Sarga 47
पुष्पकविमानेन सीताया युद्धभूमिदर्शनम् (Sita Shown the Battlefield in the Pushpaka)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे इन्द्रजितः कृतकार्य इव लङ्कां प्रत्यागच्छति। तस्य प्रतीयमानविजयात् वानरवीराः राघवस्य रक्षार्थं जागरूकं परितः कवचं विधाय, लघ्वपि चेष्टां राक्षसप्रवेशशङ्कया निरीक्षन्ति। रावणः हृष्टः सन् त्रिजटाद्याः राक्षसीः सीतापरिचारिकाः आज्ञापयति—अशोकवनिकातः सीतां पुष्पकविमानेन आनयन्तु, रामलक्ष्मणौ हताविव दर्शयित्वा तस्याः धैर्यं भङ्क्तुम्। लङ्कायां अलङ्कारः क्रियते, घोषणाश्च भवन्ति यत् भ्रातरौ रणमध्ये निहतौ इति। सीता त्रिजटासहिता रणभूमौ पतितान् वानरान्, राक्षसानां च हर्षोल्लासं पश्यति। ततः शरशय्यायामिव निश्चेष्टौ रामलक्ष्मणौ, भग्नकवचधनुषौ, दृष्ट्वा मृताविति मन्यमाना महाशोकाकुला भूमौ पतति, विलपन्ती दुःखसंशयौ प्रकाशयति। अत्र कपटविजयोत्सवस्य विरुद्धं पतिव्रताया निष्ठा, तथा बन्धकस्य आशां मोचयितुं कृतस्य अनैतिकस्य कर्मणः मूल्यं च सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
प्रतिप्रविष्टेलङ्कायांकृतार्थेरावणात्मजे ।राघवंपरिवार्यार्तुरक्षुर्वानरर्षभाः ।।।।
कृतार्थे रावणात्मजे लङ्कायां प्रतिप्रविष्टे, वानरर्षभाः राघवं परिवार्य, आर्तं तं रक्षन्ति स्म।
Verse 2
हनुमानङ्गदोनीलःसुषेणःकुमुदोनलः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।।।जाम्बवानृषभःसुन्दोरम्भःशतवलिःपृथुः ।व्यूढानीकाश्चयत्ताश्चद्रुमानादायसर्वतः ।।।।वीक्षमाणादिशस्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वंचवानराः ।तृणेष्वपिचचेष्टत्सुराक्षसाइतिमेनिरे ।।।।
हनुमानङ्गदोनीलः सुषेणः कुमुदो नलः। गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः॥ जाम्बवानृषभः सुन्दो रम्भः शतवलिः पृथुः। व्यूढानीकाः समायत्ताः द्रुमानादाय सर्वतः॥ दिशः सर्वाः निरीक्षन्तो वानरास्तिर्यगूर्ध्वतः। तृणेष्वपि च चेष्टत्सु राक्षसा इति मेनिरे॥
Verse 3
हनुमानङ्गदोनीलःसुषेणःकुमुदोनलः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.47.2।।जाम्बवानृषभःसुन्दोरम्भःशतवलिःपृथुः ।व्यूढानीकाश्चयत्ताश्चद्रुमानादायसर्वतः ।।6.47.3।।वीक्षमाणादिशस्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वंचवानराः ।तृणेष्वपिचचेष्टत्सुराक्षसाइतिमेनिरे ।।6.47.4।।
जाम्बवान् ऋषभः सुन्दो रम्भः शतवलिः पृथुः च, व्यूढानीकाः यत्ताश्च, सर्वतः द्रुमान् आदाय (युद्धाय) समुपतस्थुः।
Verse 4
हनुमानङ्गदोनीलःसुषेणःकुमुदोनलः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.47.2।।जाम्बवानृषभःसुन्दोरम्भःशतवलिःपृथुः ।व्यूढानीकाश्चयत्ताश्चद्रुमानादायसर्वतः ।।6.47.3।।वीक्षमाणादिशस्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वंचवानराः ।तृणेष्वपिचचेष्टत्सुराक्षसाइतिमेनिरे ।।6.47.4।।
वानराः सर्वा दिशः तिर्यगूर्ध्वं च वीक्षमाणाः, तृणेष्वपि च चेष्टत्सु ‘राक्षसाः’ इति मेनिरे।
Verse 5
रावणश्चापिसम्हृष्टोविसृज्येन्द्रजितंसुतम् ।अजुहावततस्सीताक्षिणीराक्षसीस्तदा ।।।।
रावणोऽपि तदा हृष्टः सुतमिन्द्रजितं विसृज्य, ततः सीतारक्षणनियुक्ता राक्षसीः क्षिप्रं समाह्वयत्।
Verse 6
राक्षस्यस्त्रिजटाचैवशासनात्समुपस्थिताः ।ताउवाचततोहृष्टोराक्षसीराक्षसाधमः ।।।।
शासनात् त्रिजटासहिताः राक्षस्यः समुपस्थिताः; ततः हृष्टः स राक्षसाधमः राक्षसीः प्रति वचनमब्रवीत्।
Verse 7
हताविन्द्रजिताख्यातवैदेह्यारामलक्ष्मणौ ।पुष्पकंतत्समारोप्यदर्शयध्वंहतौरणे ।।।।
इन्द्रजिता हतौ रणमध्ये रामलक्ष्मणौ—इति; तां वैदेहीं पुष्पके समारोप्य, रणभूमौ हतौ तौ दर्शयध्वम्।
Verse 8
यदाश्रयादवष्टब्धामामुपतिष्ठति ।सोऽस्याभर्तासहभ्रात्रानिहतोरणमूर्धनि ।।।।
यस्याश्रयाद् एषा दर्पिता मम नोपतिष्ठति, स एव अस्याः भर्ता सह भ्रात्रा रणमूर्धनि निहतः।
Verse 9
निर्विशङ्कानिरुद्विग्नानिरपेक्षाचमैथिली ।मामुपस्थास्यतेसीतासर्वाभरणभूषिता ।।।।
ततः मैथिली निर्विशङ्का निरुद्विग्ना निरपेक्षा च, सर्वाभरणभूषिता सीता मामुपस्थास्यते।
Verse 10
अद्यकालवशंप्राप्तंरणेरामंसलक्ष्मणम् ।अवेक्ष्यविनिवृत्तासाचान्यांगतिमपश्यती ।।।।निरपेक्षाविशालाक्षीमामुपस्थास्यतेस्वयम् ।
अद्य कालवशं प्राप्तं रणेरामं सलक्ष्मणम् अवेक्ष्य, विशालाक्षी सीता अन्यां गतिं न पश्यन्ती निरपेक्षा निवृत्ता सती स्वयमेव माम् उपस्थास्यते इति रावणः चिन्तयामास।
Verse 11
तस्यतद्वचनंश्रुत्वारावणस्यदुरात्मनः ।।।।राक्षस्यस्तास्तथेत्युक्त्वाजग्मुर्वैयत्रपुष्पकम् ।
तस्य दुरात्मनः रावणस्य तद्वचनं श्रुत्वा, राक्षस्यस्ताः ‘तथेत्य्’ उक्त्वा यत्र पुष्पकं तत्रैव जग्मुः।
Verse 12
ततःपुष्पकमादायराक्षस्योरावणाज्ञया ।।।।अशोकवनिकास्थांतांमैथिलींसमुपानयन् ।
ततः रावणाज्ञया राक्षस्यः पुष्पकम् आदाय, अशोकवनिकास्थां तां मैथिलीं समुपानयन्।
Verse 13
तामादायतुराक्षस्योभर्तृशोकपराजिताम् ।।।।सीतामारोपयामासुर्विमानंपुष्पकंतदा ।
ततः राक्षस्यः तां भर्तृशोकपराजितां सीतामादाय, तदा पुष्पकं विमानम् आरोहयामासुः॥
Verse 14
ततःपुष्पकमारोप्यसीतांत्रिजटयासह ।।।।जग्मुर्दर्शयितुंतस्यैराक्षस्योरामलक्ष्मणौ ।
ततः पुष्पके विमाने सीताम् त्रिजटया सह आरोप्य, राक्षस्यः तस्यै रामलक्ष्मणौ दर्शयितुं जग्मुः॥
Verse 15
रावणोऽकारयल्लङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।।।।प्राघोषयतहृष्टश्चलङ्कायांराक्षसेश्वरः ।राघवोलक्ष्मणश्चैवहताविन्द्रजितारणे ।।।।
राक्षसेश्वरः रावणः हृष्टः सन् लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम् अकारयत्; लङ्कायां च प्राघोषयत्—इन्द्रजितारणे राघवो लक्ष्मणश्चैव हताविति॥
Verse 16
रावणोऽकारयल्लङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।।6.47.15।।प्राघोषयतहृष्टश्चलङ्कायांराक्षसेश्वरः ।राघवोलक्ष्मणश्चैवहताविन्द्रजितारणे ।।6.47.16।।
पुनरपि राक्षसेश्वरः रावणः हृष्टः सन् लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम् अकारयत्; प्राघोषयत् च—इन्द्रजितारणे रामलक्ष्मणौ हताविति॥
Verse 17
विमानेनापिगत्वातुसीतात्रिजटयासह ।ददर्शवानराणांतुसर्वंसैन्यंनिपातितम् ।।।।
विमानेन गत्वा तु सीता त्रिजटया सह, वानराणां सर्वं सैन्यं निपातितं ददर्श॥
Verse 18
प्रहृष्टमनसश्चापिददर्शपिशिताशनान् ।वानरांश्चातिदुःखार्तान्रामलक्ष्मणपार्श्वतः ।।।।
सा च प्रहृष्टमनाः पिशिताशनान् राक्षसान् ददर्श; रामलक्ष्मणयोः पार्श्वे च वानरान् अतिदुःखार्तान् व्याकुलान् अपश्यत्।
Verse 19
ततस्सीताददर्शोभौशयानौशरतल्पगौ ।लक्ष्मणंचापिरामंचविसंज्ञौशरपीडितौ ।।।।विध्वस्तकवचौवीरौविप्रविद्धशरासनौ ।सायकैचशिन्नसर्वाङ्गौशरस्तम्बमयौक्षितौ ।।।।
ततः सीता उभौ रामलक्ष्मणौ शरतल्पगौ शयानौ ददर्श—विसंज्ञौ शरपीडितौ। विध्वस्तकवचौ वीरौ विप्रविद्धशरासनौ; सायकैश्छिन्नसर्वाङ्गौ क्षितौ शरस्तम्बमयाविव।
Verse 20
ततस्सीताददर्शोभौशयानौशरतल्पगौ ।लक्ष्मणंचापिरामंचविसंज्ञौशरपीडितौ ।।6.47.19।।विध्वस्तकवचौवीरौविप्रविद्धशरासनौ ।सायकैचशिन्नसर्वाङ्गौशरस्तम्बमयौक्षितौ ।।6.47.20।।
विध्वस्तकवचौ वीरौ विप्रविद्धशरासनौ। सायकैश्छिन्नसर्वाङ्गौ क्षितौ शरस्तम्बमयाविव॥
Verse 21
तौदृष्टवाभ्रातरौतत्रप्रवीरौपुरुषर्षभौ ।शयानौपुण्डरीकाक्षौकुमाराविवपावकी ।।।।शरतल्पगतौवीरौतथाभूतानरर्षभौ ।दुःखार्ताकरुणंसीतासुभृशंविललापह ।।।।
तौ तत्र भ्रातरौ प्रवीरौ पुरुषर्षभौ पुण्डरीकाक्षौ शयानौ दृष्ट्वा—कुमाराविव पावकी। शरतल्पगतौ वीरौ तथाभूतौ नरर्षभौ; दुःखार्ता सीता करुणं सुभृशं विललाप ह॥
Verse 22
तौदृष्टवाभ्रातरौतत्रप्रवीरौपुरुषर्षभौ ।शयानौपुण्डरीकाक्षौकुमाराविवपावकी ।।6.47.21।।शरतल्पगतौवीरौतथाभूतानरर्षभौ ।दुःखार्ताकरुणंसीतासुभृशंविललापह ।।6.47.22।।
तौ भ्रातरौ प्रवीरौ पुरुषर्षभौ पुण्डरीकाक्षौ शरतल्पे शयानौ दृष्ट्वा, तथाभूतौ नरर्षभौ इति ज्ञात्वा, दुःखार्ता करुणं सुभृशं च सीता विललाप।
Verse 23
भर्तारमनवद्याङ्गीलक्ष्मणंचासितेक्षणा ।प्रेक्ष्यपांसुषुचेष्टन्तौरुरोदजनकात्मजा ।।।।
अनवद्याङ्गी असितेक्षणा जनकात्मजा भर्तारं लक्ष्मणं च पांसुषु चेष्टन्तौ प्रेक्ष्य, उच्चैः रुरोद।
Verse 24
सबाष्पशोकाभिहतासमीक्ष्यतौभ्रातरौदेवसमप्रभावौ ।वितर्कयन्तीनिधनंतयोस्सादुःखान्वितावाक्यमिदंजगाद ।।।।
सा सबाष्पशोकाभिहता तौ भ्रातरौ देवसमप्रभावौ समीक्ष्य, तयोः निधनं वितर्कयन्ती, दुःखान्विता इदं वाक्यम् जगाद।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa deploys psychological coercion: he stages public celebration and forces Sītā to witness Rāma and Lakṣmaṇa appearing dead, aiming to collapse her consent through despair rather than persuasion—raising a clear dharma-question about manipulation of a captive’s agency.
The sarga juxtaposes deceptive appearances with inner fidelity: external “proof” of defeat can be engineered, but dharmic loyalty persists as a moral stance; Sītā’s lament functions as testimony of devotion and the human cost of adharma-driven strategy.
Key landmarks include Laṅkā (as a propagandized civic space decorated with standards), Aśokavanikā (Sītā’s captivity locus), and the battlefield viewed from the Puṣpaka vimāna; culturally, the vimāna and proclamation rituals underscore royal spectacle used for wartime messaging.