Yuddha Kanda Sarga 41 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 41100 Verses

Sarga 41

युद्धलक्षण-निमित्तदर्शनं तथा लङ्काद्वारव्यूहः (War Omens and the Encirclement of Lanka’s Gates)

युद्धकाण्ड

अस्मिन् एकचत्वारिंशे सर्गे युद्धस्य पूर्वलक्षणानि दृष्ट्वा श्रीरामः सुग्रीवं परिष्वज्य लक्ष्मणं समादिशति—शीतलजलसमृद्धं फलवनोपेतं देशं गृहीत्वा सेनां विभाग्य सुव्यूहैः स्थितिं कुर्यात्। ततः प्रलयप्रायाणि निमित्तानि वर्ण्यन्ते—प्रचण्डा वाताः, भूमिपर्वतचालनम्, शोणितमिश्रवृष्टिः, अशुभपशुपक्षिनादाः, ग्रहनक्षत्रादीनां मलिनता च; एतेन युद्धं केवलं राजकीयविवादो न, अपि तु धर्माधर्मयोः वैश्विकसंकटमिति सूच्यते। वानरसेना शीघ्रं प्रसरति, लङ्कां प्रति गच्छति; तस्याः सौन्दर्यं दुर्गत्वं च निरूप्य प्रायः अजेयत्वं प्रकाश्यते। उत्तरद्वारं श्रीरामः निरुणद्धि, पूर्वे नीलः, दक्षिणे अङ्गदः, पश्चिमे हनुमान्; मध्ये सुग्रीवः स्थिरो भवति, लक्ष्मणो विभीषणसहितः महतीं सेनां न्यवेशयत्। ततः नीतिरूपेण दूतकार्यं प्रवर्तते—श्रीरामः अङ्गदं दूतं कृत्वा दशग्रीवं प्रति कठोरं धर्म्यं संदेशं प्रेषयति—वैदेहीं प्रतिदेहि, अन्यथा धर्मतः विनाशं प्राप्स्यसि, विभीषणश्च यथाधिकारं राज्यं प्राप्स्यति। अङ्गदः संदेशं निवेद्य राक्षसैः गृहीतः बलपरीक्षार्थं, पादेन प्रासादभागं विदार्य प्रत्यागच्छति; रावणस्य क्रोधं प्रज्वालयन् लङ्कावेष्टनस्य अपरिवर्तनीयगतिं निश्चिनोति।

Shlokas

Verse 1

अथतस्मिन्निमित्तानिदृष्टवालक्ष्मणपूर्वजः ।सुग्रीवंसम्परिष्वज्यतथावचनमब्रवीत् ।।6.41.1।।

अथ तस्मिन्निमित्तानि दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः । सुग्रीवं सम्परिष्वज्य तथा वचनमब्रवीत् ॥

Verse 2

असन्त्ऱ्यमयासार्थंतदिदंसाहसंकृतम् ।एवंसाहसुक्तानिनकुर्वन्तिजनेश्वराः ।।6.41.2।।

असन्त्र्यमया सार्थं तदिदं साहसं कृतम्; एवं साहसकृत्यानि जनेश्वराः न कुर्वन्ति।

Verse 3

संशयेस्थाप्यमांचेदंबलंचसविभीषणम् ।कष्टंकृतमिदंवीर साहसंसाहसप्रिय ।।6.41.3।।

संशये स्थापयन् मां चेदं बलं च सविभीषणम्। कष्टं कृतमिदं वीर, साहसं साहसप्रिय॥

Verse 4

इदानींमाकृथावीर एवंविधमचिन्तितम् ।त्वयिकिञ्चित्समापन्नेकिंकार्यंसीतयामम ।।6.41.4।।भरतेनमहाबाहो लक्ष्मणेनयवीयसा ।शत्रुघ्नेनचशत्रुघ्नस्वशरीरेणवापुन:।। 6.41.5।।

पूर्वद्वारम् आसाद्य वीर्यवान् हरिचमूपतिः नीलः, मैन्देन द्विविदेन च सह तत्र स्थितिम् अकरोत्।

Verse 5

इदानीं हे वीर, एवंविधमचिन्तितं मा कृथाः। त्वयि किञ्चित् समापन्ने मम किं कार्यं सीतया वा? भरतेन महाबाहो, यवीयसा लक्ष्मणेन, शत्रुघ्नेन च—स्वशरीरेण वा पुनः—किं प्रयोजनम्?

Verse 6

त्वयिचानागतेपूर्वमितिमेनिश्चितामतिः ।जानतश्चापितेवीर्यंमहेन्द्रवरुणोसम ।।6.41.6।।हत्वाऽहंरावणंयुद्धेसपुत्रबलवाहनम् ।अभिषिच्यचलङ्कायांविभीषणमथापिच ।।6.41.7।।भरतेराज्यमावेश्यत्यक्ष्येदेहंमहाबल ।

त्वयि चानागते पूर्वमेव इति मे निश्चितमतिḥ; तव वीर्यं जानन्नपि, हे वीर, महेन्द्रवरुणसम, तस्मिन्नेव निश्चये स्थितोऽस्मि।

Verse 7

युद्धे सपुत्रबलवाहनं रावणं हत्वा, लङ्कायां विभीषणं चाभिषिच्य; भरते राज्यं निवेश्य, महाबल! ततः देहं त्यक्ष्ये॥

Verse 8

तमेवंवादिनंरामंसुग्रीवःप्रत्यभाषत ।।6.41.8।।तवभार्यापहर्तारंदृष्टवाराघव रावणम् ।मर्षयामिकथंवीरजानपौरुषमात्मनः ।।6.41.9।।

तमेवंवादिनं रामं सुग्रीवः प्रत्यभाषत । तव भार्यापहर्तारं दृष्ट्वा राघव रावणम् । मर्षयामि कथं वीर जानन् पौरुषमात्मनः ॥

Verse 9

हे राघव वीर! तव भार्यापहर्तारं रावणं दृष्ट्वा, आत्मनः पौरुषं जानन् कथं मर्षयामि?

Verse 10

इत्येवंवादिनंवीरमभिनन्द्यचराघवः ।लक्ष्मणंलक्षीसम्पन्नमिदंवचनमब्रवीत् ।।6.41.10।।

इत्येवं वादिनं वीरम् अभिनन्द्य च राघवः । लक्ष्मणं लक्ष्मीसम्पन्नम् इदं वचनमब्रवीत् ॥

Verse 11

परिगृह्योदकंशीतंवनानिफलवन्तिच ।बलौघंसंविभज्येमंव्यूह्यतिष्ठेमलक्ष्मण ।।6.41.11।।

शीतमुदकं परिगृह्य फलवन्ति वनानि च । बलौघं संविभज्येमं व्यूह्य तिष्ठेम लक्ष्मण ॥

Verse 12

लोकक्षयकरंभीमंभयंपश्याम्युपस्थितम् ।निबर्हणंप्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम् ।।6.41.12।।

लोकक्षयकरं भीमं भयं मे समुपस्थितम् पश्यामि। ऋक्षवानररक्षसां प्रवीराणां निबर्हणं महद् इव दृश्यते॥

Verse 13

वाताश्चहिपरुषांवान्तिकम्पतेचवसुन्धरा ।पर्वताग्राणिवेपन्तेपतन्तिधरणीधराः ।।6.41.13।।

परुषा वाताः प्रवान्ति, वसुन्धरा च कम्पते। पर्वताग्राणि वेपन्ते, धरणीधराश्च पतन्ति॥

Verse 14

मेघाःक्रवादसङ्काशाःपरुषाःपरुषस्वनाः ।क्रूराःक्रूरंप्रवर्षन्तिमिश्रंशोणितबिन्दुभिः ।।6.41.14।।

मेघाः क्रवादसङ्काशाः परुषाः परुषस्वनाः। क्रूराः क्रूरं प्रवर्षन्ति शोणितबिन्दुभिर्मिश्रम्॥

Verse 15

रक्तचन्दनसङ्काशासन्ध्यापरमदारुणा ।ज्वलच्चनिपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम् ।।6.41.15।।

रक्तचन्दनसङ्काशा सन्ध्या परमदारुणा। आदित्यादिव ज्वलदग्निमण्डलं निपततीव दृश्यते॥

Verse 16

आदित्यमभिवाश्यन्तिजनयन्तोमहद्भयम् ।दीनादीनस्वराःघोरानप्रशस्तामृगद्विजाः ।।6.41.16।।

आदित्यमभिवाश्यन्ति महद्भयं जनयन्ति च। दीनादीनस्वरा घोरा अप्रशस्ता मृगद्विजाः॥

Verse 17

रजन्यामप्रकाशश्चसन्तापयतिचन्द्रमाः ।कृष्णरक्तांशुपर्यन्तोयथालोकस्यसंक्ष्ये ।।6.41.17।।

रात्रौ चन्द्रमा न प्रकाशयति, सन्तापयति च; कृष्णरक्तांशुपर्यन्तः सन् लोकस्य युगान्तसंक्षय इव दृश्यते।

Verse 18

ह्रस्वोरूक्षोऽप्रशस्तश्चपरिवेषस्सुलोहितः ।आदित्यमण्डलेनीलंलक्ष्मलक्ष्मण दृश्यते ।।6.41.18।।

लक्ष्मण, आदित्यमण्डले ह्रस्वो रूक्षोऽप्रशस्तश्च सुलोहितः परिवेषः दृश्यते; तस्य मध्ये नीलं लक्ष्म च दृश्यते।

Verse 19

दृश्यन्तेनयथावच्छनक्षत्राण्यभिवर्तते ।युगान्तमिवलोकस्यपश्यलक्ष्मण शंसति ।।6.41.19।।

लक्ष्मण, पश्य—नक्षत्राणि यथावत् न दृश्यन्ते, व्योम चाभिवर्तते; लोकस्य युगान्तमिव शंसति।

Verse 20

काकाश्येनास्तथागृध्रानीचैःपरिपतन्तिच ।शिवाश्चाप्यशिवावाचःप्रवदन्तिमहास्वनाः ।।6.41.20।।

काकाश्येनाः तथा गृध्राः नीचैः परिपतन्ति च। शिवाश्चाप्यशिवा वाचः प्रवदन्ति महास्वनाः॥

Verse 21

क्षिप्रमद्यदुराधर्षांलङ्कांरावणपालिताम् ।अभियामजवेनैवसर्वतोहरिभिर्वृताः ।।6.41.21।।

अद्य क्षिप्रं दुराधर्षां लङ्कां रावणपालिताम्। सर्वतो हरिभिर्वृताः जवेनैव अभियाम॥

Verse 22

शैलैःशूलैश्चखडगैश्चविमुक्स्सैःकपिराक्षसैः ।भविष्यत्यावृताभूमिर्मांसशोणितकर्दमा ।।6.41.22।।

शैलैः शूलैश्च खडगैश्च विमुक्तैः कपिराक्षसैः। मांसशोणितकर्दमा भूमिरावृता भविष्यति॥

Verse 23

इत्येवंतुवदवनीर्वोलक्ष्मणंलक्ष्मणाग्रजः ।तस्मादवातरच्छीघ्रंपर्वताग्रान्महाबलः ।।6.41.23।।

इत्येवं तु वदन् वीरः लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः। तस्मादवातरच्छीघ्रं पर्वताग्रान्महाबलः॥

Verse 24

अवतीर्यचधर्मात्मातस्माच्छैलात्सराघवः ।परैःपरमदुर्धर्षंददर्शबलमात्मनः ।।6.41.24।।

अवतीर्य च धर्मात्मा तस्माच्छैलात् स राघवः। परैः परमदुर्धर्षं ददर्श बलमात्मनः॥

Verse 25

सन्नह्यतुससुग्रीवःकपिराजबलंमहत् ।कालज्ञोराघवःकालेसंयुगायाभ्यचोदयत् ।।6.41.25।।

सुग्रीवः कपिराजः सन्नह्यतु महद् वानरबलम्। कालज्ञो राघवः काले सम्युगाय तान् अभ्यचोदयत्॥

Verse 26

ततःकालेमहाबाहुर्बलेनमहतावृतः ।प्रस्थितःपुरतोधवनीलङ्कामभिमुखःपुरीम् ।।6.41.26।।

ततः काले महाबाहुः महता बलेन आवृतः। पुरतो धावन् लङ्कापुरीम् अभिमुखः प्रस्थितः॥

Verse 27

तंविभीषणसुग्रीवौहनूमाञ्जाम्बवान्नळ ।ऋक्षराजस्तथानीलोलक्ष्मणश्चान्वयुस्तदा ।।6.41.27।।

तं विभीषणसुग्रीवौ हनूमान् जाम्बवान् नलः। ऋक्षराजस्तथा नीलो लक्ष्मणश्चान्वयुस्तदा॥

Verse 28

ततःपशचात्सुमहतीपृतनर् क्षवनौकसाम् ।प्रच्छाद्यमहतींभूमिमनुयातिस्मराघवम् ।।6.41.28।।

ततः पश्चात् सुमहती पृतना ऋक्षवानरौकसाम्। प्रच्छाद्य महतीं भूमिम् अनुयाति स्म राघवम्॥

Verse 29

शैलशृङ्गाणिशतशःप्रवृद्धांश्चमहीरुहान् ।जगृहुःकुञ्जरप्रख्यावानराःपरवारणाः ।।6.41.29।।

कुञ्जरप्रख्याः परवारणाः वानराः शतशः शैलशृङ्गाणि प्रवृद्धांश्च महीरुहान् जगृहुः।

Verse 30

तौत्वदीर्घेणकालेनभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।रावणस्यपुरींलङ्कामसेदतुररिन्दमौ ।।6.41.30।।

तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ अरिन्दमौ दीर्घेण न कालेन रावणस्य पुरीं लङ्काम् आसदतुः।

Verse 31

पताकामालिनींरम्यामुद्यानवनशोभिताम् ।चित्रवप्रासुदुष्प्रापमुच्चैःप्राकारतोरणाम् ।।6.41.31।।तांसुरैरपिदुर्धर्षांरामवाक्यप्रचोदिताः ।यथानिदेशंसम्पीड्यन्यविशन्तवनौकसः ।।6.41.32।।

पताकामालिनीं रम्याम् उद्यानवनशोभिताम् चित्रवप्रासु दुष्प्रापाम् उच्चैः प्राकारतोरणाम् (लङ्कां) ददृशतुः।

Verse 32

रामवाक्यप्रचोदिताः वनौकसः सुरैरपि दुर्धर्षां तां पुरीं यथानिदेशं सम्पीड्य न्यविशन्त।

Verse 33

लङ्कायास्तूत्तरंद्वारंशैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।रामःसहानुजोधन्वीजुगोपचरुरोधच ।।6.41.33।।

लङ्कायाः उत्तरं द्वारं शैलशृङ्गमिव उन्नतम्; रामः सहानुजो धन्वी जुगोप च रुरोध च।

Verse 34

लङ्कामुपनिविष्टस्तुरामोदशरथात्मजः ।लक्ष्मणानुचरोवीरःपुरींरावणपालिताम् ।।6.41.34।।उत्तरद्वारमासाद्ययत्रतिष्ठतिरावणः ।नान्योरामाद्धितद् द्वारंसमर्थःपरिरक्षितुम् ।।6.41.35।।सायुथैराक्षसैर्भीमैरभिगुप्तंसमन्ततः ।लघूनांत्रासजननंपाताळमिवदानवैः ।।6.41.36।।

लङ्कायामुपनिविष्टो रामो दशरथात्मजः। लक्ष्मणानुचरो वीरः रावणपालितां पुरीम्॥

Verse 35

उत्तरद्वारमासाद्य यत्र तिष्ठति रावणः। नान्यो रामाद्धि तद्द्वारं समर्थः परिरक्षितुम्॥

Verse 36

सायुथैराक्षसैर्भीमैरभिगुप्तं समन्ततः। लघूनां त्रासजननं पाताळमिव दानवैः॥

Verse 37

विन्यस्तानिचयोधानांबहूनिविविधानिच ।ददर्शाऽयुधजालानितत्रैवकवचानिच ।।6.41.37।।

तत्र स योधानां कृते विन्यस्तानि बहूनि विविधानि च आयुधजालानि, तथा तत्रैव सज्जीकृतानि कवचानि च ददर्श।

Verse 38

पूर्वंतुद्वारमासाद्यनीलोहरिचमूपतिः ।अतिष्ठत्सहमैन्देनद्विविदेनचवीर्यवान् ।।6.41.38।।

Verse 39

अङ्गदोदक्षिणद्वारंजग्राहसुमहाबलः ।ऋषभेणगवाक्षेणगजेनगवयेनच ।।6.41.39।।

सुमहाबलः अङ्गदः दक्षिणद्वारं जग्राह, ऋषभेण गवाक्षेण गजेन गवयेन च सह।

Verse 40

हनुमान् पश्चिमद्वारंररक्षबलवान्कपिः ।प्रमाथिप्रषुभ्यांचवीरैरन्यैश्चसङ्गतः ।।6.41.40।।

बलवान् कपिः हनुमान् पश्चिमद्वारं ररक्ष, प्रमाथि-प्रषुभ्यां च अन्यैः वीरैः सह सङ्गतः।

Verse 41

मध्यमेचस्वयंगुल्मेसुग्रीवस्समतिष्ठत ।सहसर्वैर्हरिश्रेष्ठैस्सुपर्णश्वसनोपमैः ।।6.41.41।।

मध्यमे गुल्मे स्वयं सुग्रीवः समतिष्ठत, सर्वैः हरिश्रेष्ठैः सह—सुपर्णश्वसनोपमैः।

Verse 42

वानराणांतुषटित्रंशत्कोट्यःप्रख्यातयूथपाः ।निपीड्योपनिविष्टाश्चसुग्रीवोयत्रवानरः ।।6.41.42।।

यत्र सुग्रीवो वानराधिपः स्थितः, तत्र प्रख्याताः यूथपाः षट्त्रिंशत्कोट्यः वानरसेनाः च निपीड्य समवेत्योपनिविष्टाः आसन्।

Verse 43

शासनेनतुरामस्यलक्ष्मणस्सविभीषणः ।द्वारेद्वारेहरीणांतुकोटिंकोटिंन्यवेशयेत् ।।6.41.43।।

रामस्य शासनेन लक्ष्मणः सविभीषणः द्वारे द्वारे हरीणां कोटिं कोटिं सेनां न्यवेशयत्।

Verse 44

पश्चिमेनतुरामस्यसुषेणःसहजाम्बवान् ।।6.41.44।।आदूरान्मध्यमेगुल्मेतस्थौबहुबलानुगः ।

Verse 45

तेतुवानरशार्धूलाःशार्दूलाइवदंष्ट्रिणः ।।6.41.45।।गृहीत्वाद्रुमशैलाग्रान्हृष्टायुद्धायतस्थिरे ।

ते वानरशार्दूलाः शार्दूला इव दंष्ट्रिणः, द्रुमान् शैलाग्रांश्च गृहीत्वा हृष्टाः युद्धाय तस्थिरे।

Verse 46

सर्वेविकृतलाङ्गूलास्सर्वेदंष्ट्रानखायुधा:।। 6.41.46।।सर्वेविकृतचित्राङ्गास्सर्वेचविकृताननाः ।

सर्वे विकृतलाङ्गूलाः, सर्वे दंष्ट्रानखायुधाः; सर्वे विकृतचित्राङ्गाः, सर्वे च विकृताननाः।

Verse 47

दशनागबलाःकेचित्केचिद्धशगुणोत्तराः ।।6.41.47।।केचिन्नागसहस्रस्यबभूवुस्तुल्यविक्रमाः ।

केचित् दशनागबलाः, केचिद् दशगुणोत्तराः; केचिन् नागसहस्रस्य तुल्यविक्रमाः बभूवुः।

Verse 48

सन्तिचौघबलाःकेचित्केचिच्छतगुणोत्तराः ।।6.41.48।।अप्रमेयबलाश्चान्येतत्रासन्हरियूथपाः

केचित् सन्ति प्रवाहबलसमाः, केचित् शतगुणोत्तरपराक्रमाः। अन्ये च तत्र हरियूथपाः अप्रमेयबलाः समासन्॥

Verse 49

अद्भुतश्चविचित्रश्चतेषामासीत्समागमः ।।6.41.49।।तत्रवानरसैन्यानांशलभानामिवोद्यमः ।

तेषां समागमः अद्भुतो विचित्रश्च आसीत्। तत्र वानरसैन्यानाम् शलभानामिव उद्यमः॥

Verse 50

प्रतिपूर्णमिवाकाशंसञ्छन्नेवचमेदिनी ।।6.41.50।।लङ्कापुमनिविष्टैश्चसम्पतद्भिश्चवानरैः ।

लङ्काम् उपनिविष्टैश्च सम्पतद्भिश्च वानरैः आकाशं प्रतिपूर्णमिव, मेदिनी च सञ्छन्नेवाभवत्॥

Verse 51

शतंशतसहस्राणांपृथगृक्षवनौकसाम् ।।6.41.51।।लङ्काद्वाराङयुपाजग्मुरन्येयोद्धुंसमन्ततः ।

शतं शतसहस्राणां पृथग् ऋक्षवनौकसाम् अन्ये समन्ततो योद्धुं लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुः॥

Verse 52

आवृतस्सगिरिस्सर्वैस्सैस्समन्तात् प्लवङ्गमैः ।।6.41.52।।अयुतानांसहस्रंचपुरींतामभ्यवर्तत ।

स गिरिः तैः सर्वैः प्लवङ्गमैः समन्तादावृतः। अयुतानां सहस्रं च पुरीं ताम् अभ्यवर्तत॥

Verse 53

वानरैर्बलवद्भिश्चबभूवद्रुमपाणिभिः ।।6.41.53।।सम्वृतासर्वतोलङ्कादुष्प्रवेशाऽपिवायुना ।

बलवद्भिर्वानरैर्द्रुमपाणिभिः सर्वतो लङ्का संवृता; तथा दुष्प्रवेशा जाता यथा वायुरपि प्रवेशं न लभेत्।

Verse 54

राक्षसाविस्मयंजग्मुःसहसाऽभिनिपीडिताः ।।6.41.54।।वानरैर्मेघसङ्काशैश्शक्रतुल्यपराक्रमैः ।

मेघसङ्काशैः शक्रतुल्यपराक्रमैर्वानरैः सहसाऽभिनिपीडिताः राक्षसाः विस्मयं जग्मुः, व्यथिताः प्रतिनिवृत्ताश्च।

Verse 55

महान् शब्दोऽभवत्तत्रबलौघस्याभिवर्ततः ।।6.41.55।।सागरस्येवभिन्नस्ययथास्यात्सलिलस्वनः ।

तत्र बलौघस्याभिवर्ततः महान् शब्दोऽभवत्—यथा सागरस्य भिन्नस्य सलिलस्वनः प्रचण्डो जायेत।

Verse 56

तेनशब्देनमहतासप्राकारासतोरणा ।।6.41.56।।लङ्काप्रचलितासर्वासशैलवनकानना ।

तेन महता शब्देन सप्राकारासतोरणा लङ्का सर्वा प्रचलिता—सशैलवनकानना च कम्पिता।

Verse 57

रामलक्ष्मणगुप्तासासुग्रीवेणचवाहिनी ।।6.41.57।।बभूवदुर्धर्षतरासर्वैरपिसुरासुरैः ।

रामलक्ष्मणयोः संरक्षणेन सुग्रीवनेतृत्वेन च सा वानरवाहिनी सर्वैरपि सुरासुरैः दुर्धर्षतरा बभूव।

Verse 58

राघवःसन्निवेश्यैवंस्वसैन्यंरक्षसांवधे ।।6.41.58।।सम्मन्त्ऱ्यमन्त्रिभिस्सार्थंनिश्चित्यचपुनःपुनः ।आनन्तर्यमभिप्रेप्सुःक्रमयोगार्थतत्त्ववित् ।।6.41.59।।विभीषणस्यानुमतेराजधर्ममनुस्मरन् ।अङ्गदंवालितनयंसमाहूयेदमब्रवीत् ।।6.41.60।।

राक्षसवधाय स्वसैन्यं सम्यक् सन्निवेश्य राघवः मन्त्रिभिः सह पुनः पुनः सम्मन्त्र्य निश्चयं चकार।

Verse 59

आनन्तर्यं अभिप्रेप्सुः क्रमयोगार्थतत्त्ववित् सः परं कार्यक्रमं सम्यगवेक्षत।

Verse 60

विभीषणस्यानुमते राजधर्ममनुस्मरन् राघवः वालितनयम् अङ्गदं समाहूय इदमब्रवीत्।

Verse 61

गत्वासौम्य दशग्रीवंब्रूहिमद्वचनात्कपे ।लङ्घयित्वापुरींलङ्कांभयंत्यक्त्वागतव्यधः ।।6.41.61।।भ्रष्टश्रीक गतैश्वर्य मुमूर्षो नष्टचेतनः ।

गत्वा सौम्य कपे, मम वचनात् दशग्रीवं ब्रूहि। लङ्कापुरीं लङ्घयित्वा, भयशोकौ परित्यज्य, तं भ्रष्टश्रियं गतैश्वर्यं नष्टचेतनं मरणाभिमुखं च पुरुषं संबोधय॥

Verse 62

ऋषीणांदेवतानांचगन्धर्वाप्सरसांतथा ।।6.41.62।।नागानामथयक्षाणांराज्ञांचरजनीचर ।यच्चपापंकृतंमोहादवलिप्तेनराक्षस ।।6.41.63।।नूनंतेविगतोदर्पःस्वयम्भुवरदानजः ।तस्यपापस्यसम्प्राप्ताव्युष्टिरद्यदुरसदा ।।6.41.64।।

रजनीचर! ऋषीणां देवतानां च गन्धर्वाप्सरसां तथा। नागानां यक्षाणां राज्ञां च—यत् पापं त्वया मोहाद् अवलिप्तेन कृतम्—तस्य दुरासदस्य पापस्य व्युष्टिरद्य सम्प्राप्ता; स्वयम्भुवरदानजः ते दर्पोऽपि नूनं विगतः॥

Verse 63

रजनीचर राक्षस! नागानां यक्षाणां राज्ञां च प्रति यत् पापं त्वया मोहाद् अवलिप्तेन कृतम्, तस्यापराधस्य प्रतिदानकालः इदानीं समीपं सम्प्राप्तः॥

Verse 64

नूनं ते स्वयम्भुवरदानजः दर्पः अद्य विगतः। तस्य पापस्य दुरासदा व्युष्टिः सम्प्राप्ता—भयानका फलप्राप्तिरिव॥

Verse 65

तस्यदण्डधरस्तेऽहंदाराहरकर्शितः ।दण्डंधारयमाणस्तुलङ्काद्वारेव्यवस्थितः ।।6.41.65।।

दाराहरणकर्शितः अहं तव दण्डधरः। दण्डं धारयन् लङ्काद्वारे एव व्यवस्थितोऽस्मि—त्वां दण्डयितुं समागतः॥

Verse 66

पदवींदेवतानांचमहर्षीणांचराक्षस ।राजर्षीणांचसर्वेषांगमिष्यसिमयाहतः ।।6.41.66।।

देवतामहर्षिराजर्षिसर्वेषां यां पदवीं प्राप्यन्ते, राक्षस! मया हतोऽपि त्वं तामेव गतिं गमिष्यसि॥

Verse 67

बलेनयेनवैसीतांमाययाराक्षसाधम ।यामतिक्रामयित्वात्वंहृतवांस्तद्विदर्शय ।।6.41.67।।

येन बलेन येन च मायया, राक्षसाधम! मामतिक्रम्य त्वं सीतां हृतवान्; तदिदानीं प्रदर्शय॥

Verse 68

अराक्षसमिमंलोकंकर्तास्मिनिशितैःशरैः ।नचेच्छरणमभ्येषितामादायतुमैथिलीम् ।।6.41.68।।

निशितैः शरैः अहं लोकमिमम् अराक्षसं करिष्यामि; यदि त्वं शरणम् नाभ्येषि, मैथिलीं तु आदाय न प्रत्यर्पयसि॥

Verse 69

धर्मात्माराक्षसश्रेष्ठःसम्प्राप्तोऽयंविभीषणः ।लङ्कैश्वर्यंधृवंश्रीमानयंप्राप्नोत्यकण्डकम् ।।6.41.69।।

धर्मात्मा राक्षसश्रेष्ठोऽयं विभीषणः सम्प्राप्तः; अयं श्रीमान् लङ्कैश्वर्यं ध्रुवम् अकण्टकं प्राप्स्यति॥

Verse 70

नहिराज्यमधर्मेणभोक्तुंक्षणमपित्वया ।शक्यंमूर्खसहायेनपापेनाविदितात्मना ।।6.41.70।।

न हि त्वया अधर्मेण राज्यं भोक्तुं क्षणमपि शक्यं; मूर्खसहायेन पापेन अविदितात्मना सह तद् न सम्भवति॥

Verse 71

युध्यस्ववाधृतिंकृत्वाशौर्यमालम्ब्यराक्षस ।मच्छरैस्त्वंरणेशान्तस्ततःशान्तोभविष्यसि ।।6.41.71।।

हे राक्षस, धृतिं कृत्वा शौर्यम् आलम्ब्य वा युध्यस्व; रणमध्ये मम शरैः त्वं शान्तः कृतः, ततः शान्तिं प्राप्स्यसि॥

Verse 72

यद्वाविशसिलोकांस्त्रीन्पक्षीभूतोमनोजवः ।ममचक्षुष्पथंप्राप्यनजीवन्प्रतियास्यसि ।।6.41.72।।

हे मनोजव, यद्यपि त्वं पक्षीभूत्वा त्रिलोकान् विशसेः; मम चक्षुष्पथं प्राप्य त्वं न जीवन् प्रतियास्यसि॥

Verse 73

ब्रवीमित्वांहितंवाक्यंक्रियतामौर्ध्वदैहिकम् ।सुदृष्टाक्रियतांलङ्काजीवितंतेमयिस्थितम् ।।6.41.73।।

अहं त्वां हितं वाक्यं ब्रवीमि—और्ध्वदैहिकं क्रियताम्; लङ्का सुदृष्टा क्रियतां, तव जीवितं मयि स्थितम्॥

Verse 74

इत्युक्तःसतुतारेयोरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।जगामाकाशामाविश्यमूर्तिमानिवहव्यवाट् ।।6.41.74।।

इत्युक्तः स तु तारेयः रामेणाक्लिष्टकर्मणा; आकाशम् आविश्य जगाम, मूर्तिमान् इव वह्निवाट्॥

Verse 75

सोऽतिपत्यमुहूर्तेनश्रीमान्रावणमन्दिरम् ।ददर्शासीनमव्यग्रंरावणंसचिवैःसह ।।6.41.75।।

स तु क्षणमात्रेण श्रीमान् रावणमन्दिरम् उपागम्य, सचिवैः सहोपविष्टम् अव्यग्रं रावणं ददर्श।

Verse 76

ततस्तस्य I विदूरेणनिपत्यसहरिपुङ्गवः ।दीप्ताग्निसदृशस्तस्थावङ्गदःकनकाङ्गदः ।।6.41.76।।

ततः स हरिपुङ्गवः विदूरेण निपत्य, दीप्ताग्निसदृशः कनकाङ्गदः अङ्गदः तस्थौ।

Verse 77

तद्रामवचनंसर्वमन्यूनाधिकमुत्तमम् ।सामात्यंश्रावयामासनिवेद्यात्मानमात्मना ।।6.41.77।।

स आत्मानं स्वयमेव निवेद्य, रामवचनं सर्वम् अन्यूनााधिकम् उत्तमम् सामात्यं तस्मै श्रावयामास।

Verse 78

दूतोऽहंकोशलेन्द्रस्यरामस्याक्लिष्टकर्मणः ।वालिपुत्रोऽङ्गदोनामयदितेश्रोत्रमागतः ।।6.41.78।।

अहं कोशलेंद्रस्य अक्लिष्टकर्मणो रामस्य दूतः; वालिपुत्रोऽङ्गदोनाम, यद् ते श्रोत्रमागतः।

Verse 79

अहत्वांराघवोरामःकौसल्यानन्दवर्धनः ।निष्पत्यप्रतियुध्यस्वनृशंस पुरुषोभव ।।6.41.79।।

कौसल्यानन्दवर्धनः राघवो रामः त्वामाह—निष्पत्य प्रतियुध्यस्व; नृशंस, पुरुषो भव।

Verse 80

हन्तास्मित्वांसहामात्यंसपुत्रज्ञातिबान्धवम् ।निरुद्विग्नास्त्रयोलोकाभविष्यन्तिहतेत्वयि ।।6.41.80।।

हन्तास्मि त्वां सहामात्यं सपुत्रज्ञातिबान्धवम् । निरुद्विग्नास्त्रयो लोका भविष्यन्ति हते त्वयि ॥

Verse 81

देवदानवयक्षाणांगन्धर्वोरगरक्षसाम् ।शत्रुमद्योद्धरिष्यामित्वामृषीणांचकण्टकम् ।।6.41.81।।

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । शत्रुं अद्य उद्धरिष्यामि त्वां ऋषीणां च कण्टकम् ॥

Verse 82

विभीषणस्यचैश्वर्यंभविष्यतिहतेत्वयि ।नचेत्सत्कृत्यवैदेहींप्रणिपत्यप्रदास्यसि ।।6.41.82।।

विभीषणस्य चैश्वर्यं भविष्यति हते त्वयि । न चेत् सत्कृत्य वैदेहीं प्रणिपत्य प्रदास्यसि ॥

Verse 83

इत्येवंपरुषंवाक्यंब्रुवाणेहरिपुङ्गवे ।अमर्षवशमापन्नोनिशाचरगणेश्वरः ।।6.41.83।।

इत्येवं परुषं वाक्यं ब्रुवाणे हरिपुङ्गवे । अमर्षवशमापन्नो निशाचरगणेश्वरः ॥

Verse 84

ततस्सरोषताम्राक्षश्शशापसचिवांन्नोस्तदा ।गृह्यतामेषदुर्मेधावध्यतामितिचासकृत् ।।6.41.84।।

ततः स रोषताम्राक्षो राक्षसः सचिवान् पुनः पुनः शशाप— “गृह्यतामेष दुर्मेधा, वध्यताम्” इति चासकृत्।

Verse 85

रावणस्यवच्शुत्वादीप्ताग्निसमतेजसा ।जगृहुस्तंततोघोराश्चत्वारोरजनीचराः ।।6.41.85।।

रावणस्य वचः श्रुत्वा दीप्ताग्निसमतेजसम् अङ्गदं ततो घोराश्चत्वारो रजनीचराः जगृहुḥ।

Verse 86

ग्राहयामासतारेयस्स्वयमात्मनमात्मवान् ।बलंदर्शयितुंवीरोयातुधानगणेतदा ।।6.41.86।।

तदा तारेयः वीरः आत्मवान् स्वयम् आत्मानं यातुधानगणे बलं दर्शयितुं ग्राहयामास।

Verse 87

सतान्बाहुद्वयासक्तानादायपतगानिव ।प्रासादंशैलसङ्कामुत्पपाताङ्गदस्तदा ।।6.41.87।।

स तान् बाहुद्वयासक्तान् पतगानिव आदाय शैलसङ्काशं प्रासादम् उत्पपात अङ्गदस्तदा।

Verse 88

तेन्तरिक्षाद्विनिर्धूतास्तस्यवेगेनराक्षसाः ।भूमौनिपतिताःसर्वेराक्षसेन्द्रस्यपश्यतः ।।6.41.88।।

तेऽन्तरिक्षात् तस्य वेगेन विनिर्धूताः सर्वे राक्षसाः भूमौ निपतिताः राक्षसेन्द्रस्य पश्यतः।

Verse 89

ततःप्रासादशिखरंशैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।ददर्शराक्षसेन्द्रस्यवालिपुत्रःप्रतापवान् ।।6.41.89।।

ततः स प्रतापवान् वालिपुत्रो राक्षसेन्द्रस्य प्रासादशिखरं शैलशृङ्गमिवोन्नतं ददर्श।

Verse 90

तत्पफालपदाक्रान्तंदशग्रीवस्यपश्यतः ।पुराहिमवतश्शृङ्गंवज्रिणेवविदारितम् ।।6.41.90।।

दशग्रीवस्य पश्यतः तद् प्रासादशिखरं तस्य पादाक्रान्तं पफाल; पुरा हिमवतश्शृङ्गं वज्रिणेव विदारितमिव।

Verse 91

भङ् क्त्वाप्रासादशिखरंनामविश्राव्यचात्मनः ।विनद्यसुमहानादमुत्पपातविहायसम् ।।6.41.91।।

प्रासादशिखरं भङ्क्त्वा आत्मनः नाम विश्राव्य च, सुमहानादं विनद्य विहायसम् उत्पपात।

Verse 92

व्यथयन्राक्षसान्सर्वान्हर्षयंश्चापिवानरान् ।सवानराणांमध्येतुरामपार्श्वमुपागतः ।।6.41.92।।

स सर्वान् राक्षसान् व्यथयन्, वानरांश्च हर्षयन्, वानराणां मध्ये तु रामपार्श्वम् उपागतः।

Verse 93

रावणस्तुपरंचक्रेक्रोधंप्रासादधर्षणात् ।विनाशंचात्मनःपश्यन्निश्श्वासपरमोऽभवत् ।।6.41.93।।

रावणस्तु प्रासादधर्षणात् परमं क्रोधं चकार। आत्मनः विनाशं पश्यन् निश्श्वासपरमोऽभवत्॥

Verse 94

रामस्तुबहुभिर्हृष्टर्निनदद्भिःप्लवङ्गमैः ।वृतोरिपुवधाकाङ्क्षीयुद्धायैवाभ्यवर्तत ।।6.41.94।।

रामस्तु बहुभिः हृष्टैः निनदद्भिः प्लवङ्गमैः वृतः। रिपुवधाकाङ्क्षी युद्धायैवाभ्यवर्तत॥

Verse 95

सुषेणस्तुमहावीर्योगिरिकूटोपमोहरिः ।बहुभिःसम्वृतस्तत्रवानरैःकामरूपिभिः ।।6.41.95।।

सुषेणस्तु महावीर्यो गिरिकूटोपमो हरिः। तत्र कामरूपिभिः बहुभिः वानरैः सम्वृतः॥

Verse 96

सचतुर्द्वाराणिसर्वाणिसुग्रीववचनात्कपिः ।पर्यक्रामतदुर्धर्षोनक्षत्राणीवचन्द्रमाः ।।6.41.96।।

सुग्रीववचनात् सः दुर्धर्षः कपिः चतुर्द्वाराणि सर्वाणि पर्यक्रामत। चन्द्रमा इव नक्षत्राणि मध्ये॥

Verse 97

तेषामक्षौहिणिशतंसमवेक्ष्यवनौकसाम् ।लङ्कामुपनिविष्टानांसागरंचानिवर्तताम् ।।6.41.97।।राक्षसाविस्मयंजग्मुस्त्रासंजग्मुस्तथापरे ।अपरेसमरोध्धर्षाद्धर्षमेवप्रपेदिरे ।।6.41.98।।

वनौकसाम् अक्षौहिणिशतं तेषां समवेक्ष्य, लङ्कामुपनिविष्टानां सागरं च अनिवर्तताम्॥

Verse 98

राक्षसाः विस्मयं जग्मुः, केचित् त्रासं समापेदिरे। अपरे तु समरोद्धर्षात् हर्षमेव प्रपेदिरे॥

Verse 99

कृत्स्नंहिकपिभिर्व्याप्तंप्राकारपरिखान्तरम् ।ददृशूराक्षसादीनाःप्राकारंनानरीकृतम् ।।6.41.99।।हाहाकारंप्रकुर्वन्तिराक्षसाभयमोहिताः ।

कपिभिः कृत्स्नं प्राकारपरिखान्तरं व्याप्तं ददृशुः राक्षसाः; प्राकारोऽपि नानरीकृत इवाभवत्। भयमोहिताः राक्षसाः हाहाकारं प्रकुर्वन्ति॥

Verse 100

राक्षसराजधान्यां तदा परमदारुणो निनादः समुत्थिते, राक्षसाः स्वपरिरक्षणार्थं महाशस्त्राणि गृहीत्वा युगान्तवाताः इव निर्गताः।

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is Rāma’s choice to combine disciplined siege tactics with a final diplomatic ultimatum: he authorizes force as daṇḍa (lawful punishment) while still offering Rāvaṇa the dharmic exit—return Vaidehī respectfully—before total war.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The chapter teaches that righteous leadership integrates foresight, restraint, and accountability: omens warn of collective loss, strategy prevents chaos, and punishment is framed as moral necessity rather than personal vengeance—especially when the protection of Sītā and public order are at stake.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Laṅkā’s fortification system is mapped in detail—its four gates, high walls (prākāra), moats (parikhā), and toranas—along with Rāvaṇa’s palace as a political center; these landmarks structure both the siege’s logistics and the envoy encounter.