Sarga 40
सुवेलारोहणं रावण-सुग्रीव-नियुद्धम् (Ascent of Suvela and the Ravana–Sugriva Duel)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे रामः सुग्रीवेण वानरैश्च सह सुवेलशैलं समारुह्य त्रिकूटशिखरे स्थितां विश्वकर्मनिर्मितामिव लङ्कां सम्यगवलोकयति। तत्र स रावणं महागोपुरोपरि स्थितं पश्यति—श्वेतचामरैः सेव्यमानं, जयच्छत्रेण विराजमानं, रक्तचन्दनलिप्तं, भूषणैः शोभितं, ऐरावतसम्बन्धिभिः क्षतचिह्नैश्च युक्तम्—राजलक्षणसम्पन्नं च भीषणलक्ष्यं च। तदर्शनात् सुग्रीवः संयतक्रोधः सन् रावणं प्रति रामस्य ‘लोकनाथस्य’ दास्यनिष्ठां घोषयित्वा समरं प्रवर्तयति। स रावणस्य किरीटं गृहीत्वा भूमौ पातयति—राज्यचिह्नस्य पतनं पराभवसूचकं कृत्वा। ततः परस्परं मल्लयुद्धं प्रवर्तते—क्षेपप्रत्याक्षेपाः, आलिङ्गनग्रहाः, परिभ्रमणपदविन्यासाः, छद्मप्रहाराः, युद्धमार्गाश्च वर्ण्यन्ते; वीररसः प्रबलो भवति। रावणः वधप्रतिज्ञां करोति, मायया लाभं कर्तुमिच्छति; सुग्रीवस्तु तदुपायं पूर्वमेव ज्ञात्वा तं श्रान्तं कृत्वा विमुच्य वानरमध्येन रामसमीपं प्रत्यागच्छति, येन रामस्य रणोत्साहो वानराणां च मनोबलं वर्धते।
Shlokas
Verse 1
ततोरामस्सुवेलाग्रंयोजनद्वयमण्डलम् ।अरुरोहससुग्रीवोहरियूधपसम्वृतः ।।।।
ततो रामः सुवेलाग्रं योजनद्वयमण्डलं हरियूधपसम्वृतः । सुग्रीवेण सहारुरोह ॥
Verse 2
स्थित्वामुहूर्तंतत्रैवदिशोदशविलोकयन् ।त्रिकूटशिखरेरम्येनिर्मितांविश्वकर्मणा ।।।।ददर्शलङ्कांसुन्यस्तांरम्यकाननशोभिताम् ।
तत्र मुहूर्तं स्थित्वा दिशो दश विलोकयन्। त्रिकूटशिखरे रम्ये विश्वकर्मविनिर्मिताम्॥ सुसंन्यस्तां रम्यकाननशोभितां लङ्कां ददर्श॥
Verse 3
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।।।
रामः गोपुरशृङ्गस्थं दुरासदं राक्षसेन्द्रं ददर्श—श्वेतचामरपर्यन्तं विजयच्छत्रशोभितम्। रक्तचन्दनसंलिप्तं रत्नाभरणभूषितं हेमसञ्छादिताम्बरं नीलजीमूतसङ्काशम्। ऐरावतविषाणाग्रैरिवोत्कृष्टकिणवक्षसं शशलोहितरागेण रक्तवाससा संवीतं, सन्ध्यातपेन मेघराशिमिवाम्बरे विराजमानम्।
Verse 4
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
रामः गोपुरशृङ्गस्थं दुरासदं राक्षसेन्द्रं ददर्श—श्वेतचामरपर्यन्तं विजयच्छत्रशोभितम्। रक्तचन्दनसंलिप्तं रत्नाभरणभूषितं हेमसञ्छादिताम्बरं नीलजीमूतसङ्काशम्। ऐरावतविषाणाग्रैरिवोत्कृष्टकिणवक्षसं शशलोहितरागेण रक्तवाससा संवीतं, सन्ध्यातपेन मेघराशिमिवाम्बरे विराजमानम्।
Verse 5
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
रामः गोपुरशृङ्गस्थं दुरासदं राक्षसेन्द्रं ददर्श—श्वेतचामरपर्यन्तं विजयच्छत्रशोभितम्। रक्तचन्दनसंलिप्तं रत्नाभरणभूषितं हेमसञ्छादिताम्बरं नीलजीमूतसङ्काशम्। ऐरावतविषाणाग्रैरिवोत्कृष्टकिणवक्षसं शशलोहितरागेण रक्तवाससा संवीतं, सन्ध्यातपेन मेघराशिमिवाम्बरे विराजमानम्।
Verse 6
तस्यांगोपुरशृङ्गस्थंराक्षसेन्द्रंदुरासदम् ।।6.40.3।।श्वेतचामरपर्यन्तंविजयच्छत्रशोभितम् ।रक्तचन्दनसंलिप्तंरत्नाभरणभूषितम् ।।6.40.4।।नीलजीमूतसङ्काशंहेमसञ्छादिताम्बरम् ।ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ।।6.40.5।।शशलोहितरागेणसंवीतंरक्तवाससा ।सन्ध्यातपेनसंवीतंमेघराशिमिवाम्बरे ।।6.40.6।।
रामः गोपुरशृङ्गस्थं दुरासदं राक्षसेन्द्रं ददर्श—श्वेतचामरपर्यन्तं विजयच्छत्रशोभितम्। रक्तचन्दनसंलिप्तं रत्नाभरणभूषितं हेमसञ्छादिताम्बरं नीलजीमूतसङ्काशम्। ऐरावतविषाणाग्रैरिवोत्कृष्टकिणवक्षसं शशलोहितरागेण रक्तवाससा संवीतं, सन्ध्यातपेन मेघराशिमिवाम्बरे विराजमानम्।
Verse 7
पश्यतांवानरेन्द्राणांराघवस्यापिपश्यतः ।दर्शनाद्राक्षसेन्द्रस्यसुग्रीवस्सहसोत्थितः ।।।।
वानरेन्द्राणां पश्यतां राघवस्यापि पश्यतः, राक्षसेन्द्रस्य दर्शनादेव सुग्रीवः सहसा उत्थितः।
Verse 8
क्रोधवेगेनसंयुक्तस्सत्त्वेनचबलेनच ।अचलाग्रादथोत्थायपुप्लुवेगोपुरस्थले ।।।।
स क्रोधवेगेन संयुक्तः सत्त्वेन च बलेन च, अचलाग्रात् उत्थाय गोपुरस्थले पुप्लुवे।
Verse 9
स्थित्वामुहूर्तंसम्प्रेक्ष्यनिर्भयेनान्तरात्मना ।तृणीकृत्यचतद्रक्षस्सोऽब्रवीत्परुषंवचः ।।।।
स्थित्वा मुहूर्तं सम्यक् सम्प्रेक्ष्य निर्भयेनान्तरात्मना । तृणीकृत्य तद्रक्षः स परुषं वचनं अब्रवीत् ॥
Verse 10
लोकनाथस्यरामस्यसखादासोऽस्मिराक्षस ।नमयामोक्ष्यसेऽद्यत्वंपार्थिवेन्द्रस्यतेजसा ।।।।
लोकनाथस्य रामस्य सखा दासोऽस्मि राक्षस । पार्थिवेन्द्रस्य तस्य तेजसा त्वमद्य मत्तो न मोक्ष्यसे ॥
Verse 11
इत्युक्त्वासहसोत्पत्यपुप्लुवेतस्यचोपरि ।आकृष्यमुकुटंचित्रंपातयित्वाऽपतद्भुवि ।।।।
इत्युक्त्वा सहसोत्पत्य तस्योपरि पुप्लुवे । चित्रं मुकुटमाकृष्य पातयित्वा भुव्यपतत् ॥
Verse 12
समीक्ष्यतूर्णमायान्तमबभाषेनिशाचरः ।सुग्रीवस्त्वपरोक्षम् मेहीनग्रीवोभविष्यसि ।।।।
सुग्रीवं तूर्णमायान्तं समीक्ष्य निशाचराधिपः रावणोऽब्रवीत्— “सुग्रीव, मम प्रत्यक्षं स्थितोऽसि; अद्य त्वं हीनग्रीवो भविष्यसि।”
Verse 13
इत्युक्त्वोत्थायतंक्षिप्रंबाहुभ्यामाक्षिपत्तले ।कन्तुवत्तंसमुत्थायबाहुभ्यामाक्षिपद्धरि ।।।।
इत्युक्त्वा स उत्थाय तं क्षिप्रं बाहुभ्यां तलेऽक्षिपत्। हरिस्तु कन्दुवदुत्प्लुत्य पुनर्बाहुभ्यां तं प्रत्याक्षिपद्धरि॥
Verse 14
परस्परंस्वेदविदग्धगात्रौपरस्परंशोणितदिग्धदेहौ ।परस्परंलशिष्टनिरुद्धचेष्टौपरस्परंशाल्मलिकिंशुकौयधा ।।।।मुष्टिप्रहारैश्चतलप्रहारैररत्निघातैश्चकराग्रघातैः ।तौचक्रतुर्युद्धमसह्यरूपंमहाबलौराक्षसवानरेन्द्रौ ।।।।
परस्परं स्वेदविदग्धगात्रौ परस्परं शोणितदिग्धदेहौ। परस्परं लशिष्टनिरुद्धचेष्टौ शाल्मलिकिंशुकाविव रक्तवर्णौ॥ मुष्टिप्रहारैस्तलप्रहारैररत्निघातैः कराग्रघातैश्च। तौ चक्रतुर्नियुद्धमसह्यरूपं महाबलौ राक्षसवानरेन्द्रौ॥
Verse 15
परस्परंस्वेदविदग्धगात्रौपरस्परंशोणितदिग्धदेहौ ।परस्परंलशिष्टनिरुद्धचेष्टौपरस्परंशाल्मलिकिंशुकौयधा ।।6.40.14।।मुष्टिप्रहारैश्चतलप्रहारैररत्निघातैश्चकराग्रघातैः ।तौचक्रतुर्युद्धमसह्यरूपंमहाबलौराक्षसवानरेन्द्रौ ।।6.40.15।।
गोपुरवेदिमध्ये तौ भृशमुग्रवेगौ चिरकालं नियुद्धं कृत्वा। उत्क्षिप्य चोत्क्षिप्य विनम्य देहौ पादक्रमैर्गोपुरवेदिलग्नौ॥
Verse 16
कृत्वानियुद्धंभृशमुग्रवेगौकालंचिर, गोपुरवेदिमध्ये ।उत्क्षिप्यचोत्क्षिप्यविनम्यदेहौपादक्रमाद्गोपुरवेदिलग्नौ ।।।।
गोपुरवेदिमध्ये तौ भृशमुग्रवेगौ चिरकालं नियुद्धं कृत्वा। उत्क्षिप्य चोत्क्षिप्य विनम्य देहौ पादक्रमैर्गोपुरवेदिलग्नौ॥
Verse 17
अन्योन्यमाविध्यवेदिलग्नौतौपेततुस्सालनिखातमध्ये ।उत्पेततुर्भूतलमस्पृशन्तौस्थित्वामुहूर्तंत्वभिनिश्श्वसन्तौ ।।।।
अन्योन्यमाविध्य वेदिलग्नौ तौ पेततुः सालनिखातमध्ये। स्थित्वा मुहूर्तं त्वभिनिश्श्वसन्तौ उत्पेततुर्भूतलमस्पृशन्तौ॥
Verse 18
आलिङ् ग्यचालिङ् ग्यचबाहुयोक्स्रैस्संयोजयामासतुराहवेतौ ।सम्रम्भशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौसंचेरतुस्सम्प्रतियुद्धमार्गैः ।।।।
आलिङ्ग्य पुनरालिङ्ग्य बाहुबलप्रपीडितवक्षसौ तौ रणमध्ये पुनः पुनः संयोजयामासतुः। सम्रम्भशिक्षाबलसमन्वितौ सन्निकृष्टयुद्धमार्गेषु विचेरतुः॥
Verse 19
शार्दूरसिंहाविवजातदर्पौगजेन्द्रपोताविवसम्प्रयुक्तौ ।संहत्यचापीड्यचतावुरोभ्यांनिपेततुर्वैयुगपद्धरण्याम् ।।।।
शार्दूलसिंहाविव जातदर्पौ गजेन्द्रपोताविव सम्प्रयुक्तौ। संहत्य चापीड्य च तावुरोभ्यां युगपद्धरण्यां निपेततुः॥
Verse 20
उद्यम्यचान्योन्यमधिक्षिपन्तौसञ्चक्रमातेबहुयुद्धमार्गे: ।व्यायामशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौक्लमंनतौजग्मतुराशुवीरौ ।।।।
उद्यम्य चान्योन्यमधिक्षिपन्तौ बहुयुद्धमार्गेषु सञ्चक्रमाते। व्यायामशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौ क्लमं न तौ जग्मतुराशु वीरौ॥
Verse 21
बाहूत्तमैर्वारणवारणाभैर्निवारयन्तौवरवारणाभौ ।चिरेणकालेनतुसम्प्रयुक्तौसञ्चेरतुर्मण्डलमार्गमाशु ।।।।
बाहूत्तमैः परस्परं निवारयन्तौ वरवारणाभौ । चिरकालं सम्यक् सम्प्रयुक्तौ शीघ्रं मण्डलमार्गेण सञ्चेरतुः ॥
Verse 22
तौपरस्परमासाद्ययत्तावन्योन्यसूदने ।मार्जाराविवभक्ष्यार्थेऽवितस्थातेमुहुर्मुहुः ।।।।
तौ परस्परमासाद्य अन्योन्यसूदने रतौ । मार्जाराविव भक्ष्यार्थे मुहुर्मुहुः वितस्थाते ॥
Verse 23
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।।।
मण्डलानि विचित्राणि स्थानानि विविधानि च । गतप्रत्यागतानि च तिरश्चीनवक्रगतानि च ॥ प्रहाराणां परिमोक्षं वर्जनं परिधावनम् । अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानं सविग्रहम् ॥ परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् । उपन्यस्तमपव्यस्तं युद्धमार्गविशारदौ ॥ तौ सञ्चेचेरतुरन्योन्यं वानरेन्द्रश्च रावणः ॥
Verse 24
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
एतस्मिन्नन्तरे रक्षो मायाबलमात्मनः आरब्धुमुपसंपेदे । तं ज्ञात्वा वानराधिपः जितकाशी जितक्लमः आकाशमुत्पपात ॥ रावणः स्थित एवात्र हरिराज इव वञ्चितः ॥
Verse 25
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानं सविग्रहम् । परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ॥
Verse 26
मण्डलानिविचित्राणिस्थानानिविविधानिच ।मूत्रकाणिचित्राणिगतप्रत्यागतानिच ।।6.40.23।।तिरच्शीनगतान्येवतथावक्रगतानिच ।परिमोक्षंप्रहाराणांवर्जनंपरिधावनम् ।।6.40.24।।अभिद्रवणमाप्लावमावस्थानंसविग्रहम् ।परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ।।6.40.25।।उपन्यस्तपमन्यस्तंयुद्धमार्गविशारदौ ।तौसञ्चेचेरतुरन्योन्यंवानरेन्द्रश्चरावणः ।।6.40.26।।
युद्धमार्गविशारदौ वानरेन्द्ररावणौ परस्परं विचित्रमण्डलैः सञ्चेरतुः। गोमूत्रकवक्ररेखावत् गतिप्रत्यागतैः तिरश्चीनवक्रगमनैश्च, प्रहारपरिमोक्षवर्जनपरिधावनैः, अभिद्रवणाप्लावावस्थानैः, परावृत्तापावृत्तापद्रुतावप्लुतैः, उपन्यस्तापान्यस्तहस्तैः—अन्योन्यं युद्धकौशलं प्रदर्शयामासतुः।
Verse 27
एतस्मिन्नन्तरेरक्षोमायाबलमथात्मनः ।आरब्धुमुपसंपेदेज्ञात्वातंवानराधिपः ।।।।उत्पपाततदाकाशंजितकाशीजितक्लमः ।रावणःस्थितएवात्रहरिराजेववञ्चितः ।।।।
एतस्मिन्नन्तरे रक्षो मायाबलमात्मनः आरब्धुमुपसंपेदे । तं ज्ञात्वा वानराधिपः जितकाशी जितक्लमः आकाशमुत्पपात ॥ रावणः स्थित एवात्र हरिराज इव वञ्चितः ॥
Verse 28
एतस्मिन्नन्तरेरक्षोमायाबलमथात्मनः ।आरब्धुमुपसंपेदेज्ञात्वातंवानराधिपः ।।6.40.27।।उत्पपाततदाकाशंजितकाशीजितक्लमः ।रावणःस्थितएवात्रहरिराजेववञ्चितः ।।6.40.28।।
एतस्मिन्नन्तरे रक्षो रावणः स्वमायाबलं प्रदर्शयितुम् आरब्धुमुपसंपेदे। तदभिप्रायं ज्ञात्वा वानराधिपः जितकाशी जितक्लमः सन् तदा आकाशम् उत्पपात। रावणस्तु तत्रैव स्थितः, हरिराजेन वञ्चित इव।
Verse 29
अथहरिवरनाथःप्राप्यसङ्ग्रामकीर्तिंनिशिचरपतिमाजौयोजयित्वाश्रमेण ।गगनमतिविशालंलङ्घयित्वार्कसूनुर्हरिगणमध्येरामपार्श्वंजगाम ।।।।
अथ हरिवरनाथः सङ्ग्रामकीर्तिं प्राप्य, निशिचरपतिमाजौ श्रमेण योजयित्वा । अतिविशालं गगनं लङ्घयित्वा अर्कसूनुः, हरिगणमध्यॆ रामपार्श्वं जगाम ॥
Verse 30
इतिससवितृसूनुस्तत्रतत्कर्मकृत्वापवनगतिरनीकंप्राविशत्ससम्प्रहृष्टः ।रघुवरनृपसूनोद्वर्धयन्युद्धहर्षंतरुमृगगणमुख्यैःपूज्यमानोहरीन्द्रः ।।।।
इति स सवितृसूनुः तत्कर्म कृत्वा, पवनगतिः सम्प्रहृष्टः अनीकं प्राविशत् । रघुवरनृपसूनोः युद्धहर्षं वर्धयन्, तरुमृगगणमुख्यैः पूज्यमानो हरीन्द्रः ॥
Frequently Asked Questions
Sugrīva’s action tests allied dharma: he must balance personal fury against disciplined service. He initiates combat to challenge Rāvaṇa’s arrogance and signal allegiance to Rāma, yet disengages after exhausting the enemy rather than pursuing uncontrolled escalation, aligning valor with strategic restraint.
The dialogue frames legitimate power as moral and relational: Sugrīva defines his identity through seva to a dharmic ruler (“lokanātha” Rāma), while the fallen diadem dramatizes that sovereignty without righteousness can be publicly unseated, even before final defeat.
Key landmarks include Suvelā (the observation peak), Laṅkā on Trikūṭa (city-topography and fortification), and the gopura (towered battlement). Cultural markers of kingship—cāmara, victory parasol, crown, sandal paste, and ornamentation—function as visual metadata for royal presence and contested legitimacy.