Sarga 49
शरबन्धनविलापः (The Lament under the Net of Arrows)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे महता शस्त्रास्त्रप्रहारेण रामलक्ष्मणौ रणभूमौ भीषणेन शरबन्धेन बद्धौ, शोणितस्राविणौ, सर्पाविव निःश्वसन्तौ पतितौ दृश्येते। सुग्रीवप्रमुखा वानराः परितः स्थित्वा शोकाकुलाः क्रन्दन्ति। रामः धैर्येण योगनिश्चयेन च पुनः संज्ञां लभमानः लक्ष्मणस्य दारुणां दशां दृष्ट्वा दीर्घं विलापं करोति। स भ्रातृवियोगे जीवनस्य निरर्थकत्वं मन्यते, लक्ष्मणविना सीताप्राप्तिमपि निष्फलामिव पश्यति, कौसल्या-कैकेयी-सुमित्राभ्यः कथं वार्तां वक्ष्यामीति शोकात् परितप्यते। आत्मानं हीनं पापिनं च निन्दन्, लक्ष्मणस्य अविचलितां सौम्यतां, प्रेरितोऽपि न कदाचन कठोरतां, तथा च तस्य शौर्यं कौर्तवीर्येण इन्द्रायुधैश्च अतिशयोपमानैः स्मरति। अनन्तरं रामः सुग्रीवं प्रति आज्ञापयति—सेनया सह समुद्रं प्रति निवर्तस्व; अङ्गद-नील-नलान् अग्रे स्थापय; एषा विपत्तिः दैवकृता, मनुष्यैः नातिक्रम्यते; युष्माकं कृत्यं सम्यक् कृतमिति। तदाकर्ण्य वानराः अधिकं विलपन्ति। तस्मिन्नन्तरे गदापाणिर्विभीषणः आगच्छति; वानराः क्षणं इन्द्रजितमिव मन्यमानाः त्रस्यन्ति—रणकाले मोहः मनोबलस्य च सुकुमारता प्रकाश्यते।
Shlokas
Verse 1
घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।
घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ, निःश्वसन्तौ यथा नागौ, शयानौ रुधिरोक्षितौ। तौ महात्मानौ भ्रातरौ परिवार्य ससुग्रीवाः सर्वे ते महाबला वानरश्रेष्ठाः शोकपरिप्लुताः तस्थुः।
Verse 2
घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।
घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ, निःश्वसन्तौ यथा नागौ, शयानौ रुधिरोक्षितौ। तौ महात्मानौ भ्रातरौ परिवार्य ससुग्रीवाः सर्वे ते महाबला वानरश्रेष्ठाः शोकपरिप्लुताः तस्थुः।
Verse 3
एतस्मिन्नन्तरेरामःप्रत्यबुध्यतवीर्यवान् ।स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्चशरैस्सन्दानितोऽपिसन् ।।6.49.3।।
एतस्मिन्नन्तरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान्। स्थिरत्वात् सत्त्वयोगाच्च शरैः सन्दानितोऽपि सन्॥
Verse 4
ततोदृष्टवासरुधिरंनिषण्णंगाढमर्पितम् ।भ्रातरंदीनवदनंपर्यदेवयदातुरः ।।6.49.4।।
ततो दृष्ट्वा स रुधिरं निषण्णं गाढमर्पितम्। भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः॥
Verse 5
किंनुमेसीतयाकार्यंकिंकार्यंजीवितेनवा ।शयानंयोऽद्यपश्यामिभ्रातरंयुधिनिर्जितम् ।।6.49.5।।
किं नु मे सीतया कार्यं किं कार्यं जीवितेन वा। शयानं योऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम्॥
Verse 6
शक्यासीतासमानारीमर्त्यलोकेविचिन्वता ।नलक्ष्मणसमोभ्रातासचिवस्साम्पपरायिकः ।।6.49.6।।
मर्त्यलोके विचिन्वता सीतासमा नारी काचिद् लभ्येत; किन्तु लक्ष्मणसमो भ्राता—नित्यसहायः, साम्पपरायिकः सचिवः—न लभ्यते।
Verse 7
परित्यक्षाम्यहंप्राणान्वानराणांतुपश्याताम् ।यदिपञ्चत्वमापन्नस्सुमित्रानन्दवर्धनः ।।6.49.7।।
यदि सुमित्रानन्दवर्धनः लक्ष्मणः पञ्चत्वमापन्नः, तर्हि वानराणां पश्यतामेव अहं प्राणान् परित्यक्षामि।
Verse 8
किंनुवक्ष्यामिकौसल्यांमातरंकिंनुकैकयीम् ।कथमम्बांसुमित्रांचपुत्रदर्शनलालसाम् ।।6.49.8।।
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् । कथम् अम्बां सुमित्रां च पुत्रदर्शनलालसाम् ॥
Verse 9
विवत्सांवेपमानांचक्रोशन्तींकुररीमिव ।कथमाश्वासयिष्यामियदियास्यामितंविना ।।6.49.9।।
विवत्सां वेपमानां च क्रोशन्तीं कुररीमिव । कथम् आश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना ॥
Verse 10
कथंवक्ष्यामिशत्रुघ्नंभरतंचयशस्विनम् ।मयासहवनंयातोविनातेनापुनमागतः ।।6.49.10।।
कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम्—मया सह वनं यातः, विना तेन पुनरागतः?
Verse 11
उपालम्बंनशक्ष्यामिसोढुंबतसुमित्रया ।इहैवदेहंत्यक्ष्यामिनहिजीवितुमुत्सहे ।।6.49.11।।
सुमित्रया उपालम्बं सोढुं न शक्ष्यामि; इहैव देहं त्यक्ष्यामि, न हि जीवितुमुत्सहे।
Verse 12
धिङ्मांदुष्कृतकर्माणमनार्यंमत्कृतेह्यसौ ।लक्ष्मणःपतितश्शेतेशरतल्पेगतासुवत् ।।6.49.12।।
धिक् माम् दुष्कृतकर्माणम् अनार्यम्; मत्कृते ह्येष लक्ष्मणः पतितः शरतल्पे गतासुवदिव शेते।
Verse 13
त्वंनित्यंसुविषण्णंमामाश्वासयसिलक्ष्मण ।गतासुर्नाद्यशक्तोऽसिमामार्तमभिभाषितुम् ।।6.49.13।।
त्वं नित्यं सुविषण्णं माम् आश्वासयसि, लक्ष्मण; अद्य तु गतासुः सन् माम् आर्तम् अभिभाषितुं न शक्तोऽसि।
Verse 14
येनाद्यबहवोयुद्धेनिहताराक्षसाविनिपातिताः ।तस्यामेवाद्यशूरस्त्वंशेषेविनिहतःपरैः ।।6.49.14।।
येनाद्य युद्धे बहवो राक्षसा निहता विनिपातिताः, स एव शूरस्त्वम् अद्य तस्यामेव भूमौ परैर्विनिहतः शेषे।
Verse 15
शयानःशरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिप्लुतः ।शरजालैचशितोभासिभास्करोऽस्तमिवव्रजन् ।।6.49.15।।
अस्मिन् शरतल्पे शयानः सशोणितपरिप्लुतः, शरजालैश्चितो भासि—भास्कर इव अस्तं व्रजन्।
Verse 16
बाणाभिहतमर्मत्वान्नशक्नोत्यभिभाषितुम् ।रुजाचाब्रुवतोऽप्यस्यदृष्टिरागेणसूच्यते ।।6.49.16।।
बाणाभिहतमर्मत्वात् न शक्नोत्यभिभाषितुम्; अब्रुवतोऽप्यस्य रुजया दृष्टिरागेण सूच्यते।
Verse 17
यथैवमांवनंयान्तमनुयातोमहाद्युतिः ।अहमप्यनुयास्यामितथैवैनंयमक्ष्यम् ।।6.49.17।।
यथैव स महाद्युतिः मम वनगमनकाले मामनुयातः, तथैव अहम् अपि इदानीं तम् अनुगमिष्यामि—यमलोकमार्गेणैव, यत्र न क्षयः।
Verse 18
इष्टबन्धुजनोनित्यंमांचनित्यमनुव्रतः ।इमामद्यगतोऽवस्थांममानार्यस्यदुर्नयैः ।।6.49.18।।
यः सदा इष्टबन्धुजनप्रियः, मम च नित्यमनुव्रतः, स अद्य मम अनार्यस्य दुर्नयैः इमाम् अवस्थां गतः।
Verse 19
सुरुष्टेनापिवीरेणलक्ष्मणेननसंस्मरे ।परुषंविप्रियंवापिश्रावितंनकदाचन ।।6.49.19।।
सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेन न संस्मरे। परुषं विप्रियं वापि श्रावितं न कदाचन॥
Verse 20
विससर्जैकवेगेनपञ्चबाणशतानियः ।इष्वस्त्रष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्चलक्ष्मणः ।।6.49.20।।
यः एकवेगेन पञ्च बाणशतानि विससर्ज, स लक्ष्मणः इष्वस्त्रेषु कार्तवीर्यादपि अधिकः।
Verse 21
अस्स्रैरस्त्राणियोहन्याच्छक्रस्यापिमहात्मनः ।सोऽयमुर्व्यांहतश्शेतेमहार्हशयनोचितः ।।6.49.21।।
यः महात्मनः शक्रस्यापि अस्त्राणि स्वास्त्रैः हन्यात्, स अयम् उर्व्यां हतः शेते, महार्हशयनोचितः।
Verse 22
तच्चमिथ्याप्रलप्तंमांप्रधक्ष्यतिनसंशयः ।यन्मयानकृतोराजाराक्षसानांविभीषणः ।।6.49.22।।
यत् मया राक्षसानां राजा विभीषणः न कृतः, तत् मम मिथ्याप्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति—न संशयः।
Verse 23
अस्मिन्मुहूर्तेसुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि ।मत्वाहीनंराजन् रावणोऽभिद्रवेद्बली ।।6.49.23।।
सुग्रीव, अस्मिन् मुहूर्ते इतः प्रतियातुम् अर्हसि; मां हीनं मत्वा बलवान् रावणः, राजन्, त्वाम् अभिद्रवेत्।
Verse 24
अङ्गदंतुपुरस्कत्यससैन्यस्सपरिच्छदम् ।सागरंतरसुग्रीव नीलेनचनलेनच ।।6.49.24।।
अङ्गदं पुरस्कृत्य स सैन्यः स परिच्छदः, सुग्रीव, नीलेन च नलेन च सह सागरं तर।
Verse 25
कृतंहनुमताकार्यंयदन्यैर्दुष्करंरणे ।ऋक्षराजेनतुष्यामिगोलाङ्गूलाधिपेनच ।।6.49.25।।
हनुमता रणे यत् कर्म कृतं तदन्यैर्दुष्करम्। ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च॥
Verse 26
अङ्गदेनकृतंकर्ममैन्देनद्विविदेनच ।युद्धंकेसरिणासङ् ख्येघोरंसम्पातिनाकृतम् ।।6.49.26।।
अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च। सङ्ख्ये केसरिणा युद्धं घोरं सम्पातिना कृतम्॥
Verse 27
गवयेनगवाक्षेणशरभेणगजेनच ।अन्यैश्चहरिभिर्युद्धंमदर्थेत्यक्तजीवितैः ।।6.49.27।।
अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च। सङ्ख्ये केसरिणा युद्धं घोरं सम्पातिना कृतम्॥
Verse 28
नचातिक्रमितुंशक्यंदैवंसुग्रीव मानुषैः ।यत्तुशक्यंवयस्येनसुहृदाचपरन्तप ।।6.49.28।।कृतंसुग्रीव तत्सर्वंभवताधर्मभीरुणा ।
दैवं मानुषैः सुग्रीव नातिक्रमितुं शक्यं; यत् तु वयस्येन सुहृदा च शक्यं, तत् सर्वं त्वया परन्तप धर्मभीरुणा कृतम्।
Verse 29
मित्रकार्यंकृतमिदंभवद्भिर्वानरर्षभाः ।।6.49.29।।अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टंगन्तुमर्हथ ।
वानरर्षभाः, भवद्भिः मित्रकार्यं कृतमिदम्; मया सर्वेऽनुज्ञाताः, यथेष्टं गन्तुमर्हथ।
Verse 30
शुश्रुवुस्तस्यतेसर्वेवानराःपरिदेवनम् ।।6.49.30।।वर्तयाञ्चक्रूरश्रूणिनेत्रैःकृष्णेतरेक्षणाः ।
तस्य परिदेवनं श्रुत्वा ते सर्वे वानराः कृष्णेतरेक्षणाः नेत्रैः अश्रूणि वर्तयाञ्चक्रुः।
Verse 31
ततस्सर्वाण्यनीकानिस्थापयित्वाविभीषणः ।।6.49.31।।आजगामगदापाणिस्त्वरितंयत्रराघवः ।
ततः सर्वाण्यनीकानि विधिवत् स्थापयित्वा विभीषणः । गदापाणिः स त्वरितं यत्र राघवः तत्राजगाम ॥
Verse 32
तंदृष्टवात्वरितंयान्तंनीलाञ्जनचयोपमम् ।।6.49.32।।वानरादुद्रुवुस्सर्वेमन्यमानास्तुरावणिम् ।
तं त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमं दृष्ट्वा । सर्वे वानराः रावणिं मन्यमानाः दुद्रुवुः ॥
Frequently Asked Questions
Rāma confronts a dharma-sankat between personal grief and leadership duty: while desiring to abandon life after seeing Lakṣmaṇa struck down, he still issues strategic instructions to Sugrīva and acknowledges the allies’ fulfilled obligations, balancing sorrow with responsibility.
The sarga teaches that human excellence and righteous effort remain essential, yet outcomes may still be constrained by daiva; therefore one must act with integrity (mित्रधर्म, dharma-bhīrutā) and accept limits without abandoning moral accountability.
The key landmark is the सागर (ocean) as the strategic boundary for retreat and regrouping; culturally, the passage emphasizes Ayodhyā’s familial horizon through references to the queens (Kausalyā, Kaikeyī, Sumitrā) and the social weight of reporting loss to elders.