Sarga 45
इन्द्रजितः अन्तर्धानयुद्धं — Indrajit’s Concealed Assault and the Fall of Rama and Lakshmana
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे इन्द्रजितोऽन्तर्धानकौशलं कृत्वा शरवृष्ट्या युद्धस्य प्रवाहं विपर्यस्यति। रामः तस्य गमनमार्गं ज्ञातुम् अनेकदिशासु दश वानरवीरान् अन्वेषणाय प्रेषयति। ते गगनं समारुह्य समूलवृक्षान् आयुधत्वेन वहन्ति, किन्तु इन्द्रजितः शीघ्रैः सुशिक्षितैः शरैः तान् निरोद्धुं समर्थो भवति; तमसा चावृतत्वात् शत्रुर्द्रष्टुं न शक्यते, मेघैः सूर्य इवाच्छन्नः। अन्तर्धानस्थित एव स रामलक्ष्मणौ सम्बोध्य गर्वेण वदति—युद्धे मामिन्द्रोऽपि न पश्यति—इति, यमसदनं युवां नेष्यामि इति च प्रतिजानाति। ततः विविधाग्रशरैः सर्पोपमैश्च नागपाशैः निरन्तरं शरवर्षं मर्मसु निखनन् बन्धनक्लेशं जनयति; तयोः प्रत्युत्तरं दातुं न शक्यते। प्रथमं रामः पतति; रामं पतितं दृष्ट्वा लक्ष्मणोऽपि शोकवशात् निपपात। वानराः सर्वे परितः समागत्य पतितौ राजपुत्रौ विलपन्ति। अङ्गेषु सर्वत्र शरैः पूरितत्वं वर्ण्यते—अङ्गुल्यग्रपरिमाणमपि अविद्धं नास्तीति—छलयुद्धस्य धर्मभारं च देहस्य दुर्बलतां च चिन्तयन् सर्गः करुणरसेन समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
सतस्यगतिमन्विच्छन्राजपुत्रःप्रतापवान् ।दिदेशातिबलोरामोदशवानरयूथपान् ।।6.45.1।।
स तस्य गतिमन्विच्छन् प्रतापवान् राजपुत्रो रामोऽतिबलः दश वानरयूथपान् दिदेश।
Verse 2
द्वौसुषेणस्यदायादौनीलंचप्लवगर्षपम् ।अङ्गदंवालिपुत्रंचशरभंचतरस्विनम् ।।6.45.2।।विनतंजाम्बवन्तंचसानुप्रस्थंमहाबलम् ।ऋषभंचर्षभस्कन्थमादिदेशपरन्तपः ।।6.45.3।।
सुषेणस्य दायादौ द्वौ, नीलं च प्लवगर्षपम्; अङ्गदं वालिपुत्रं च, शरभं च तरस्विनम्—एतान् आदिदेश परन्तपः।
Verse 3
द्वौसुषेणस्यदायादौनीलंचप्लवगर्षपम् ।अङ्गदंवालिपुत्रंचशरभंचतरस्विनम् ।।6.45.2।।विनतंजाम्बवन्तंचसानुप्रस्थंमहाबलम् ।ऋषभंचर्षभस्कन्थमादिदेशपरन्तपः ।।6.45.3।।
परन्तपः रामः सुषेणस्य दायादौ द्वौ, नीलं प्लवगर्षभम्, वालिपुत्रम् अङ्गदं, तरस्विनं शरभं, विनतं, महाबलं जाम्बवन्तं सानुप्रस्थं, तथा ऋषभं ऋषभस्कन्धं च आदिदेश।
Verse 4
तेसम्प्रहृष्टाहरयोभीमानुद्यम्यपादपान् ।आकाशंविविशुस्सर्वेमार्गमाणादिशोदशः ।।6.45.4।।
ते सम्प्रहृष्टा हरयो भीमान् पादपान् उद्यम्य सर्वे आकाशं विविशुः, दश दिशो मार्गमाणाः।
Verse 5
तेषांवेगवतांवेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः ।अस्त्रवित्परमास्तैरैस्तुवारयामासरावणिः ।।6.45.5।।
तेषां वेगवतां वेगं वेगवत्तरैः इषुभिः, परमास्त्रविद् रावणिः परमास्त्रैः तु वारयामास।
Verse 6
तंभीममार्गमाणादिशोदशःवेगाहरयोनाराचैःक्षतविग्रहाः ।अन्धकारेनददृशुर्मेघैस्सूर्यमिवावृतम् ।।6.45.6।।
भीतवेगा हरयः क्षतविग्रहा नाराचैर्दश दिशो मार्गमाणाः, अन्धकारे तं न ददृशुः—मेघैः सूर्य इवावृतः।
Verse 7
रामलक्ष्मणयोरेवसर्वदेहभिदश्शरान् ।भृशमावेशयामासरावणिस्समितिञ्जयः ।।6.45.7।।
समितिञ्जयो रावणिः रामलक्ष्मणयोर्देहेषु सर्वदेहभिदः शरान् भृशमावेशयामास पुनः पुनः।
Verse 8
निरन्तरशीरीरौतुतावुभौरामलक्ष्मणौ ।क्रुद्धेनेन्द्रजितावीरौपन्नगैश्शरतांगतैः ।।6.45.8।।
क्रुद्धेनेन्द्रजिता पन्नगैः शरतां गतैः शरैः तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ निरन्तरशरीरौ बभूवतुः।
Verse 9
तयोःक्षतजमार्गेणसुस्रावरुधिरंबहु ।तावुभौचप्रकाशेतेपुष्पिताविवकिंशुकौ ।।6.45.9।।
तयोः क्षतजमार्गेण बहु रुधिरं सुस्राव; तावुभौ पुष्पिताविव किंशुकौ प्रकाशेते स्म।
Verse 10
ततःपर्यन्तरक्ताक्षोभिन्नाञ्जनचयोपमः ।रावणिर्भ्रातरौवाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ।।6.45.10।।
ततः पर्यन्तरक्ताक्षो भिन्नाञ्जनचयोपमो रावणिरन्तर्धानगतो भ्रातरौ वाक्यमब्रवीत्।
Verse 11
युध्यमानमनालक्षयंशक्रोऽपित्रिदशेश्वरः ।द्रष्टुमासादितुंवापिनशक्तःकिंपुनर्युवाम् ।।6.45.11।।
युध्यमानं मामनालक्ष्यं शक्रोऽपि त्रिदशेश्वरो न द्रष्टुं नापि समासादितुं शक्तः; किं पुनर्युवाम्॥
Verse 12
प्रावृताविषुजालेनराघवौकङ्कपत्रिणा ।एषरोषपरीतात्मानयामियमसादनम् ।।6.45.12।।
कङ्कपत्रिणामिषुजालेन प्रावृतौ राघवौ; एष रोषपरीतात्मा युवां यमसादनं नयामि॥
Verse 13
एवमुक्त्वातुधर्मज्ञौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।निर्बिभेदशितैर्बाणैःप्रजहर्षननादच ।।6.45.13।।
एवमुक्त्वा धर्मज्ञौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ शितैर्बाणैर्निर्बिभेद; प्रहृष्टो ननाद च॥
Verse 14
भिन्नाञ्जनचयश्यामोविष्फार्यविपुलंधनुः ।भूयोभूयश्शरान्घोरान् विससर्जमहामृथे ।।6.45.14।।
भिन्नाञ्जनचयश्यामो विपुलं धनुर्विष्फार्य, महामृथे भूयो भूयः शरान्घोरान् विससर्ज॥
Verse 15
ततोमर्मसुमर्मज्ञोमज्जयननिशितान् शरान् ।रामलक्ष्मणयोर्वीरोननदाचमुहुर्मुहुः ।।6.45.15।।
ततो मर्मज्ञो वीरः रामलक्ष्मणयोर्मर्मसु निशितान् शरान् मज्जयन्, मुहुर्मुहुः ननाद च॥
Verse 16
बद्धौतुशरशब्देनतावुभौरणमूर्धनि ।निमेषान्तरमात्रेणनशेकतुदीक्षितुम् ।।6.45.16।।
रणमूर्धनि तौ उभौ शरशब्देन बद्धौ; निमेषान्तरमात्रेणापि प्रत्युत्तरं दातुं न शेकतुः।
Verse 17
ततोविभिन्नसर्वाङ्गौशरशल्याचितावुभौ ।ध्वजाविवमहेन्द्रस्यरज्जुमुक्तौप्रकम्पितौ ।।6.45.17।।तौसम्प्रचलितौवीरौमर्मभेदेनकर्शितौ ।निपेततुर्महेष्वासौजगत्यांजगतीपती ।।6.45.18।।
ततः शरशल्याचितौ सर्वाङ्गेषु विभिन्नौ तावुभौ, रज्जुमुक्तौ महेन्द्रध्वजाविव प्रकम्पितौ।
Verse 18
ततोविभिन्नसर्वाङ्गौशरशल्याचितावुभौ ।ध्वजाविवमहेन्द्रस्यरज्जुमुक्तौप्रकम्पितौ ।।6.45.17।।तौसम्प्रचलितौवीरौमर्मभेदेनकर्शितौ ।निपेततुर्महेष्वासौजगत्यांजगतीपती ।।6.45.18।।
तौ सम्प्रचलितौ वीरौ मर्मभेदेन कर्शितौ; निपेततुर्महेष्वासौ जगत्यां जगतीपती।
Verse 19
तौवीरशयनेवीरौशयानौरुधिरोक्षितौ ।शरवेष्टितसर्वाङ्गैवार्तौपरमपीडितौ ।।6.45.19।।
तौ वीरौ वीरशयने शयानौ रुधिरोक्षितौ; शरवेष्टितसर्वाङ्गौ वार्तौ परमपीडितौ।
Verse 20
नह्यविद्धंतयोर्गात्रेबभूवाङ्गुळमन्तरम् ।नानिर्भिन्नंनचास्तब्दमाकराग्रादजिह्मगैः ।।6.45.20।।
न हि तयोः शरीरयोः अङ्गुलिमात्रमपि अविद्धं नाभवत्। आकराग्रात् पादान्तं यैः अजिह्मगैः शरैः न किञ्चिदपि अनिर्भिन्नं न च अनास्तब्दं बभूव॥
Verse 21
तौतुक्रूरेणनिहतौरक्षसाकामरूपिणा ।असृक्सुस्रुवतुस्तीव्रंजलंप्रस्रवणाविव ।।6.45.21।।
क्रूरेण कामरूपिणा रक्षसा निहतौ तौ उभौ तीव्रम् असृक् सुस्रुवतुः। यथा प्रस्रवणद्वयात् जलं वेगेन प्रस्रवेत् तथा॥
Verse 22
पपातप्रथमंरामोविद्धोमर्मसुमार्गणैः ।क्रोधादिन्द्रजितायेनपुराशक्रोविनिर्जितः ।।6.45.22।।
मर्मसु तीक्ष्णैः मार्गणैः विद्धः रामः प्रथमं पपात। क्रोधेन इन्द्रजिता येन पुरा शक्रोऽपि विनिर्जितः॥
Verse 23
रुक्मपुङ्खैःप्रसन्नाग्रैरधोगतिभिराशुगैः ।नाराचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि ।।6.45.23।।विव्याधवत्सदन्तैश्चसिंहदंष्ट्रैःक्षुरैस्तथा ।
रुक्मपुङ्खैः प्रसन्नाग्रैः अधोगतिभिः आशुगैः नाराचैः अर्धनाराचैः भल्लैः अञ्जलिकैः अपि। वत्सदन्तैः सिंहदंष्ट्रैः क्षुरैः च सः विव्याध॥
Verse 24
सवीरशयनेशिश्येविज्यमादायकार्मुकम् ।।6.45.24।।भिन्नमुष्टिपरीणाहंत्रिणतंरुक्मभूषितम् ।
सः वीरशयने शिश्ये, विज्यम् आदाय कार्मुकम्। भिन्नमुष्टिपरीणाहं त्रिणतं रुक्मभूषितम्॥
Verse 25
बाणपातान्तरेरामंपतितंपुरुषर्षभम् ।।6.45.25।।सतत्रलक्ष्मणोदृष्टवानिराशोजीवितेऽभवत् ।
बाणपातान्तरे पतितं पुरुषर्षभं रामं दृष्ट्वा तत्र लक्ष्मणोऽपि स्वजीविते निराशोऽभवत्।
Verse 26
रामंकमलपत्राक्षंशरबन्धपरिक्षतम् ।।6.45.26।।शुशोचभ्रातरंदृष्टवापतितंधरणीतले ।
कमलपत्राक्षं शरबन्धपरिक्षतं धरणीतले पतितं भ्रातरं रामं दृष्ट्वा लक्ष्मणः शोकमग्नोऽभवत्।
Verse 27
हरयश्चापितंदृष्टवासन्तापंपरमंगताः ।।6.45.27।।शोकार्ताश्चुक्रशुर्घोरमश्रुपूरितलोचनाः ।
तं तथा दृष्ट्वा हरयः परमं सन्तापं गताः; शोकार्ता अश्रुपूरितलोचनाः घोरं चुक्रुशुः।
Verse 28
बद्धौतुवीरौपतितौशयानौतेवानरास्सम्परिवार्यतस्थुः ।समागतावायुसुतप्रमुख्याविषादमार्ताःपरमंचजग्मुः ।।6.45.28।।
बद्धौ तु तौ वीरौ पतितौ शयानौ दृष्ट्वा वानराः सर्वतः पर्यवस्थुः। वायुसुतप्रमुखाः समागत्य विषादपीडिताः परमं शोकसागरं जग्मुः॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Indrajit’s use of concealment and massed missile tactics to disable opponents who cannot visually target him, raising an epic-level tension between kṣātra valor (face-to-face combat ideals) and victory through deceptive or asymmetric means.
The sarga underscores that power without moral transparency can create temporary dominance, yet it also highlights the fragility of embodied heroes and the necessity of steadfast allies; dharma is tested not only by intent but by method, especially when visibility, truth, and agency are impaired.
The setting is the Laṅkā warfront (battlefield/raṇa-mūrdhan) framed by cultural-theological references rather than place names: Yama’s abode as a death-horizon, Indra/Mahendra as a benchmark of divine perception, and the banner-simile that encodes royal-military iconography.