Sarga 51
धूम्राक्षप्रेषणम् (The Dispatch of Dhūmrākṣa)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् एकपञ्चाशत्तमे सर्गे लङ्कायां मन्त्रणायाः मनोवैज्ञानिकः परिवर्तनः दृश्यते। वानराणां जयघोषं श्रुत्वा रावणः किञ्चिद् विपर्ययम् अनुमाय गुप्तचरान् प्रेषयति। त्रस्ताः राक्षसाः प्राकारमारुह्य सुग्रीवस्य संरक्षितं बलं ददृशुः, तथा च पूर्वम् इन्द्रजितः शरबन्धैः बद्धौ रामलक्ष्मणौ इदानीं मुक्तौ—यथा गजौ रज्जून् छित्त्वा—इति निश्चयेन ज्ञातवन्तः। भयसंयतया वाचा दूताः तद्वृत्तान्तं निवेदयन्ति; ततो रावणस्य चिन्ताक्रोधौ वर्धेते, स्वबलस्य रक्षणे शस्त्राणां च सामर्थ्ये सन्देहः जायते। स धूम्राक्षं समाहूय शीघ्रं निर्गत्य रामं वानरांश्च प्रहर्तुम् आज्ञापयति। ततः सेना नानाशस्त्ररथाश्वगजसमायुक्ता सज्जीभवति। धूम्राक्षः सुवर्णभूषितं गर्दभयुक्तं रथमारुह्य पश्चिमद्वारं प्रति प्रस्थितः, यत्र हनूमान् स्थितः। मार्गे गृध्राः, रक्तलक्षणानि, प्रतिकूलवाताः, तमः, भूमिकम्पश्च—महाविपत्तेः पूर्वसूचकाः—दृश्यन्ते; तथापि स निर्गम्य राघवेन रक्षितं विपुलं वानरबलं ददर्श।
Shlokas
Verse 1
तेषांसुतुमुलंशब्दंवानराणांतरस्विनाम् ।नर्दतांराक्षसैस्सार्धंतदाशुश्रावरावणः ।।6.51.1।।
तेषां सुतुमुलं शब्दं वानराणां तरस्विनाम् । नर्दतां राक्षसैस्सार्धं तदाशुश्राव रावणः ॥
Verse 2
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषंश्रुत्वासनिनदंभृशम् ।सचिवानांततस्तेषांमध्येवचनमब्रवीत् ।।6.51.2।।
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं भृशं निनदं श्रुत्वा सः, तेषां सचिवानां मध्ये वचनमिदमब्रवीत्।
Verse 3
यथाऽसौसम्प्रहृष्टानांवानराणांसमुत्थितः ।बहूनांसुमहान्नादोमेघनामिवगर्जिताम् ।।6.51.3।।व्यक्तंसुमहतीप्रीतिरेतेषांनात्रसंशयः ।तथाहिविपुलैर्नादैश्चुक्षुभेवरुणालयः ।।6.51.4।।
यथा सम्प्रहृष्टानां बहूनां वानराणां सुमहान् नादः समुत्थितः—मेघनामिव गर्जितम्। तेषां प्रीतिः सुमहती इति व्यक्तं, नात्र संशयः; तथाहि विपुलैर्नादैः वरुणालयः अपि चुक्षुभे।
Verse 4
यथाऽसौसम्प्रहृष्टानांवानराणांसमुत्थितः ।बहूनांसुमहान्नादोमेघनामिवगर्जिताम् ।।6.51.3।।व्यक्तंसुमहतीप्रीतिरेतेषांनात्रसंशयः ।तथाहिविपुलैर्नादैश्चुक्षुभेवरुणालयः ।।6.51.4।।
यथा तेषां परमप्रहृष्टानां वानराणां बहुजनसमुद्भवो मेघगर्जितसदृशः सुमहान् नादः समुत्थितः। व्यक्तमेव एतेषां प्रीतिः सुमहती—नात्र संशयः; तैर्विपुलैर्नादैः वरुणालयोऽपि सागरश्चुक्षुभे।
Verse 5
तौतुबद्धौशरैस्तीक्ष्णैर्भ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।अयंचसुमहान्नादशङ्कांजनयतीवमे ।।6.51.5।।
तौ तु बद्धौ शरैस्तीक्ष्णैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। अयं च सुमहान्नादः शङ्कां जनयतीव मे॥
Verse 6
एतत्तुवचनंचोक्त्वामन्त्रिणोराक्षसेश्वरः ।उवाचनैरृतांस्तत्रसमीपपरिवर्तिनः ।।6.51.6।।
एतद्वचनं मन्त्रिभ्यः कथयित्वा राक्षसेश्वरः तत्र समीपस्थितान् नैरृतान् योद्धॄन् संबोधयामास।
Verse 7
ज्ञायतांतूर्णमेतेषांसर्वेषांचवनचारिणाम् ।शोककालेसमुत्पन्नहर्षकारणमुत्थितम् ।।6.51.7।।
एतेषां सर्वेषां वनचारिणां शोककालेऽपि समुत्पन्नस्य हर्षस्य कारणं तूर्णं ज्ञायताम्।
Verse 8
तथोक्तास्तेनसम्भ्रान्ताःप्राकारमधिरुह्यच ।ददृशुःपालितांसेनांसुग्रीवेणमहात्मना ।।6.51.8।।तौचमुक्तौसुघोरेणशरबन्धेनराघवौ ।समुत्थितौमहाभागौविषेदुःप्रेक्ष्यराक्षसाः ।।6.51.9।।
तस्य वचनेन सम्भ्रान्ता राक्षसाः प्राकारमधिरुह्य महात्मना सुग्रीवेण पालितां सेनां ददृशुः।
Verse 9
तथोक्तास्तेनसम्भ्रान्ताःप्राकारमधिरुह्यच ।ददृशुःपालितांसेनांसुग्रीवेणमहात्मना ।।6.51.8।।तौचमुक्तौसुघोरेणशरबन्धेनराघवौ ।समुत्थितौमहाभागौविषेदुःप्रेक्ष्यराक्षसाः ।।6.51.9।।
घोरेण शरबन्धेन मुक्तौ तौ राघवौ पुनः समुत्थितौ दृष्ट्वा राक्षसाः विषादमापेदिरे।
Verse 10
सन्त्रस्तहृदयाःसर्वेप्राकारात् वरुह्यते ।विषण्णवदनाघोराराक्षसेन्द्रमुपस्थिता ।।6.51.10।।
सन्त्रस्तहृदयाः सर्वे प्राकारादवरुह्य ते । विषण्णवदनाः घोराः राक्षसेन्द्रमुपस्थिताः ॥
Verse 11
तदप्रियंदीनमुखारावणस्यनिशाचराः ।कृत्स्नंनिवेदयामासुर्यथावद्वाक्यकोविदाः ।।6.51.11।।
तदप्रियं दीनमुखा रावणस्य निशाचराः। कृत्स्नं निवेदयामासुर् यथावद् वाक्यकोविदाः॥
Verse 12
यौताविन्द्रजितायुद्धेभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।निबद्धौशरबन्धेननिष्प्रकम्पभुजौकृतौ ।।6.51.12।।विमुक्तौशरबन्धेनदृश्येतेतौरणाजिरे ।पाशानिवगजौछित्वागजेन्द्रसमविक्रमौ ।।6.51.13।।
यौ ताविन्द्रजिता युद्धे भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। निबद्धौ शरबन्धेन निष्प्रकम्पभुजौ कृतौ॥ विमुक्तौ शरबन्धेन दृश्येते तौ रणाजिरे। पाशानिव गजौ छित्वा गजेन्द्रसमविक्रमौ॥
Verse 13
यौताविन्द्रजितायुद्धेभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।निबद्धौशरबन्धेननिष्प्रकम्पभुजौकृतौ ।।6.51.12।।विमुक्तौशरबन्धेनदृश्येतेतौरणाजिरे ।पाशानिवगजौछित्वागजेन्द्रसमविक्रमौ ।।6.51.13।।
यौ ताविन्द्रजिता युद्धे भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। निबद्धौ शरबन्धेन निष्प्रकम्पभुजौ कृतौ॥ विमुक्तौ शरबन्धेन दृश्येते तौ रणाजिरे। पाशानिव गजौ छित्वा गजेन्द्रसमविक्रमौ॥
Verse 14
तच्छ्रुत्वावचनंतेषांराक्षसेन्द्रोमहाबलः ।चिन्तारोषसमाक्रान्तोविषण्णवदनोऽभवत् ।।6.51.14।।
तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां राक्षसेन्द्रो महाबलः। चिन्तारोषसमाक्रान्तो विषण्णवदनोऽभवत्॥
Verse 15
घोरैर्दत्तवरैर्भद्धौशरैराशीविषोपमैः ।अमोघैस्सूर्यसङ्काशैःप्रमथ्येन्द्रजितायुधि ।।6.51.15।।तदस्त्रबन्धमासाद्ययदिमुक्तौरिपूमम ।संशयस्थमिदंसर्वमनुपश्याम्यहंबलम् ।।6.51.16।।
इन्द्रजिता रणमध्ये घोरैर्दत्तवरैः शरैराशीविषोपमैः, अमोघैः सूर्यसङ्काशैः बद्धौ तौ परिपीडितौ।
Verse 16
घोरैर्दत्तवरैर्भद्धौशरैराशीविषोपमैः ।अमोघैस्सूर्यसङ्काशैःप्रमथ्येन्द्रजितायुधि ।।6.51.15।।तदस्त्रबन्धमासाद्ययदिमुक्तौरिपूमम ।संशयस्थमिदंसर्वमनुपश्याम्यहंबलम् ।।6.51.16।।
तदस्त्रबन्धमासाद्यापि यदि मम रिपवो मुक्ताः, तर्हि मम सर्वं बलं संशयस्थं भवितुमिव पश्यामि।
Verse 17
निष्फलाःखलुसम्वृत्ताश्शराःवासुकितेजसः ।अदत्तंयैस्तुसङ्ग्रामेरिपूणांजीवितंमम ।।6.51.17।।
वासुकितेजसः शराः खलु निष्फलाः संवृत्ताः, यैः सङ्ग्रामे मम रिपूणां जीवितमदत्तं स्यात्।
Verse 18
एवमुक्त्वातुसङ्क्रुद्धोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।अब्रवीद्रक्षसांमध्येधूम्राक्षंनामराक्षसम् ।।6.51.18।।
एवमुक्त्वा स सङ्क्रुद्धो निश्श्वसन्नुरगो यथा, राक्षसानां मध्ये धूम्राक्षं नाम राक्षसमब्रवीत्।
Verse 19
बलेनमहतायुक्तोराक्षसैर्भीमविक्रमः ।त्वंवधायाभिनिर्याहिरामस्यसहवानरैः ।।6.51.19।।
भीमविक्रमः, महता बलेन राक्षसैः सहितो त्वं निर्गत्य, सहवानरैः रामस्य वधायाभिनिर्याहि।
Verse 20
एवमुक्तस्तुधूम्राक्षोराक्षसेन्द्रेणधीमता ।कृत्वाप्रणामंसम्हृष्टोनिर्जगामनृपालयत् ।।6.51.20।।
धीमता राक्षसेन्द्रेणैवमुक्तो धूम्राक्षः प्रणामं कृत्वा सम्हृष्टो नृपालयाद् निर्जगाम।
Verse 21
अभिनिष्क्रम्यतदद्वारंबलाध्यक्षमुवाचह ।त्वरयस्वबलंतूर्णंकिंचिरेणयुयुत्सतः ।।6.51.21।।
धीमता राक्षसेन्द्रेणैवमुक्तो धूम्राक्षः प्रणामं कृत्वा सम्हृष्टो नृपालयाद् निर्जगाम।
Verse 22
धूम्राक्षवचनंश्रुत्वाबलाध्यक्षोबलानुगः ।बलमुद्योजयामासरावणस्याज्ञयाद्रुतम् ।।6.51.22।।
धूम्राक्षवचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो बलानुगः; रावणस्याज्ञया द्रुतं बलमुद्योजयामास।
Verse 23
तेबद्धघण्टाबलिनोघोररूपानिशाचराः ।विगर्जमानास्सम्हृष्टाधूम्राक्षंपर्यवारयन् ।।6.51.23।।
ते बद्धघण्टाबलिनो घोररूपा निशाचराः; विगर्जमानाः सम्हृष्टा धूम्राक्षं पर्यवारयन्।
Verse 24
विविधायुधहस्ताश्चशूलमुद्गरपाणयः ।गदाभिःपट्टसैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम् ।।6.51.24।।परिघैर्भिण्डिवालैश्चभल्लैप्रासै: परश्वथै: ।निर्ययूराक्षसादिभ्योनर्धन्तोजलदायथा ।।6.51.25।।
विविधायुधहस्ताः शूलमुद्गरपाणयः; गदाभिः पट्टसैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम्। परिघैर्भिण्डिवालैश्च भल्लैः प्रासैः परश्वथैः; निर्ययूराक्षसा दिभ्यो नर्दन्तो जलदा यथा।
Verse 25
विविधायुधहस्ताश्चशूलमुद्गरपाणयः ।गदाभिःपट्टसैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम् ।।6.51.24।।परिघैर्भिण्डिवालैश्चभल्लैप्रासै: परश्वथै: ।निर्ययूराक्षसादिभ्योनर्धन्तोजलदायथा ।।6.51.25।।
अन्ये तु कवचिनो ध्वजैः समलङ्कृतैः रथैः निर्जग्मुः। सुवर्णजालविहितैः विचित्राननैः खरैः, परमशीघ्रहयैः, मदोत्कटगजैश्च सह—दुरासदा नैरृतव्याघ्राः व्याघ्रा इव प्रधावन्ति।
Verse 26
रथैःकवचिनस्त्वन्येध्वजैश्चसमलङ्कृतैः ।सुवर्णजालविहितैःखरैश्चविविधाननैः ।।6.51.26।।हयैःपरमशीघ्रैश्चगजैश्चैवमदोत्कटैः ।निर्ययुर्नैरृतव्याघ्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.51.27।।
अन्ये तु कवचिनो ध्वजैः समलङ्कृतैः रथैः निर्जग्मुः। सुवर्णजालविहितैः विचित्राननैः खरैः, परमशीघ्रहयैः, मदोत्कटगजैश्च सह—दुरासदा नैरृतव्याघ्राः व्याघ्रा इव प्रधावन्ति।
Verse 27
रथैःकवचिनस्त्वन्येध्वजैश्चसमलङ्कृतैः ।सुवर्णजालविहितैःखरैश्चविविधाननैः ।।6.51.26।।हयैःपरमशीघ्रैश्चगजैश्चैवमदोत्कटैः ।निर्ययुर्नैरृतव्याघ्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.51.27।।
स महावीर्यः धूम्राक्षः राक्षसैर्वृतः निर्यातः। प्रहसन् पश्चिमद्वारं ययौ, यत्र वानरयूथपः हनुमान् स्थितः।
Verse 28
वृकसिंहमुखैर्युक्तंखरैःकनकभूषणै: ।आरुरोहरथंदिव्यंधूम्राक्षःखरनिस्स्वनः ।।6.51.28।।
वृकसिंहमुखैर्युक्तैः कनकभूषणैः खरैः युक्तं दिव्यं रथं धूम्राक्षः आरुरोह—खरनिस्स्वनः।
Verse 29
सनिर्यातोमहावीर्योधूम्राक्षोराक्षसैर्वृतः ।प्रहसन्पश्चिमद्वारंहनुमान्यत्रयूथपः ।।6.51.29।।
स महावीर्यः धूम्राक्षः राक्षसैर्वृतः निर्यातः। प्रहसन् पश्चिमद्वारं ययौ, यत्र वानरयूथपः हनुमान् स्थितः।
Verse 30
रथप्रवरमास्थायखरयुक्तंखरस्वनम् ।प्रयान्तंतुमहाघोरंराक्षसंभीमदर्शनम् ।।6.51.30।।अन्तरिक्षगताःघोराशकुनाःप्रत्यषेधयन् ।
खरयुक्तं खरस्वनं रथप्रवरम् आस्थाय, महाघोरं भीमदर्शनं राक्षसं प्रयान्तं दृष्ट्वा—अन्तरिक्षगताः घोराः शकुनाः प्रत्यषेधयन्।
Verse 31
रथशीर्षेमहान्भीमोगृध्रश्चनिपपातह ।।6.51.31।।ध्वजाग्रेग्रथिताश्चैवनिपेतुःकुणपाशनाः ।
रथशीर्षे महान् भीमो गृध्रः निपपात ह। ध्वजाग्रे ग्रथिताश्चैव कुणपाशनाः निपेतुः—राक्षसानामशुभसूचकाः।
Verse 32
रुधिरार्द्रोमहान् श्वेतःकबन्धःपतितोभुवि ।।6.51.32।।विस्वरंचोत्सृजन्नादंधूम्राक्षस्यसमीपतः ।ववर्षरुधिरंदेवस्सञ्चचालचमेदिनी ।।6.51.33।।
रुधिरार्द्रो महान् श्वेतः कबन्धः धूम्राक्षस्य समीपतः भुवि पतितः। विस्वरं नादं चोत्सृजन्—घोरमशुभनिमित्तम्।
Verse 33
रुधिरार्द्रोमहान् श्वेतःकबन्धःपतितोभुवि ।।6.51.32।।विस्वरंचोत्सृजन्नादंधूम्राक्षस्यसमीपतः ।ववर्षरुधिरंदेवस्सञ्चचालचमेदिनी ।।6.51.33।।
देवोऽपि रुधिरं ववर्ष, मेदिनी च सञ्चचाल—अधर्मविनाशसूचकानि घोराणि निमित्तानि।
Verse 34
प्रतिलोमंवनौवायुर्निर्घातसमनिस्वनः ।तिमिरौघवृतास्तत्रदिशश्चनचकाशिरे ।।6.51.34।।
प्रतिलोमं ववौ वायुः निर्घातसमनिस्वनः। तिमिरौघैर्वृताः सर्वा दिशो न प्रकाशिरे॥
Verse 35
सतूत्पातांस्तदादृष्टवाराक्षसानांभयावहान् ।प्रादुर्भूतान्सुघोरांश्चधूम्राक्षोव्यथितोऽभवत् ।।6.51.35।।मुमुहूराक्षसाःसर्वेधूम्राक्षस्यपुरस्सराः ।
स तूत्पातान् तदा दृष्ट्वा राक्षसानां भयावहान्। प्रादुर्भूतान् सुघोरांश्च धूम्राक्षो व्यथितोऽभवत्॥ मुमुहू राक्षसाः सर्वे धूम्राक्षस्य पुरस्सराः॥
Verse 36
ततःसुभीमोबहुभिर्निशाचरैर्वृतोऽभिनिष्क्रम्यरणोत्सुकोबली ।ददर्शतांराघवबाहुपालितांमहौघकल्पांबहुवानरींचमूम् ।।6.51.36।।
ततः सुभीमो बहुभिर्निशाचरैर्वृतोऽभिनिष्क्रम्य रणोत्सुको बली। ददर्श तां राघवबाहुपालितां महौघकल्पां बहुवानरीं चमूम्॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s decision-making under destabilizing intelligence: upon learning that Indrajit’s seemingly unfailing arrow-bondage has failed, he shifts from uncertainty to punitive escalation by ordering Dhūmrākṣa to launch an immediate attack, illustrating crisis leadership driven by fear and anger.
The chapter emphasizes that apparent invincibility (boon-backed weapons and prior victories) is contingent; overreliance on force without moral steadiness produces strategic anxiety. Conversely, recovery and collective morale (Vanara rejoicing) function as a decisive, non-material battlefield advantage.
Laṅkā’s defensive architecture (the prākāra/ramparts) and the western gate (paścima-dvāra) are central, functioning as surveillance and deployment nodes; the omen-filled sky and trembling earth are framed as culturally legible signals (utpāta) marking a doomed sortie.