महता क्रोधेनाविष्टो निश्श्वसन्नुरगो यथा। दीर्घमुष्णं विनिश्श्वस्य क्रोधकलुषीकृतमानसः स वज्रदंष्ट्रं महाबलं क्रूरं राक्षसमब्रवीत्।
Verse 2
धूम्राक्षंनिहतंश्रुत्वारावणोराक्षसेश्वरः ।क्रोधेनमहताऽविष्टोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।।6.53.1।।दीर्घमुष्णंविनिश्श्वस्यक्रोधेनकलुषीकृतः ।अब्रवीद्राक्षसंक्रूरंवज्रदंष्ट्रंमहाबलम् ।।6.53.2।।
दीर्घमुष्णं विनिश्श्वस्य क्रोधेन कलुषीकृतः। अब्रवीद् राक्षसं क्रूरं वज्रदंष्ट्रं महाबलम्॥
Verse 3
गच्छत्वंवीर निर्याहिराक्षसैःपरिवारितः ।जहिदाशरथिंरामंसुग्रीवंवानरैःसह ।।।।
गच्छ त्वं वीर, निर्याहि राक्षसैः परिवारितः। जहि दाशरथिं रामं सुग्रीवं वानरैः सह॥
Verse 4
तथेत्युक्त्वाद्रुततरंमायावीराक्षसेश्वरम् ।निर्जगामबलैस्सार्दंबहुभिःपरिवारितः ।।।।नागैरश्वैःखरैरुष्ट्रैःसंयुक्तस्सुसमाहितः ।पताकाध्वजचित्रैश्चरथैश्चसमलङ्कृतः ।।।।
तथेत्युक्त्वा द्रुततरं मायावी राक्षसेश्वरः। निर्जगाम बलैः सार्धं बहुभिः परिवारितः॥
Verse 5
तथेत्युक्त्वाद्रुततरंमायावीराक्षसेश्वरम् ।निर्जगामबलैस्सार्दंबहुभिःपरिवारितः ।।6.53.4।।नागैरश्वैःखरैरुष्ट्रैःसंयुक्तस्सुसमाहितः ।पताकाध्वजचित्रैश्चरथैश्चसमलङ्कृतः ।।6.53.5।।
नागैरश्वैः खरैरुष्ट्रैः संयुक्तः सुसमाहितः। पताकाध्वजचित्रैश्च रथैश्च समलङ्कृतः॥
Verse 6
ततोविचित्रकेयूरमुकुटैश्चविभूषितः ।तनुत्राणिचसमावृत्यसधनुर्निर्ययौद्रुतम् ।।।।
ततः स विचित्रकेयूरमुकुटैः समलङ्कृतः, तनुत्राणि च समावृत्य, धनुः पाणौ गृहीत्वा द्रुतं निर्ययौ।
Verse 7
पताकालङ्कृतंदीप्तंतप्तकाञ्चनभूषितम् ।रथंप्रदक्षिणंकृत्वासमारोहच्चमूपतिः ।।।।
पताकालङ्कृतं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषितं रथं प्रदक्षिणं कृत्वा, चमूपतिः समारोहत्।
Verse 8
यष्टिभिस्तोमरैचशित्रैश्शूलैश्चमुसलैरपि ।भिण्डिपालैश्चपाशैश्चशक्तिभिःपट्टसैरपि ।।।।खडगैश्चक्रैर्गदाभिश्चनिशितैश्चपरश्वधैः ।पदातयश्चनिर्यान्तिविविधाःशस्त्रपाणयः ।।।।
यष्टिभिः तोमरैः चित्रैः शूलैः मुसलैरपि, भिण्डिपालैः पाशैः शक्तिभिः पट्टसैरपि—विविधशस्त्रपाणयः पदातयः निर्यान्ति।
Verse 9
यष्टिभिस्तोमरैचशित्रैश्शूलैश्चमुसलैरपि ।भिण्डिपालैश्चपाशैश्चशक्तिभिःपट्टसैरपि ।।6.53.8।।खडगैश्चक्रैर्गदाभिश्चनिशितैश्चपरश्वधैः ।पदातयश्चनिर्यान्तिविविधाःशस्त्रपाणयः ।।6.53.9।।
यष्टिभिः तोमरैः चित्रैः शूलैः मुसलैरपि, भिण्डिपालैः पाशैः शक्तिभिः पट्टसैरपि—विविधशस्त्रपाणयः पदातयः निर्यान्ति।
Verse 10
विचित्रवाससस्सर्वेदीप्ताराक्षसपुङ्गवाः ।गजामदोत्कटाश्शूराश्चलन्तइवपर्वताः ।।।।
विचित्रवाससः सर्वे दीप्ताः राक्षसपुङ्गवाः गजामदोत्कटाः शूराः चलन्त इव पर्वताः।
Verse 11
तेयुद्धकुशलैरूढास्तोमराङ्कुशपाणिभिः ।अन्येलक्षणसंयुक्ताश्शूरारूढामहाबलाः ।।।।
ते युद्धकुशलैरूढाः तोमराङ्कुशपाणिभिः; अन्ये लक्षणसंयुक्ताः शूरारूढा महाबलाः।
Verse 12
तद्राक्षसबलंसर्वंविप्रस्थितमशोभत ।प्रावृटकालेयथामेघानर्दमानास्सविद्युतः ।।।।निस्सृतादक्षिणद्वारादङ्गदोयत्रयूथपः ।
तदा समग्रं राक्षसबलं विप्रस्थितं शोभामगात्—प्रावृट्काले यथा मेघा नर्दमानाः सविद्युतः। ते दक्षिणद्वारात् निस्सृताः, यत्र यूथपः अङ्गदः स्थितः।
Verse 13
तेषांनिष्क्रममाणानामशुभंसमजायत ।।।।आकाशाद्विघनात्तीव्रादुल्काश्चाभ्यन्यपतंस्तदा ।वमन्त्यःपावकज्वालाशशिवाघोरंववाशिरे ।।।।
तेषां निष्क्रममाणानाम् अशुभानि समजायन्त; घनात् तीव्रात् आकाशात् उल्काः पतन्ति स्म। पावकज्वालाः वमन्त्य इव दृश्यन्ते स्म, शिवाश्च घोरं ववाशिरे।
Verse 14
तेषांनिष्क्रममाणानामशुभंसमजायत ।।6.53.13।।आकाशाद्विघनात्तीव्रादुल्काश्चाभ्यन्यपतंस्तदा ।वमन्त्यःपावकज्वालाशशिवाघोरंववाशिरे ।।6.53.14।।
तदा घोरा मृगाः रक्षसां निधनं व्याहरन्त इव; समापतन्तो योधाः तत्र दारुणं प्रास्खलन्।
Verse 15
व्याहरन्तमृगाघोरारक्षसांनिधनंतदा ।समापतन्तोयोधास्तुप्रास्खलन् स्तत्रदारुणम् ।।।।
तदा घोरा मृगाः रक्षसां निधनं व्याहरन्त इव; समापतन्तो योधाः तत्र दारुणं प्रास्खलन्।
Verse 16
एतानौत्पातिकान् दृष्टवावज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।धैर्यमालम्भ्यतेजस्वीनिर्जगामरणोत्सुकः ।।।।
एतान् औत्पातिकान् दृष्ट्वा महाबलो वज्रदंष्ट्रः। तेजस्वी धैर्यमालम्ब्य रणोत्सुको निर्जगाम॥
Verse 17
तांस्तुनिष्क्रमतोदृष्टवावानराजितकाशिनः ।प्रणेदुस्सुमहानादान्पूरयांश्चदिशोदश ।।।।
तान् निष्क्रमतो दृष्ट्वा वानरा जितकाशिनः। सुमहानादान् प्रणेदुः, पूरयन्तो दिशो दश॥
Verse 18
ततःप्रवृत्तंतुमुलंहरीणांराक्षसैस्सह ।घोराणांभीमरूपाणामन्योन्यवथकाङ् क्षिणाम् ।।।।
ततः हरीणां राक्षसैः सह घोराणां भीमरूपाणाम् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम् तुमुलं युद्धं प्रवृत्तम्॥
Verse 19
निष्पतन्तोमहोत्साहोभिन्नदेहशिरोधराः ।रुधिरोक्षितसर्वाङ्गान्यपतन्थरणीतले ।।।।
निष्पतन्तो महोत्साहाः भिन्नदेहशिरोधराः। रुधिरोक्षितसर्वाङ्गाः न्यपतन् धरणीतले॥
Verse 20
केचिदन्योन्यमासाद्यशूराःपरिघपाणयः ।चिक्षिपुर्विविधंशस्त्रंसमरेष्न्विवर्तिनः ।।।।
केचिदन्योन्यमासाद्य शूराः परिघपाणयः। चिक्षिपुर्विविधं शस्त्रं समरेष्वनिवर्तिनः॥
Verse 21
द्रुमाणांचशिलानांचशस्त्राणांचापिनिस्स्वनः ।।।।श्रूयतेसुमहांस्तत्रघोरोहृदयभेदसः ।
द्रुमशिलाशस्त्रसंघट्टनजनितो निःस्वनः सुमहान् घोरः, हृदयभेदक इव तत्र श्रूयते स्म।
Verse 22
रथनेमिस्वनस्तत्रधनुषश्चापिनिस्वसत् ।।।।शङ्खभेरीमृदङ्गानांबभूवतुमुलःस्वनः ।
तत्र रथनेमीनां स्वनः, धनुषां निस्वसच्च नादः, शङ्खभेरीमृदङ्गानां च तुमुलः स्वनः समभवत्।
Verse 23
केचिदस्त्राणिसन्सृज्यबाहुयुद्धमकुर्वत ।तलैश्चचरणैश्चापिमुष्टिभिश्चद्रुमैरपि ।।।।जानुभिश्चहताःकेचिद्भिन्नदेहाश्चराक्षसाः ।शिलाभिश्चूर्णिताःकेचिद्वानरैर्युद्धदुर्मदैः ।।।।
केचिदस्त्राणि संसृज्य बाहुयुद्धमकुर्वत; तलैश्च चरणैश्च मुष्टिभिश्च द्रुमैरपि। जानुभिश्च हताः केचिद् राक्षसाः भिन्नदेहाः; शिलाभिश्चूर्णिताः केचिद् युद्धदुर्मदैर्वानरैः।
Verse 24
केचिदस्त्राणिसन्सृज्यबाहुयुद्धमकुर्वत ।तलैश्चचरणैश्चापिमुष्टिभिश्चद्रुमैरपि ।।6.53.23।।जानुभिश्चहताःकेचिद्भिन्नदेहाश्चराक्षसाः ।शिलाभिश्चूर्णिताःकेचिद्वानरैर्युद्धदुर्मदैः ।।6.53.24।।
वज्रदंष्ट्रो रणॆ बाणैर्भृशं हरीन् वित्रासयन्, लोकसंहारे पाशहस्त इवान्तकः सन् चचार।
Verse 25
वज्रदंष्ट्रोभृशंबाणै: रणेवित्रासयन्हरीन् ।चचारलोकसंहारेपाशहस्तइवान्तकः ।।।।
वज्रदंष्ट्रो रणॆ बाणैर्भृशं हरीन् वित्रासयन्, लोकसंहारे पाशहस्त इवान्तकः सन् चचार।
Verse 26
बलवन्तोऽस्त्रविदुषोनानाप्रहरणारणे ।जघ्नुर्वानरसैन्यानिराक्षसाःक्रोधमूर्छिताः ।।।।
बलवन्तोऽस्त्रविदुषो नानाप्रहरणाः राक्षसाः क्रोधमूर्छिताः, रणॆ वानरसैन्यानि जघ्नुः।
Verse 27
निघ्नतोराक्षसान्दृष्टवासर्वान्वालिसुतोरणे ।क्रोधेनवदिगुणाविष्टःसंवर्तकइवानलः ।।।।
राक्षसैः सर्वान् वानरान् निघ्नतः दृष्ट्वा रणाङ्गणे वालिसुतोऽङ्गदः । क्रोधेन द्विगुणाविष्टः संवर्तकानल इव प्रज्वलन् राक्षसान् विनाशयितुं प्रवृत्तः ॥
Verse 28
तान् राक्षसगणान्सर्वान्वृक्षमुद्यम्यवीर्यवान् ।अङ्गदःक्रोधताम्राक्षःसिंहःक्षुद्रमृगानिव ।।।।कारकदनंघोरंशक्रतुल्यपराक्रमः ।।।।
स वीर्यवान् अङ्गदः क्रोधताम्राक्षः, वृक्षम् उद्यम्य, सिंहः क्षुद्रमृगानिव सर्वान् राक्षसगणान् घोरं कदनं चकार, शक्रतुल्यपराक्रमः।
Verse 29
तान् राक्षसगणान्सर्वान्वृक्षमुद्यम्यवीर्यवान् ।अङ्गदःक्रोधताम्राक्षःसिंहःक्षुद्रमृगानिव ।।6.53.28।।कारकदनंघोरंशक्रतुल्यपराक्रमः ।।6.53.29।।
तथेत्युक्त्वा द्रुततरं मायावी राक्षसेश्वरः। निर्जगाम बलैः सार्धं बहुभिः परिवारितः॥
Verse 30
अङ्गदाभिहतास्तत्रराक्षसाभीमविक्रमाः ।विभिन्नशिरसःपेतुर्विकृताइवपादपाः ।।।।
तत्र अङ्गदाभिहताः भीमविक्रमाः राक्षसाः, विभिन्नशिरसः, विकृताइव पादपाः पेतुः।
Verse 31
रथैरश्वैर्ध्वजैश्चित्रैश्शरैर्हरिरक्षसाम् ।रुधिरेणसञ्छन्नाभूमिर्भयकरातदा ।।।।
तदा रथैरश्वैर्ध्वजैश्चित्रैः शरैश्च हरिरक्षसां च देहैः, रुधिरेण सञ्छन्ना भूमिः भयकरा बभूव।
Verse 32
हारकेयूरवस्स्रैश्चशत्रैश्चसमलङ्कृता ।भूमिर्भातिरणेतत्रशारदीवयथानिशा ।।।।
तत्र रणभूमौ हारकेयूरवस्त्रैः शस्त्रैश्च समलङ्कृता भूमिः शारदीव यथा निशा तथा भाति।
Verse 33
अङ्गदस्यचवेगेनतद्राक्षसबलंमहत् ।प्राकम्पततदातत्रपवनेनाम्बुदोयथा ।।।।
अङ्गदस्य वेगेन तत्र महद् राक्षसबलं प्राकम्पत—यथा पवनेनाम्बुदः कम्पते।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s command decision after receiving news of Dhūmrākṣa’s death: he escalates the war by ordering Vajradaṃṣṭra to kill Rāma and Sugrīva along with the Vānara host, shifting from reactive grief to strategic retaliation.
The sarga juxtaposes human resolve with omen-signs: even when portents warn of destruction, leaders may proceed through anger or duty; the implied instruction is to read warning signals (internal and external) and to discipline wrath, since unchecked krodha accelerates collective ruin.
The southern gate (दक्षिणद्वार) of Laṅkā is the key tactical landmark, marked as the egress point of the Rākṣasa army and the station of Aṅgada; culturally, the chapter highlights wartime soundscapes (conch and drums) and utpāta traditions (meteors, jackals) as battlefield semiotics.