Sarga 48

Verse 1

भर्तारंनिहतंदृष्टवालक्ष्मणंचमहाबलम् ।विललापभृशंसीताकरुणंशोककर्शिता ।।।।

भर्तारं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम् । सीता शोककर्शिता करुणं भृशं विललाप ॥

Verse 2

ऊचुर्लक्षणिकायेमांपुत्रिण्यविधवेतिच ।तेऽद्यसर्वेहतेरामेज्ञानिनोऽनृतवादिनः ।।।।

लक्षणिकाः पूर्वमेतां ‘पुत्रिण्यविधवा’ इति चोचुः। अद्य यदि रामो हतः, ते सर्वे ज्ञानिनोऽपि अनृतवादिनः सिद्धाः॥

Verse 3

यज्वनोमहिषींयेमामूचुःपत्नींचसत्त्रिणः ।तेऽद्यसर्वेहतेरामेज्ञानिनोऽनृतवादिनः ।।।।

यज्वानो महिषीं ये मां ऊचुः पत्नीं च सत्त्रिणः। तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः॥

Verse 4

ऊचुस्संश्रवणेयेमांद्विजाःकार्तान्तिकाश्शुभाम् ।तेऽद्यसर्वेहतेरामेज्ञानिनोऽनृतवादिनः ।।।।

ऊचुः संश्रवणे ये मां द्विजाः कार्तान्तिकाः शुभाम् । तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥

Verse 5

वीरपार्थिवपत्नीत्वांयेविदुर्भर्तृपूजिताम् ।तेऽद्यसर्वेहतेरामेज्ञानिनोऽनृतवादिनः ।।।।

वीरपार्थिवपत्नीत्वां ये विदुर्भर्तृपूजिताम् । तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥

Verse 6

इमानिखलुपद्मानिपादयोर्यैःकुलस्त्रियः ।अधिराज्येऽभिषिच्यन्तेनरेन्द्रैःपतिभिःसह ।।।।

इमानि खलु पद्मानि पादयोर्मम यैः कुलस्त्रियः । अधिराज्येऽभिषिच्यन्ते नरेन्द्रैः पतिभिः सह ॥

Verse 7

वैधव्यंयान्तियैर्नार्योऽलक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः ।नात्मनन्तानिपश्यामिपश्यन्तीहतलक्षणा ।।।।

यैः अशुभलक्षणैः भाग्यदुर्लभा नार्यः वैधव्यं यान्ति, तानि अहं स्वात्मनि न पश्यामि; न च अहं हतलक्षणा इति मन्ये।

Verse 8

सत्यनामानिपद्मानिस्त्रीणामुक्तानिलक्षणैः ।तान्यद्यनिहतेरामेवितथानिभवन्तिमे ।।।।

स्त्रीणां लक्षणशास्त्रे सत्यनामानि पद्मानि यानि उक्तानि, अद्य रामे निहते सति तानि मम विषये वितथानि भविष्यन्ति।

Verse 9

केशास्सूक्ष्मास्समानीलाभ्रुवौचासंहतेमम ।वृत्तेचारोमकेजङ्घेदन्ताश्चाविरळामम ।।।।

मम केशाः सूक्ष्माः समानीलाः; भ्रुवौ च असंहते सुसंस्थिते; जङ्घे वृत्ते अरोमके; दन्ताश्च मम अविरळाः।

Verse 10

शङ्खेनेत्रेकरौपादौगुल्फावूरूचमेचितौ ।अनुवृत्तनखास्स्निग्धास्समाश्चाङ्गुलयोमम ।।।।

शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फावूरू च मे चितौ । अनुवृत्तनखाः स्निग्धाः समाश्चाङ्गुलयो मम ॥

Verse 11

स्तनौचाविरळौमामकौमग्नचूचुकौ ।मग्नाचोत्सङ्गिनीनाभःपार्श्वोरस्कंचमेचितम् ।।।।

स्तनौ चाविरळौ ममकौ मग्नचूचुकौ । मग्ना चोत्सङ्गिनी नाभः पार्श्वोरस्कं च मे चितम् ॥

Verse 12

ममवर्णोमणिनिभोमृदून्यङ्गरुहाणिच ।प्रतिष्ठितांद्वादशभिर्मामूचुश्शुभलक्षणाम् ।।।।

मम वर्णो मणिनिभो मृदून्यङ्गरुहाणि च । प्रतिष्ठितां द्वादशभिर्मामूचुः शुभलक्षणाम् ॥

Verse 13

समग्रयवमच्छ्रिद्रपाणिपादंचवर्णवत् ।मन्दस्मितेत्येवचमांकन्यालाक्षणिनोद्विजाः ।।।।

समग्रयवमच्छ्रिद्रपाणिपादं च वर्णवत् । मन्दस्मितेति एव च मां कन्यालाक्षणिनो द्विजाः ॥

Verse 14

आधिराज्येऽभिषेकोमेब्राह्मणैःपतिनासह ।कृतान्तकुशलैरुक्तंतत्सर्वंवितथीकृतम् ।।।।

आधिराज्ये ममाभिषेकः पतिना सह ब्राह्मणैः कृतान्तकुशलैरुक्तः; तत् सर्वं तु वितथीकृतं जातम्॥

Verse 15

शोधयित्वाजनस्थानंप्रवृततिमुपलभ्यच ।तीर्त्वासागरमक्षोभ्यंभ्रातरौगोष्पदेहतौ ।।।।

जनस्थाने शोधयित्वा मम प्रवृत्तिं चोपलभ्य, अक्षोभ्यं सागरं तीर्त्वा, भ्रातरौ तौ गोष्पदेनेव निहतौ॥

Verse 16

ननुवारुणमाग्नेयमैन्द्रंवायव्यमेवच ।अस्त्रंब्रह्मशिरश्चैवप्रत्यपद्यताम् ।।।।

ननु वारुणम् आग्नेयम् ऐन्द्रं वायव्यमेव च, अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव—प्रत्यपद्यतां किमिति न?॥

Verse 17

अदृश्यमानेनरणेमाययावासवोपमौ ।ममनाथावनाथायानिहतौरामलक्ष्मणौ ।।।।

अदृश्यमानेन रणे मायया वासवोपमौ; मम नाथौ अनाथायाः निहतौ रामलक्ष्मणौ॥

Verse 18

नहिदृष्टिपथंप्राप्यराघवस्यरणेरिपुः ।जीवन्प्रन्तिवर्तेतयद्यपिस्यान्मनोजवः ।।।।

न हि दृष्टिपथं प्राप्य राघवस्य रणे रिपुः; जीवन् प्रतिनिवर्तेत यद्यपि स्यान् मनोजवः॥

Verse 19

नकलस्यातिभारोऽस्तिकृतान्तश्चसुदुर्जयः ।यत्ररामःसहभ्रात्राशेतेयुधिनिपातितः ।।।।

न कालात् परं भारं किञ्चिदस्ति; कृतान्तोऽपि सुदुर्जयः। यतो रामोऽपि भ्रात्रा सह युधि निपातितः शेते॥

Verse 20

नशोचामितथारामंलक्ष्मणंचमहारथम् ।वात्मानंजननींचापियथाश्वश्रूंतपस्विनीम् ।।।।

रामं तथा न शोचामि, न लक्ष्मणं महारथम्। नात्मानं जननीं वापि, यथा श्वश्रूं तपस्विनीम्॥

Verse 21

सातुचिन्तयतेनित्यंसमाप्तव्रतमागतम् ।कदाद्रक्ष्यामिसीतांचलक्ष्मणंचसराघवम् ।।।।

सा तु नित्यं चिन्तयति—समाप्तव्रतमागतम्। कदा द्रक्ष्यामि राघवं सीतां लक्ष्मणमेव च॥

Verse 22

परिदेवयमानांतांराक्षसीत्रिजटाब्रवीत् ।माविषादंकृथादेवी भर्ताऽयंतवजीवति ।।।।

परिदेवयमानां तां त्रिजटा राक्षसी ब्रवीत्। मा विषादं कृथा देवि, भर्ताऽयं तव जीवति॥

Verse 23

कारणानिचवक्ष्यामिमहान्तिसदृशानिच ।यथेमौजीवतोदेवीभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।।।।

कारणानि च वक्ष्यामि महान्ति सदृशानि च—यथेमौ जीवतो देवि भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

Verse 24

नहिकोपपरीतानिहर्षपर्युत्सुकानिच ।भवन्तियुधियोधानांमुखानिनिहतेपतौ ।।।।

न हि कोपपरीतानि हर्षपर्युत्सुकानि च भवन्ति युधि योधानां मुखानि निहते पतौ॥

Verse 25

इदंविमानंवैदेही पुष्पकंनामनामतः ।दिव्यंत्वांदारयन्नैवंयद्येतौगतजीवितौ ।।।।

इदं विमानं वैदेहि पुष्पकं नाम नामतः; दिव्यं त्वां धारयन् नैवं यद्येतौ गतजीवितौ॥

Verse 26

हतवीरप्रधानाहिगतोत्साहानिरुद्यमा ।सेनाभ्रमतिसङ् ख्येषुहतकर्णेवनौर्जले ।।।।

हतवीरप्रधानाहि गतोत्साहा निरुद्यमा सेना भ्रमति सङ्ख्येषु हतकर्णेव नौर्जले॥

Verse 27

इयंपुनरसम्भ्रान्तानिरुद्विग्नातरस्विनी ।सेनारक्षतिकाकुत्स्थौमयाप्रीत्यानिवेदितौ ।।।।

इयं पुनरसम्भ्रान्ता निरुद्विग्ना तरस्विनी; सेना रक्षति काकुत्स्थौ मया प्रीत्या निवेदितौ॥

Verse 28

सात्वंभवसुविस्रब्धाअनुमानैस्सुखोदयैः ।अहतौपश्यकाकुत्स्थौस्नेहादेतद्ब्र्रवीमिते ।।।।

सा त्वं भव सुविस्रब्धा शुभानुमानैः सुखोदयैः। अहतौ पश्य काकुत्स्थौ; स्नेहादेतद् ब्रवीमि ते॥

Verse 29

अनृतंनोक्तपूर्वंमेनचवक्ष्येकदाचन ।चारित्रसुखशीलत्वात् प्रविष्टाअसिमनःमम ।।।।

अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन। चारित्रसुखशीलत्वात् प्रविष्टासि मनो मम॥

Verse 30

नेमौशक्यारणेजेतुंसेन्द्रैरपिसुरासुरैः ।तादृशंदर्शनंदृष्टवामयाचावेदितंतव ।।।।

नेमौ शक्यौ रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः। तादृशं दर्शनं दृष्ट्वा मया चावेदितं तव॥

Verse 31

इदंचसुमहचचित्रंशरैःपश्यस्वमैथिलि ।निस्संज्ञावप्युभावेतौनैवलक्ष्मीर्विमुञ्चति ।।।।

इदं च सुमहच्चित्रं शरैः पश्यस्व मैथिलि। निस्संज्ञावप्युभावेतौ नैव लक्ष्मीर्विमुञ्चति॥

Verse 32

प्रायेणगतसत्त्वानांपुरुषाणांगतायुषाम् ।दृश्यमानेषुवक्त्रेषुपरंभवतिवैकृतम् ।।।।

प्रायेण हि गतसत्त्वानां गतायुषां च पुरुषाणाम् । दृश्यमानेषु वक्त्रेषु परं वैकृतमशोभनं भवति ॥

Verse 33

त्यजशोकंचमोहंचदुःखंचजनकात्मजे ।रामलक्ष्मणयोरर्थेनाद्यशक्यमजीवितुम् ।।।।

त्यज शोकं च मोहं च दुःखं च जनकात्मजे । रामलक्ष्मणयोरर्थे नाद्य शक्यमजीवितुम् ॥

Verse 34

शुत्वातुवचनंतस्याःसीतासुरसुतोपमा ।कृताञ्जलिरुवाचेमामेवमस्त्वितिमैथिलि ।।।।

तस्याः वचनं श्रुत्वा सीता सुरसुतोपमा; कृताञ्जलिः मैथिली इदम् उवाच— ‘एवम् अस्तु’ इति।

Verse 35

विमानंपुष्पकंतत्तुसन्निवर्त्यमनोजवम् ।दीनात्रिजटयासीतालङ्कामेवप्रवेशिता ।।।।

तत् मनोजवं पुष्पकं विमानं सन्निवर्त्य, दीना सीता त्रिजटया नीत्वा लङ्कामेव प्रवेशिता।

Verse 36

ततस्त्रिजटयासार्थंपुष्पकादवरुह्यसा ।अशोकवनिकामेवराक्षसीभिःप्रवेशिता ।।।।

ततः सा सीता त्रिजटया सह पुष्पकाद् अवरुह्य, राक्षसीभिः सह अशोकवनिकामेव प्रवेशिता।

Verse 37

प्रविश्यसीताबहुवृक्षषण्डांतांराक्षसेन्द्रस्यविहारभूमिम् ।सम्प्रेक्ष्यसञ्चिन्त्यचराजपुत्रौपरंविषादंसमुपाजगाम ।।।।

सीता राक्षसेन्द्रस्य बहुवृक्षषण्डां तां विहारभूमिं प्रविश्य, सर्वतः सम्प्रेक्ष्य राजपुत्रौ च सञ्चिन्त्य, परं विषादं समुपाजगाम।