Sarga 42
लङ्काप्राकारारोहणम् / Assault on Lanka’s Ramparts and the Opening Clash
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे दुर्गग्रहणस्थितेः समरप्रवृत्तौ परिवर्तनं निरूप्यते। राक्षसचराः रावणाय निवेदयन्ति यत् रामो वानरसेनया सह लङ्कायाः उपान्तप्रदेशान् सम्यगधिष्ठितवान् इति; तेन रावणः क्रुद्धो भूत्वा तत्क्षणमेव सैन्यसन्नाहं कारयति। इदानीं सीतादुःखस्मरणेन व्याकुलो रामः शत्रून् प्रति शीघ्रं कर्मादेशं ददाति; वानराः सिंहनादान् कृत्वा वृक्षशिलागिरिशिखरादिभिः स्वयंकृतैः आयुधैः सज्जा भवन्ति। ततः प्राकारद्वाराणि आरोह्य, जलपूर्णान् परिखान् मृत्तिकाकाष्ठकर्कशैः पूरयित्वा, सुवर्णतोरणानि उन्नतानि गोपुराणि च कैलाससदृशानि भित्त्वा नगरं प्रति प्रचक्रामुः। द्वारेषु च व्यवस्थितं शिविरं—पूर्वद्वारे कुमुदः, दक्षिणे शतबली, पश्चिमे सुषेणः, उत्तरे रामः लक्ष्मणेन सुग्रीवेण च; गवाक्षो धूम्रश्च, विभीषणो मन्त्रिभिः सह, सहायार्थं रक्षणार्थं च न्यस्ताः। रावणः सर्वेषां राक्षसानां निर्गमनं समादेशयत्; भेर्यः शङ्खाश्च निनदन्ति, तेषां नादः पर्वतान् पृथिवीं नभः समुद्रं च पूरयति। अन्ते घोरः संग्रामः प्रवृत्तः—राक्षसाः गदाशक्तित्रिशूलखड्गभिन्दिपालैः प्रहरन्ति, वानराः वृक्षशिलाभिः नखदन्तैश्च प्रत्याघ्नन्ति; शोणितमांसकर्दमः विस्मयकरमहाप्रमाणः समरभूमौ संजज्ञे।
Shlokas
Verse 1
ततस्तेराक्षसास्तत्रगत्वारावणमन्दिरम् ।न्यवेदयन्पुरींरुद्धांरामेणसहवानरैः ।।।।
ततः ते राक्षसाः तत्र गत्वा रावणमन्दिरम्। न्यवेदयन्—रामेण सह वानरैः पुरी रुद्धा गृहीता च॥
Verse 2
रुद्धांतुनगरींश्रुत्वाजातक्रोधोनिशाचरः ।विधानंद्विगुणंश्रुत्वाप्रासादंसोऽध्यरोहत ।।।।
रुद्धां नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचराधिपः, विधानं द्विगुणं कर्तुं श्रुत्वा प्रासादमध्यरोहत्।
Verse 3
सददर्शावृतांलङ्कांसशैलवनकाननाम् ।असङ्ख्येयैर्हरिगणैःसर्वतोयुद्धकाङ्क्षिभिः ।।।।
स लङ्कां सशैलवनकाननां सर्वतोऽवृताम् अददर्श। असङ्ख्येयैर्हरिगणैः सर्वतः युद्धकाङ्क्षिभिः॥
Verse 4
सदृष्ट्वावानरैःसर्वांवसुधांकवलीकृताम् ।कथंक्षपयितव्याःस्युरितिचिन्तापरोऽभवत् ।।।।
स वानरैः समग्रां वसुधां कवलीकृतामिव दृष्ट्वा चिन्ताकुलोऽभवत्—“कथं नु एते क्षपयितव्याः?” इति।
Verse 5
सचिन्तयित्वासुचिरंधैर्यमालम्ब्यरावणः ।राघवंहरियूथांश्चददर्शायतलोचनः ।।।।
रावणः सुचिरं सचिन्तयित्वा धैर्यमालम्ब्य, आयतलोचनः राघवं हरियूथांश्च ददर्श।
Verse 6
राघवःसहसैन्येनमुदितोनामपुप्लुवे ।लङ्कांददर्शगुप्तांवैसर्वतोराक्षसैर्वृताम् ।।।।
राघवः सह सैन्येन मुदितः नाम पुप्लुवे; सर्वतो राक्षसैर्वृता गुप्ता लङ्कां ददर्श वै।
Verse 7
दृष्ट्वादाशरथिर्लङ्कांचित्रध्वजपताकिनीम् ।जगामसहसासीतांदूयमानेनचेतसा ।।।।
दाशरथिः चित्रध्वजपताकिनीं लङ्कां दृष्ट्वा, दूयमानेन चेतसा सहसा सीतां जगाम।
Verse 8
अत्रसामृगशावाक्षीमत्कृतेजनकात्मजा ।पीड्यतेशोकसन्तप्ताकृशास्थण्डिलशायिनी ।।।।
अत्रैव सा मृगशावाक्षी जनकात्मजा सीता मत्कृते शोकसन्तप्ता पीड्यते; कृशा भूत्वा स्थण्डिले शयाना दुःखं सहते॥
Verse 9
पीड्यमानांसधर्मात्मावैदेहीमनुचिन्तयन् ।क्षिप्रमाज्ञापयामासवानरान्द्विषतांवधे ।।।।
पीड्यमानां वैदेहीं सततम् अनुचिन्तयन् स धर्मात्मा शीघ्रं वानरान् द्विषतां वधे आज्ञापयामास॥
Verse 10
एवमुक्तेतुवचनेरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।संघर्षमाणाःप्लवगाःसिम्हनादैरनादयन् ।।।।
एवमुक्ते तु रामेणाक्लिष्टकर्मणा। संघर्षमाणाः प्लवगाः सिंहनादैः अनादयन्॥
Verse 11
शिखरैर्विकिरामैनांलङ्कांमुष्टिभिरेववा ।इतिस्मदधिरेसर्वेमनांसिहरियूथपाः ।।।।
शिखरैः विकिराम—लङ्कां, मुष्टिभिरेव वा—इति। सर्वे हरियूथपाः मनांसि एवं दधिरे॥
Verse 12
उद्यम्यगिरिशृङ्गाणिशिखराणिमहान्तिच ।तरूंश्चोत्पाट्यविविधांस्तिष्ठन्तिहरियूथपाः ।।।।
गिरिशृङ्गाणि महाशिखराणि चोद्यम्य, नानाविधान् तरूंश्चोत्पाट्य, हरियूथपाः समरे स्थातुं सुसन्नद्धा बभूवुः।
Verse 13
प्रेक्षतोराक्षसेन्द्रस्यतान्यनीकानिभागशः ।राघवप्रियकामार्थंलङ्कामारुरुहुस्तदा ।।।।
राक्षसेन्द्रे प्रेक्षमाणे, तानि अनीकानि भागशः राघवप्रियकामार्थं तदा लङ्कामारुरुहुः।
Verse 14
तेताम्रवक्त्राहेमाभारामार्थेत्यक्तजीविताः ।लङ्कामेवाभ्यवर्तन्तसालतालशिलायुधाः ।।।।
ते ताम्रवक्त्राः केचिद् हेमाभाः केचिद्, रामार्थे त्यक्तजीविताः; सालतालशिलायुधाः लङ्कामेवाभ्यवर्तन्त।
Verse 15
तेद्रुमैःपर्वताग्रैश्चमुष्टिभिश्चप्लवङ्गमाः ।प्राकाराग्राण्यरण्यानिममन्थुस्तोरणानिच ।।।।
द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च प्लवङ्गमाः प्राकाराग्राणि तोरणानि च ममन्थुः।
Verse 16
पारिखाःपूरयन्तिस्मप्रसन्नसलिलायुताः ।पांसुभिःपर्वताग्रैश्चतृणैःकाष्ठैश्चवानराः ।। ।।
वानराः प्रसन्नसलिलायुताः पारिखाः पांसुभिः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च पूरयन्ति स्म।
Verse 17
ततःसहस्रयूथाश्चकोटीयूथाश्चवानराः ।कोटीशतयुताश्चान्येलङ्कामारुरुहुस्तदा ।।।।
ततः सहस्रयूथाः कोटीयूथाश्च वानराः, कोटीशतयुताश्चान्ये तदा लङ्कामारुरुहुः।
Verse 18
काञ्चनानिप्रमृद्नन्तस्तोरणानिप्लवङ्गमाः ।कैलासशिखराभानिगोपुराणिप्रमथ्यच ।।।।
काञ्चनानि तोरणानि प्रमृद्नन्तः प्लवङ्गमाः, कैलासशिखराभानि गोपुराणि च प्रमथ्य।
Verse 19
आप्लवन्तःप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।लङ्कांतामभिधावन्तिमहावारणसंनिभाः ।।।।
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः, महावारणसंनिभाः लङ्कां तामभिधावन्ति।
Verse 20
जयत्यतिबलोरामोलक्ष्मणश्चमहाबलः ।राजाजयतिसुग्रीवोराघवेणाभिपालितः ।।।।
जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः। राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः॥
Verse 21
इत्येवंघोषयन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।अभ्यधावन्तलङ्कायाःप्राकारंकामरूपिणः ।।।।
इत्येवं घोषयन्तो गर्जन्तश्च कामरूपिणः प्लवङ्गमाः । लङ्कायाः प्राकारं प्रति सहसा अभ्यधावन्त ॥
Verse 22
वीरबाहुःसुबाहुश्चनलश्चवनगोचरः ।निपीड्योपनिविष्टास्तेप्राकारंहरियूथपाः ।एतस्मिन्नन्तरेचक्रुःस्कन्धावारनिवेशनम् ।। ।।
वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च वनगोचरः । हरियूथपाः प्राकारं निपीड्योपनिविष्टास्ते । एतस्मिन्नन्तरे स्कन्धावारनिवेशनं चक्रुः ॥
Verse 23
पूर्वद्वारंतुकुमुदःकोटीभिर्दशभिर्वृतः ।आवृत्यबलवांस्तस्थौहरिभिर्जितकाशिभिः ।।।।
पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटीभिर्दशभिर्वृतः । जितकाशिभिर् हरिभिर् आवृत्य बलवांस्तस्थौ ॥
Verse 24
साहाय्यार्थंतुतस्यैवनिविष्टःप्रघसोहरिः ।पनसश्चमहाबाहुर्वानरैर्बहुभिर्वृतः ।।।।
साहाय्यार्थं तु तस्यैव निविष्टः प्रघसो हरिः । पनसश्च महाबाहुर्वानरैर्बहुभिर्वृतः ॥
Verse 25
दक्षिणंद्वारमागम्यवीरःशतबलिःकपिः ।आवृत्यबलवांस्तस्थौविंशत्याकोटिभिर्वृतः ।।।।
दक्षिणं द्वारमागम्य वीरः शतबलिः कपिः । विंशत्या कोटिभिर्वृतः आवृत्य बलवांस्तस्थौ ॥
Verse 26
सुषेणःपश्चिमद्वारंगतस्तारापिताहरिः ।आवृत्यबलवांस्तस्थौषष्टिकोटिभिरावृतः ।।।।
सुषेणो हरिवीरः तारापिता पश्चिमद्वारं गतः। षष्टिकोटिभिर् हरिभिर् आवृतो बलवान् तद् द्वारम् आवृत्य स्थिरं तस्थौ॥
Verse 27
उत्तरंद्वारमासाद्यरामःसौमित्रिणासह ।आवृत्यबलवांस्तस्थौसुग्रीवश्चहरीश्वरः ।।।।
उत्तरद्वारम् आसाद्य रामः सौमित्रिणा सह। तद् द्वारम् आवृत्य बलवान् स्थिरं तस्थौ; सुग्रीवोऽपि हरीश्वरः तत्रैव स्थितः॥
Verse 28
गोलाङ्गूलोमहाकायोगवाक्षोभीमदर्शनः ।वृतःकोट्यामहावीर्यस्तस्थौरामस्यपार्श्वतः ।।।।
गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शनः। महावीर्यः कोट्या हरिभिर् वृतो रामस्य पार्श्वतः तस्थौ॥
Verse 29
ऋक्षाणांभीमवेगानांधूम्रःशत्रुनिबर्हणः ।वृतःकोट्यामहावीर्यस्तस्थौरामस्यपार्श्वतः ।।।।
ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः। महावीर्यः कोट्या ऋक्षैः वृतो रामस्य पार्श्वतः तस्थौ॥
Verse 30
सन्नद्धस्तुमहावीर्योगदापाणिर्विभीषणः ।वृतोयस्तैस्तुसचिवैस्तस्थौतत्रमहाबलः ।।।।
सन्नद्धो महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः । तैः सचिवैः परिवृतो महाबलस्तत्र तस्थौ ॥
Verse 31
गजोगवाक्षोगवयःशरभोगन्धमादनः ।समन्तात्परिधावन्तोररक्षुर्हरिवाहिनीम् ।।।।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः । समन्तात्परिधावन्तो हरिवाहिनीमरक्षयन् ॥
Verse 32
ततःकोपपरीतात्मारावणोराक्षसेश्वरः ।निर्याणंसर्वसैन्यानांद्रुतमाज्ञापयत्तदा ।।।।
ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः । सर्वसैन्यानां निर्याणं द्रुतमाज्ञापयत्तदा ॥
Verse 33
एतच्छ्रुत्वाततोवाक्यंरावणस्यमुखोद्गतम् ।सहसाभीमनिर्घोषमुद्घुष्टंरजनीचरैः ।।।।
एतद्वाक्यं रावणस्य मुखोद्गतं श्रुत्वा ततः । सहसा रजनीचरैर्भीमनिर्घोष उद्घुष्टः ॥
Verse 34
ततःप्रचोदिताभेर्यश्चन्द्रपाण्डरपुष्कराः ।हेमकोणाहताभीमाराक्षसानांसमन्ततः ।।।।
ततः प्रचोदिता भेर्यश्चन्द्रपाण्डरपुष्कराः । हेमकोणाहता भीमा राक्षसानां समन्ततः ॥
Verse 35
विनेदुश्चमहाघोषाःशङ्खाःशतसहस्रशः ।राक्षसानांसुघोराणांमुखमारुतपूरिताः ।।।।
विनेदुश्च महाघोषाः शङ्खाः शतसहस्रशः। राक्षसानां सुघोराणां मुखमारुतपूरिताः॥
Verse 36
तेबभुःशुभनीलाङ्गाःसशङ्खारजनीचराः ।विद्युन्मण्डलसन्नद्धाःसबलाकाइवाम्बुदाः ।।।।
ते बभुः शुभनीलाङ्गाः सशङ्खा रजनीचराः। विद्युन्मण्डलसन्नद्धाः सबलाका इवाम्बुदाः॥
Verse 37
निष्पतन्तिततःसैन्याहृष्टारावणचोदिताः ।समयेपूर्यमाणस्यवेगाइवमहोदधेः ।।।।
निष्पतन्ति ततः सैन्याः हृष्टा रावणचोदिताः। समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः॥
Verse 38
ततोवानरसैन्येनमुक्तोनादःसमन्ततः ।मलयःपूरितोयेनससानुप्रस्थकन्दरः ।।।।
ततो वानरसैन्येन मुक्तो नादः समन्ततः। मलयः पूरितो येन ससानुप्रस्थकन्दरः॥
Verse 39
शङ्खदुन्दुभिसंघुष्टःसिम्हनादस्तरस्विनाम् ।पृथिवींचान्तरिक्षंचसागरंचैवनादयन् ।।।।
शङ्खदुन्दुभिसंघुष्टः सिंहनादस्तरस्विनाम्। पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरं चैव नादयन्॥
Verse 40
गजानांबृंहितैःसार्धंहयानांहेषितैरपि ।रथानांनेमिघोषैश्चरक्षसाम्वदनस्वनः ।। ।।
गजानां बृंहितैः सार्धं हयानां हेषितैरपि । रथानां नेमिघोषैश्च रक्षसां वदनस्वनः ॥
Verse 41
एतस्मिन्नन्तरेघोरःसङ्ग्रामःसमवर्तत ।रक्षसांवानराणांचयथादेवासुरेपुरा ।।।।
एतस्मिन्नन्तरे घोरः सङ्ग्रामः समवर्तत । रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा ॥
Verse 42
तेगदाभिःप्रदीप्ताभिःशक्तिशूलपरश्वधैः ।निजघ्नुर्वानरान्घोराःकथयन्तःस्वविक्रमान् ।।।।
ते घोराः स्वविक्रमान् कथयन्तः प्रदीप्तगदाभिः शक्तिशूलपरश्वधैश्च वानरान् निजघ्नुः।
Verse 43
राजाजयतिसुग्रीवइतिशब्दोमहानभूत् ।राजन्जयजयेत्युक्त्वास्वस्वनामकथान्ततः ।।।।
“राजा जयति सुग्रीवः” इति महान् शब्दोऽभवत् । “राजन् जय जय” इत्युक्त्वा संग्रामकोलाहले स्वस्वनामानि चोच्चैः प्राकथयन् ॥
Verse 44
तथावृक्षैर्महाकायाःपर्वताग्रैश्चवानराः ।निजघ्नुस्तानिरक्षांसिनखैर्दन्तैश्चवेगिताः ।।।।
ततः महाकायाः वानराः वृक्षैः पर्वताग्रैश्च तानि रक्षांसि निजघ्नुः; वेगिताः सन्तः नखैर्दन्तैश्च तान् विददारुः।
Verse 45
राक्षसास्त्वपरेभीमाःप्राकारस्थामहीगतान् ।भिन्दिपालैश्चखड्गैश्चशूलैश्चैवव्यदारयन् ।।।।
अथापरे भीमाः राक्षसाः प्राकारस्थाः महीगतान् वानरान् भिन्दिपालैः खड्गैः शूलैश्चैव व्यदारयन्।
Verse 46
वानराश्चापिसङ्क्रुद्धाःप्राकारस्थान्महीगताः ।राक्षसान्पातयामासुःसमाप्लुत्यप्लवङ्गमाः ।।।।
वानराश्चापि सङ्क्रुद्धाः प्राकारस्थान् राक्षसान् समाप्लुत्य प्लवङ्गमाः महीगतान् पातयामासुः॥
Verse 47
ससम्प्रहारस्तुमुलोमांसशोणितकर्दमः ।रक्षसांवानराणांचसम्बभूवाद्भुतोपमाः।।।।
रक्षसां वानराणां च स सम्प्रहारः तुमुलो मांसशोणितकर्दमः; अद्भुतोपमः सञ्जज्ञे॥
Frequently Asked Questions
Rāma’s pivotal action is to convert grief for Sītā into disciplined command: he orders immediate engagement against hostile forces, directing collective violence toward liberation and justice rather than personal rage—an applied model of rājadharma under emotional strain.
The sarga presents warfare as a moral test: inner sorrow is acknowledged, yet action must be regulated by purpose and duty. Leadership is shown through structured deployment and protection of allies, while uncontrolled fury (as in Rāvaṇa’s reaction) accelerates destructive escalation.
Laṅkā’s fortifications—ramparts, moats, gateways, and gopuras—are central, with evocative similes to Kailāsa and an acoustic expansion to Malaya mountain, earth, sky, and ocean, emphasizing the battle’s cosmological scale and the city’s engineered defenses.