Yuddha Kanda Sarga 43 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 4345 Verses

Sarga 43

द्वन्द्वयुद्धप्रवृत्तिः (Dvandva-Yuddha: The Onset of Single Combats)

युद्धकाण्ड

अस्मिन् सर्गे वानरराक्षसानां घोरं द्वन्द्वयुद्धं प्रवर्तते। रावणप्रेरिता राक्षससेना महता कोलाहलेन वानरान् अभ्यधावत्। सुग्रीवः प्रघसेन सह, लक्ष्मणश्च विरूपाक्षेण सह युद्धं चक्रतुः। श्रीरामः अग्निकेतु-रश्मिकेतु-सुप्तघ्न-यज्ञकोपाख्यान् चतुरः राक्षसान् तीक्ष्णैः बाणैः शिरसि चिच्छेद। जम्बुमालिना वक्षसि ताडितः हनुमान् तं रथं आरुह्य तलप्रहारेण निजघान। नलः प्रतपनस्य नेत्रे उत्पाटितवान्, मैन्दः वज्रमुष्टिं मुष्टिप्रहारेण पातयामास, द्विविदश्च अशनिप्रभं सालवृक्षेण जघान। नीलः निकुम्भस्य बाणवर्षं सोढ्वा तस्य रथात् चक्रं गृहीत्वा तेनैव तं सारथिना सह अमारयत्। सुषेणः गदाप्रहारं सोढ्वा विद्युन्मालिनं शिलाप्रहारेण चूर्णयामास। अन्ते रणभूमिः भग्नशस्त्रैः, मृतगजतुरगैः, रुधिरप्रवाहैः च व्याप्तः देवासुरयुद्धमिव अदृश्यत।

Shlokas

Verse 1

युध्यतांतुततस्तेषांवानराणांमहात्मनाम् ।रक्षसांसम्बभूवाथबलकोपस्सुदारुणः ।।6.43.1।।

ततः तेषां महात्मनां वानराणां युध्यतां रक्षसां बलकोपः सुदारुणः समभवत्॥

Verse 2

तेहयैःकाञ्चनापीडैर्ध्वश्चाग्निशिखोपमैः ।रथैश्चादित्यसङ्काशैःकवचैश्चमनोरमैः ।।6.43.2।।निर्ययूराक्षसव्याघ्रानादयन्तोदिशोदश ।राक्षसाभीमकर्माणोरावणस्यजयैषिणः ।।6.43.3।।

काञ्चनापीडैर्हयैः समारूढाः, ध्वजैश्चाग्निशिखोपमैः शोभिताः, आदित्यसङ्काशै रथैः, मनोरमैः कवचैश्च समन्विताः। रावणस्य जयैषिणो भीमकर्माणो राक्षसव्याघ्राः निर्जग्मुः, नादयन्तो दिशो दश॥

Verse 3

काञ्चनापीडयुक्तैर्हयैः, अग्निशिखोपमैर्ध्वजैः, आदित्यसङ्काशै रथैः, मनोहरैः कवचैश्च समलङ्कृताः । रावणस्य जयैषिणो भीमकर्माणो राक्षसव्याघ्राः निर्गत्य दश दिशो नादयामासुः ॥

Verse 4

वानराणामपिचमूर्बृहतीजयमिच्छताम् ।अभ्यधावततांसेनांरक्षसांकामरूपिणम् ।।6.43.4।।

जयमिच्छतां वानराणामपि बृहती चमूः कामरूपिणां रक्षसां तां सेनामभ्यधावत।

Verse 5

एतस्मिन्नन्तरेतेषामन्योन्यमभिधावताम् ।रक्षसांवानराणांचद्वन्द्वयुद्धमवर्तत ।।6.43.5।।

एतस्मिन्नन्तरे तेषामन्योन्यमभिधावतां रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धमवर्तत।

Verse 6

अङ्गदेन्द्रजित्सार्धंवालिपुत्रेणराक्षसः ।आयुध्यतमहातेजास्त्ऱ्यम्बकेणयथाऽन्तकः ।।6.43.6।।

तदा महातेजा राक्षस इन्द्रजित् वालिपुत्रेणाङ्गदेन सार्धं त्र्यम्बकेण यथाऽन्तकः आयुध्यत।

Verse 7

प्रजङ्घेनचसम्पातिर्नित्यंदुर्मर्षणोरणे ।जम्बुमालिनमारब्धोहनुमानपिवानरः ।।6.43.7।।

प्रजङ्घेन सह सम्पातिर्नित्यं दुर्मर्षणो रणे समरे समभ्यवर्तत। हनुमानपि वानरः जम्बुमालिनं प्रति युद्धमारब्धवान्॥

Verse 8

संगतस्तुमहाक्रोधोराक्षसोरावणानुजः ।समरेतीक्ष्णवेगेनमित्रघ्नेनविभीषणः ।।6.43.8।।

संगतस्तु महाक्रोधो राक्षसो रावणानुजः। समरे तीक्ष्णवेगेन मित्रघ्नेन विभीषणः॥

Verse 9

तपनेनगजस्सार्धंराक्षसेनमहाबलः ।निकुम्भेनमहातेजानीलोऽपिसमयुध्यत ।।6.43.9।।

तपनेन गजस्सार्धं राक्षसेन महाबलः। निकुम्भेन महातेजा नीलोऽपि समयुध्यत॥

Verse 10

वानरेन्द्रस्तुसुग्रीवःप्रघसेनसमागतः ।सङ्गतःसमरेश्रीमान्विरूपाक्षेणलक्ष्मणः ।।6.43.10।।

वानराणामधिपः श्रीमान् सुग्रीवः प्रघसेनं समरे समागच्छत्। तस्मिन्युद्धे च लक्ष्मणः श्रीमान् विरूपाक्षेण सह सम्यक् समायुध्यत॥

Verse 11

अग्निकेतुश्चसुदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामेणसहसङ्गताः ।।6.43.11।।

सुदुर्धर्षोऽग्निकेतुश्च राक्षसो रश्मिकेतुश्च, सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च—एते सर्वे रामेण सह समरे सङ्गताः॥

Verse 12

वज्रमुष्टिस्तुमैन्देनद्विविदेनाशनिप्रभः ।राक्षसाभ्यांसुघोराभ्यांकपिमुख्यौसमागतौ ।।6.43.12।।

वज्रमुष्टिः मैन्देन सह, तथा अशानिप्रभः द्विविदेन सह—एते कपिमुख्यौ सुघोराभ्यां राक्षसाभ्यां समरे समागतौ॥

Verse 13

वीरःप्रतपनोघोरोराक्षसोरणदुर्धरः ।समरेतीक्ष्णवेगेननळेनसमयुध्यत ।।6.43.13।।

वीरः प्रतपनो नाम घोरो राक्षसो रणदुर्धरः। स तीक्ष्णवेगेन नळेन सह समरे समयुध्यत॥

Verse 14

धर्मस्यपुत्रोबलवान्सुषेणइतिविश्रुतः ।सविद्युन्मालिनासार्धमयुध्यतमहाकपिः ।।6.43.14।।वानराश्चापरेभीमाराक्षसैरपरैस्सह ।द्वन्द्वंसमीयुस्सहसायुद्धायबहुभिस्सह ।।6.43.15।।

धर्मपुत्र इति विख्यातः बलवान् सुषेणो महाकपिः । स विद्युन्मालिना सार्धं सन्निकृष्टे समरे युयुधे ॥

Verse 15

अपरे च भीमा वानराः अन्यैः राक्षसैः सह । बहुभिः सहसा द्वन्द्वयुद्धाय समीयुः ॥

Verse 16

तत्रासीत्सुमहद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।रक्षसांवानराणांचवीराणांजयमिच्छताम् ।।6.43.16।।

तत्र सुमहद् युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । रक्षसां वानराणां च वीराणां जयमिच्छताम् ॥

Verse 17

हरिराक्षसदेहेभ्यःप्रभूताःकेशशाद्वलाः ।शरीरसङ्घाटावहाःप्रसुस्रुश्शोणितापगाः ।।6.43.17।।

हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रभूताः केशशाद्वलाः । शरीरसङ्घाटावहाः शोणितापगाः प्रसुस्रुवुः ॥

Verse 18

अजघानेन्द्रजित्क्रुद्धोवज्रेणेवशतक्रतुः ।अङ्गदंगदयावीरंशत्रुसैन्यविदारणम् ।।6.43.18।।

क्रुद्ध इन्द्रजित् शतक्रतुरिव वज्रेण, गदया वीरम् अङ्गदं शत्रुसैन्यविदारणं जघान।

Verse 19

तस्यकाञ्चनचित्राङ्गंरथंसाश्वंससारथिम् ।जघानसमरेश्रीमानङ्गदोवेगवान्कपिः ।।6.43.19।।

ततः समरे वेगवान् श्रीमान् अङ्गदः कपिः तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिं च जघान।

Verse 20

सम्पातिस्तुत्रिभिर्भाणैःप्रजङ्घेनसमाहतः ।निजघानश्वकर्णेनप्रजङ्घंरणमूर्धनि ।।6.43.20।।

प्रजङ्घेन त्रिभिर्भाणैः समाहतः सम्पातिः, रणमूर्धनि अश्वकर्णवृक्षेण प्रजङ्घं निजघान।

Verse 21

जम्बुमालीरथस्थस्तुरथशक्त्यामहाबलः ।बिबेदसमरेक्रुद्धोहनूमन्तंस्तनान्तरे ।।6.43.21।।

महाबलः जम्बुमाली रथस्थः क्रुद्धः समरे रथशक्त्या हनूमन्तं स्तनान्तरे बिबेद।

Verse 22

तस्यतंरथमास्थायहनूमान् मारुतात्मजः ।प्रममाथतलेनाशुसहतेनैवरक्षसा ।।6.43.22।।

तस्य रथम् आस्थाय मारुतात्मजः हनूमान् तलेनाशु तं रथं तेनैव रक्षसा सह प्रममाथ।

Verse 23

नदन् प्रतपनोघोरोनलंसोप्यन्वधावत ।नलःप्रतपनस्याशुपातयामासचक्षुषी ।।6.43.23।।

घोरः प्रतपनः नदन् नलम् अन्वधावत; नलस्तु तस्य चक्षुषी आशु पातयामास, तेन स अन्धोऽभवत्।

Verse 24

भिन्नगात्रश्शरैस्तीक्ष्णैःक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।ग्रसन्तमिवसैन्यानिप्रघसंवानराधिपः ।।6.43.24।।सुग्रीवस्सप्तपर्णेननिर्भिभेदजघानच ।

तीक्ष्णशरैर्भिन्नगात्रः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा प्रघसेन सैन्यानि ग्रसन्निव दृश्ये; तं वानराधिपः सुग्रीवः सप्तपर्णवृक्षेण निर्भिद्य जघान।

Verse 25

अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ।।6.43.25।।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामंनिर्भिभिदुश्शरैः ।

अग्निकेतुर्दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः, सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च—एते चत्वारो रामं शरैः पुनःपुनर्निर्भिभिदुः।

Verse 26

तेषांचतुर्णांरामस्तुशिरांसिनिशितैश्शरैः ।क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेदघोरैरग्निशिखोपमैः ।।6.43.26।।

ततः क्रुद्धो रामस्तेषां चतुर्णां शिरांसि निशितैर्घोरैरग्निशिखोपमैश्चतुर्भिः शरैश्चिच्छेद।

Verse 27

वज्रमुष्टिस्तुमैन्देनमुष्टिनानिहतोरणे ।पपातसरथस्साश्वःपुराट्टइवभूतले ।।6.43.27।।

वज्रमुष्टिस्तु रणे मैन्देन मुष्टिना निहतः सरथः साश्वः भूतले पुराट्ट इव पपात।

Verse 28

निकुम्बस्तुरणेनीलंनीलाञ्जनचयप्रभम् ।निर्बिभेदशरैस्तीक्ष्णैःकरैर्मेघमिवांशुमान् ।।6.43.28।।

निकुम्बस्तु रणे नीलं नीलाञ्जनचयप्रभं तीक्ष्णैः शरैर्निर्बिभेद, अंशुमान् मेघमिव करैः।

Verse 29

पुनश्शरशतेनाथक्षिप्रहस्तोनिशाचरः ।बिभेदसमरेनीलंनिकुम्भःप्रजहासच ।।6.43.29।।

पुनः शरशतेनैव क्षिप्रहस्तो निशाचरः । निकुम्भः समरे नीलं बिभेद प्रजहास च ॥

Verse 30

तस्यैवरथचक्रेणनीलोविष्णुरिवाहवे ।शिरश्चिच्छेदसमरेनिकुम्भस्यचसारथेः ।।6.43.30।।

तस्यैव रथचक्रेण नीलो विष्णुरिवाहवे । समरे निकुम्भस्य सारथेः शिरश्चिच्छेद ॥

Verse 31

वज्राशनिसमस्पर्शोद्विविदोऽप्यशनिप्रभम् ।जघानगिरिशृङ्गेणमिषतांसर्वरक्षसाम् ।।6.43.31।।

वज्राशनिसमस्पर्शो द्विविदोऽपि मिषतां सर्वरक्षसाम् । गिरिशृङ्गेणाशनिप्रभं जघान ॥

Verse 32

द्विदिधंवानरेन्द्रंतुनगयोधिनमाहवे ।शरैरशनिसङ्काशैस्सविव्याधाशनिप्रभः ।।6.43.32।।

द्विविदं वानरेन्द्रं तु नगयोधिनमाहवे । अशनिसङ्काशैः शरैः स विव्याधाशनिप्रभः ॥

Verse 33

सशरैरभिविद्धाङ्गोद्विविदःक्रोधमूर्छितः ।सालेनसरथंसाश्वंनिजघानाशनिप्रभम् ।।6.43.33।।

सशरैः अभिविद्धाङ्गो द्विविदः क्रोधमूर्छितः । शालवृक्षेणाशनिप्रभं सरथं साश्वं सारथिं च निजघान ॥

Verse 34

विद्युन्मालीरथस्थस्तुशरैःकाञ्चनभूषणैः ।सुषेणंताडयामासननादचमुहुर्मुहुः ।।6.43.34।।

रथस्थो विद्युन्माली काञ्चनभूषणैः शरैः सुषेणं ताडयामास, मुहुर्मुहुः च ननाद ॥

Verse 35

तंरथस्थमथोदृष्टवासुषेणोवानरोत्तमः ।गिरिशृङ्गेणमहतारथमाशुन्यपातयत् ।।6.43.35।।

तं रथस्थं दृष्ट्वा सुषेणो वानरोत्तमः । महता गिरिशृङ्गेण तं रथम् आशु न्यपातयत् ॥

Verse 36

लाघवेनतुसंयुक्तोविद्युन्मालीनिशाचरः ।अपक्रम्यरथात्तूर्णंगदापाणिःक्षितौस्थितः ।।6.43.36।।

लाघवयुक्तो विद्युन्माली निशाचरः । रथात् तूर्णम् अपक्रम्य गदापाणिः क्षितौ स्थितः ॥

Verse 37

ततःक्रोधसमाविष्टःसुषेणोहरिपुङ्गवः ।शिलांसुमहतींगृह्यनिशाचरमभिद्रवत् ।।6.43.37।।

ततः क्रोधसमाविष्टः सुषेणो हरिपुङ्गवः । सुमहतीं शिलां गृह्य निशाचरम् अभिद्रवत् ॥

Verse 38

तमापतन्तंगदयाविद्युन्मालीनिशाचरः ।वक्षस्यभिजघानाशुसुषेणंहरिपुङ्गवः ।।6.43.38।।

तदा विद्युन्माली निशाचरः तमापतन्तं सुषेणं हरिपुङ्गवं गदया वक्षसि शीघ्रमभिजघान।

Verse 39

गदाप्रहारंतंघोरमच्नित्यप्लवगोत्तमः ।तांशिलांपातयामासतस्योरसिमहामृधे ।।6.43.39।।

तं घोरं गदाप्रहारमचिन्त्य प्लवगोत्तमः महामृधे तस्योरसि तां शिलां पातयामास।

Verse 40

शिलाप्रहारभिहतोविद्युन्मालीनिशाचरः ।निष्पिष्टहृदयोभूमौगतासुर्निपपातह ।।6.43.40।।

शिलाप्रहाराभिहतः विद्युन्माली निशाचरः। निष्पिष्टहृदयो भूमौ गतासुर्निपपात ह॥

Verse 41

एवंतैर्वानरैश्शूरैश्शूरास्तेरजनीचराः ।द्वन्द्वेविमृदितास्तत्रदैत्याइवदिवौकसैः ।।6.43.41।।

एवं तैर्वानरैः शूरैः शूरास्ते रजनीचराः। द्वन्द्वे विमृदितास्तत्र दैत्याइव दिवौकसैः॥

Verse 42

भग्नैखडगैर्गदाभिश्चशक्तितोमरपट्टसै: ।अपविद्धैश्चाभिन्नैश्चरथैस्साङ्ग्रामिकैर्हयैः ।।6.43.42।।निहतैःकुञ्जरैर्मत्स्सैस्तथावानरराक्षसैः ।चक्राक्षयुगदण्डैश्चभग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।।6.43.43।।बभूवायोधनंघोरंगोमायुगणसेवितम् ।

भग्नैः खडगैर्गदाभिश्च शक्तितोमरपट्टसैः। अपविद्धैश्चाभिन्नैश्च रथैः साङ्ग्रामिकैर्हयैः॥ निहतैः कुञ्जरैर्मत्स्यैस्तथा वानरराक्षसैः। चक्राक्षयुगदण्डैश्च भग्नैर्धरणिसंश्रितैः॥ बभूवायोधनं घोरं गोमायुगणसेवितम्॥

Verse 43

Verse 44

कबन्धानिसमुत्पेतुर्दिक्षुवानररक्षसाम् ।।6.43.44।।विमर्देतुमुलेतस्मिन्देवासुररणोपमे ।

कबन्धानि समुत्पेतुर्दिक्षु वानररक्षसाम्। विमर्दे तुमुले तस्मिन् देवासुररणोपमे॥

Verse 45

विदार्यमाणाहरिपुङ्गवैस्तदानिशाचराश्शोणितदिग्धगात्राः ।पुनःसुयुद्धंतरसासमास्थितादिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ।।6.43.45।।

तदा हरिपुङ्गवैर्विदार्यमाणा निशाचराः शोणितदिग्धगात्राः। दिवाकरस्यास्तमयम् अभिकाङ्क्षन्तः, पुनस्तरसा सुयुद्धं समास्थिताः॥

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The sarga formalizes violence into dvandva-yuddha (paired single combats), implying an epic norm of ordered engagement amid chaos. The pivotal actions include counterblows after injury (e.g., Hanumān responding to a chest-wound; Rāma responding to arrow-mangling) that frame retaliation as duty-bound defense rather than indiscriminate slaughter.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

There is minimal dialogue; the instruction is conveyed through action: steadfastness under harm, disciplined execution of one’s role in an alliance, and the principle that adharmic aggression meets proportionate, decisive resistance. The repeated motif of endurance followed by lawful counteraction models controlled power under dharma.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

The primary ‘landmark’ is the ayodhana (battlefield) itself, mapped through objects and terrain: chariots, wheels, broken weapons, trees used as improvised arms (saptaparṇī, aśvakarṇa, sāla), and a mountain peak as a projectile. The closing imagery—blood-streams, severed trunks, and jackals—functions as a cultural-epic marker of battlefield aftermath in Itihāsa narration.