Sarga 52

Verse 1

धूम्राक्षंप्रेक्ष्यनिर्यान्तंराक्षसंभीमविक्रमम् ।विनेदुर्वानरास्सर्वेप्रहृष्टायुद्धकाङ् क्षिणः ।।6.52.1।।

धूम्राक्षं भीमविक्रमं राक्षसं निर्यान्तं दृष्ट्वा युद्धकाङ्क्षिणः सर्वे वानराः प्रहृष्टा विनेदुः।

Verse 2

तेषांसुतुमुलंयुद्धंसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।अन्योन्यंपादपैर्घोरंनिघ्नतांशूलमुद्गरैः ।।6.52.2।।

तेषां कपिरक्षसां घोरं सुतुमुलं युद्धं सञ्जज्ञे। अन्योन्यं पादपैः शूलमुद्गरैश्च निघ्नताम्॥

Verse 3

राक्षसैर्वानराघोराविनिकृत्तस्समन्ततः ।वानरैराक्षसाश्चापिद्रुमैर्भूमिसमीकृताः ।।6.52.3।।

राक्षसैः समन्ततो विनिकृत्ता वानराः घोराः; वानरैश्चापि राक्षसाः द्रुमैः प्रमथ्य भूमिसमीकृताः।

Verse 4

राक्षसास्त्वभिसङ्क्रुद्धावानरान्निशितैश्शरैः ।विव्यथुर्घोरसङ्काशैःकङ्कपत्रैरजिह्मगैः ।।6.52.4।।

राक्षसास्त्वभिसङ्क्रुद्धा वानरान् निशितैः शरैः विव्यथुः, घोरसङ्काशैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः।

Verse 5

तेगदाभिश्चभीमाभिःपट्टसै: कूटमुद्गरैः ।घोरैश्चपरिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापिसंश्रितैः ।।6.52.5।।विदार्यमाणारक्षोभिर्वानरास्तेमहाबलाः ।अमर्षाज्जनितोद्धर्षाश्चक्रुःकर्माण्यभीतवत् ।।6.52.6।।

ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टसैः कूटमुद्गरैः। घोरैश्च परिघैश्चित्रैस् त्रिशूलैश्चापि संश्रितैः॥ विदार्यमाणा रक्षोभिर्वानरास्ते महाबलाः। अमर्षाज्जनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्॥

Verse 6

तेगदाभिश्चभीमाभिःपट्टसै: कूटमुद्गरैः ।घोरैश्चपरिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापिसंश्रितैः ।।6.52.5।।विदार्यमाणारक्षोभिर्वानरास्तेमहाबलाः ।अमर्षाज्जनितोद्धर्षाश्चक्रुःकर्माण्यभीतवत् ।।6.52.6।।

स गिरिशृङ्गेण ताडितः सर्वाङ्गं विस्फारितवान् । सहसा भूमौ पपात विकीर्ण इव पर्वतः ॥

Verse 7

शरनिर्भिन्नगात्रास्तेशूलनिर्भिन्नदेहिनः ।जगृहुस्तेद्रुमांस्तत्रशिलाश्चहरियूथपाः ।।6.52.7।।

शरनिर्भिन्नगात्रास्ते शूलनिर्भिन्नदेहिनः। जगृहुस्ते द्रुमांस्तत्र शिलाश्च हरियूथपाः॥

Verse 8

तेभीमवेगाहरयोनर्दमानास्ततस्ततः ।ममन्थूराक्षसान्वीरान्नामानिचबभाषिरे ।।6.52.8।।

ते भीमवेगा हरयो नर्दमानास्ततस्ततः । राक्षसान् वीरान् ममन्थुः स्वस्वनामानि चोच्चैर्बभाषिरे ॥

Verse 9

तद्भभूवाद्भुतंघोरंयुद्धंवानररक्षसाम् ।शिलाभिर्विविधाभिश्चबहुभिश्चैवपादपैः ।।6.52.9।।

ततो वानररक्षसां घोरमद्भुतं युद्धं समभवत् । विविधाभिः शिलाभिश्च बहुभिश्चैव पादपैः ॥

Verse 10

राक्षसामथिताःकेचिद्वानरैर्जितकाशिभिः ।ववमूरुधिरंकेचिन्मुखैरुधिरभोजनाः ।।6.52.10।।

केचित् राक्षसाः जितकाशिभिः वानरैः प्रहृताः सन्तः मर्दिताः; केचित् तु रुधिरभोजनाः मुखैः रुधिरं ववमुः॥

Verse 11

पार्श्वेषुदारिताःकेचित्केचिद्राशीकृताद्रुमैः ।शिलाभिश्चूर्णिताःकेचित्केचिद्धन्तैर्विदारिताः ।।6.52.11।।

केचित् पार्श्वेषु दारिताः; केचित् द्रुमराशिभिः राशीकृताः पीडिताः; केचित् शिलाभिः चूर्णिताः; केचित् दन्तैः विदारिताः॥

Verse 12

ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैःखङ्गैश्चविनिपातितैः ।रथैर्विध्वंसितैश्चापिपतितैःरजनीचरैः ।।6.52.12।।

ध्वजैः विमथितैः भग्नैः, खङ्गैः विनिपातितैः, रथैः विध्वंसितैः च—पतितैः रजनीचरैः रणभूमिः विनाशैः कीर्णा बभूव॥

Verse 13

गजेन्द्रैःपर्वताकारैःपर्वताग्रैर्वनौकसाम् ।मथितैर्वाजिभिःकीर्णंसारोहैर्वसुधातलम् ।।6.52.13।।

पर्वताकारैः गजेन्द्रैः, वानौकसां पर्वताग्रैः प्रहृतैः, तथा सारोहैः मथितैः वाजिभिः—वसुधातलं कीर्णं बभूव॥

Verse 14

वानरैर्भीमविक्रान्स्सैराप्लुत्याऽप्लुत्यवेगितैः ।राक्षसाःकरजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषुविनिर्तिताः ।।6.52.14।।

भीमविक्रान्तैः वानरैः वेगितैः सैराप्लुत्याऽप्लुत्य, राक्षसाः तीक्ष्णैः करजैः मुखेषु विनिर्तिताः॥

Verse 15

विषण्णवदनाभूयोविप्रकीर्णशिरोरुहाः ।मूढाश्शोणितगन्धेननिपेतुर्धरणीतले ।।6.52.15।।

केचित् पुनर्विषण्णवदनाः विप्रकीर्णशिरोरुहाः। शोणितगन्धेन मूढाः सन्तो धरणीतले निपेतुः॥

Verse 16

अन्येतुपरमसङ्कृक्रुद्धाराक्षसाभीमनिश्वना: ।तलैरेवाभिधावन्तिवज्रस्पर्शसमैर्हरीन् ।।6.52.16।।

अन्ये तु परमसङ्क्रुद्धा भीमनिश्वनाः राक्षसाः। वज्रस्पर्शसमैस्तलैरेव हरीन् अभिधावन्ति॥

Verse 17

वानरैरापतन्तस्तेवेगितावेगवत्तरैः ।मुष्टिभिश्चरणैर्दन्स्सैःपादपैश्चावपोथिता ।।6.52.17।।

वानरैः वेगवत्तरैः वेगिता आपतन्तस्ते। मुष्टिभिश्चरणैर्दंष्ट्रैः पादपैश्च अवपोथिताः॥

Verse 18

सैन्यंतुविद्रुतंदृष्टवाधूम्राक्षोराक्षसर्षभः ।रोषेणकदनंचक्रेवानराणांयुयुत्सताम् ।।6.52.18।।

सैन्यं विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षो राक्षसर्षभः। रोषेण वानराणां युयुत्सतां कदनं चक्रे॥

Verse 19

प्तासैःप्रमथिताःकेचिद्वानराश्शोणितस्रवाः ।मुद्गरैराहताःकेचित्पातिताधरणीतले ।।6.52.19।।

प्रासैः प्रमथिताः केचिद्वानराः शोणितस्रवाः; मुद्गरैराहताः केचित् धरणीतले निपेतुः।

Verse 20

परिघैर्मथिताःकेचिद्भिण्डिवालैर्विदारिताः ।पट्टसैराहता: केचिद्विह्वलन्तोगतासवः ।।6.52.20।।

परिघैर्मथिताः केचिद् भिण्डिवालैर्विदारिताः; पट्टसैराहताः केचिद् विह्वलन्तो गतासवः।

Verse 21

केचिद्विनिहताश्शूलैरुधिरार्द्रावनौकसः ।केचिद्विद्रावितानष्टाःसङ्क्रुद्धैराक्षसैर्युधि ।।6.52.21।।

केचिद्विनिहताः शूलैरुधिरार्द्रावनौकसः; केचिद्विद्रावितानष्टाः सङ्क्रुद्धैराक्षसैर्युधि।

Verse 22

विभिन्नहृदयाःकेचिदेकपार्श्वेनदारिताः ।विदारितास्त्रिशूलैश्चकेचिदान्स्रैर्विनिःसृताः ।।6.52.22।।

भिन्नहृदयाः केचिदेकपार्श्वेन दारिताः; विदारितास्त्रिशूलैश्च केचिदांस्रैर्विनिःसृताः।

Verse 23

तत्सुभीमंमहायुद्धंहरिराक्षससङ्कुलम् ।प्रबभौशब्दबहुलंशिलापादपसङ्कुलम् ।।6.52.23।।

तत्सुभीमं महायुद्धं हरिराक्षससङ्कुलम्; प्रबभौ शब्दबहुलं शिलापादपसङ्कुलम्।

Verse 24

धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरंहिक्कातालसमन्वितम् ।मन्धस्न्तितसङ्गीतंतद्युद्धगान्धर्वमाबभौ ।।6.52.24।।

धनुर्ज्याघोषमधुरं वीणातन्त्रीस्वरोपमम् । हिक्कारवसमायुक्तं तालवत् परिकीर्तितम् । मन्दहस्तितनादेन गम्भीरसङ्गीतसंयुतम् । तद्युद्धं गान्धर्वमिव समभूद् रम्यनादकम् ॥

Verse 25

धूम्राक्षस्तुधनुष्पाणिर्वानरान्रणमूर्धनि ।हसन्विद्रावयामासदिशस्तुशरवृष्टिभिः ।।6.52.25।।

धूम्राक्षो धनुष्पाणिः संग्राममूर्ध्नि वानरान् । हसन् शरवृष्टिभिर्दिक्षु सर्वासु व्यद्रावयत् ॥

Verse 26

धूम्राक्षेणार्दितंसैन्यंव्यथितंप्रेक्ष्यमारुतिः ।अभ्यवर्ततसङ्क्रुद्धःप्रगृह्यविपुलांशिलाम् ।।6.52.26।।

धूम्राक्षेणार्दितं सैन्यं व्यथितं प्रेक्ष्य मारुतिः । सङ्क्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलामभ्यवर्तत ॥

Verse 27

क्रोधाद् द्विद्द्विगुणताम्राक्षःपितृस्तुल्यपराक्रमः ।शिलांतांपातयामासधूम्राक्षस्यरथंप्रति ।।6.52.27।।

क्रोधाद् द्विगुणताम्राक्षः पितृतुल्यपराक्रमः । तां शिलां पातयामास धूम्राक्षस्य रथं प्रति ॥

Verse 28

आपततनींशिलांदृष्टवागदामुद्यम्यसम्भ्रमात् ।रथादाप्लुत्यवेगेनवसुधायांव्यतिष्ठत ।।6.52.28।।

आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा गदामुद्यम्य सम्भ्रमात् । रथादाप्लुत्य वेगेन वसुधायां व्यतिष्ठत ॥

Verse 29

साप्रमथ्यरथंतस्यनिपपातशिलाभुवि ।सचक्रकूबरसाश्वंसध्वजंसशरासनम् ।।6.52.29।।

सा शिला तस्य रथं प्रमथ्य भुवि निपपात; स चक्रकूबरसाश्वध्वजसहितं सशरासनं रथं भूमौ पातयामास।

Verse 30

सभङ् क्त्वातुरथंतस्यहनुमान् मारुतात्मजः ।रक्षसांकदनंचक्रेसस्कन्धविटपैर्द्रुमैः ।।6.52.30।।

तस्य रथं सभङ्क्त्वा हनुमान् मारुतात्मजः, स्कन्धविटपैर्द्रुमैः रक्षसां कदनं चकार।

Verse 31

विभिन्नशिरसोभूत्वाराक्षसाश्शोणितोक्षिता: ।द्रुमैःप्रमथिताश्चान्येनिपेतुर्धरणीतले ।।6.52.31।।

भिन्नशिरसो राक्षसाः शोणितोक्षिता द्रुमैः प्रमथिताः; अन्ये च धरणीतले निपेतुः।

Verse 32

विद्राव्यराक्षसंसैन्यंहनुमान्मारुतात्मजः ।गिरिशशिखरमादायधूम्राक्षमभिदुद्रुवे ।।6.52.32।।

राक्षससैन्यं विद्राव्य हनुमान् मारुतात्मजः, गिरिशिखरमादाय धूम्राक्षमभिदुद्रुवे।

Verse 33

तमापतन्तंधूम्राक्षोगदामुद्यम्यवीर्यवान् ।विनर्दमानःसहसाहनूमन्तमभिद्रवत् ।।6.52.33।।

तं पतन्तं दृष्ट्वा धूम्राक्षो वीर्यवान् गदामुद्यम्य, विनर्दमानः सहसा हनूमन्तमभिद्रवत्।

Verse 34

तस्यक्रुद्धस्यरोषेणगदांतांबहुकण्टकाम् ।पातयामासधूम्राक्षोमस्तकेऽथहनूमतः ।।6.52.34।।

क्रुद्धः स रोषेण धूम्राक्षो बहुकण्टकां तां गदां हनूमतः मस्तके पातयामास।

Verse 35

ताडितःसतयातत्रगदयाभीमरूपया ।सकपिर्मारुतबलस्तंप्रहारमचिन्तयन् ।।6.52.35।।धूम्राक्षस्यशिरोमध्येगिरिशृङ्गमपातयत् ।

तत्र भीमरूपया तया गदया ताडितोऽपि स कपिर्मारुतबलः । तं प्रहारमचिन्तयन् धूम्राक्षस्य शिरोमध्ये गिरिशृङ्गमपातयत् ॥

Verse 36

सविस्फारितसर्वाङ्गोगिरिशृङ्गेणताडितः ।पपातसहसाभूमौविकीर्णइवपर्वतः ।।6.52.36।।

स गिरिशृङ्गेण ताडितः सर्वाङ्गं विस्फारितवान् । सहसा भूमौ पपात विकीर्ण इव पर्वतः ॥

Verse 37

धूम्राक्षंनिहतंदृष्टवाहतशेषानिशाचराः ।।6.52.37।।त्रस्ताःप्रविविशुर्लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः ।

धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः । त्रस्ताः प्लवङ्गमैर्वध्यमानाः लङ्कां प्रविविशुः ॥

Verse 38

सतुपवनसुतोनिहत्यशत्रून्क्षतजवहरिस्सरितश्चसन्निकीर्य ।रिपुवधजनितश्रमोमहात्मामुदमगमत्कपिभिःसुपूज्यमानः ।।6.52.38।।

स पवनसुतो रिपून् निहत्य रणभूमौ क्षतजसरितं सन्निकीर्य, रिपुवधजनितश्रमः स महात्मा कपिभिः सुपूज्यमानो मुदं जगाम।