Sarga 39
लङ्कादर्शनम् (Viewing Laṅkā and its Forest-Gardens)
युद्धकाण्ड
अथ सुवेलशिखरे जागरिताः कपिप्रधानाः लङ्कायाः वनानि उद्यानानि च ददृशुः। तत्र कोकिल-क्रौञ्च-मयूर-भ्रमरनिनादैः शब्दितानि, पुष्पगन्धवहैः समीरैः स्पृष्टानि, रमणीयानि काननानि प्रकाशन्ते। केचित् कामरूपिणः कपयः हृष्टाः प्रविशन्ति; अन्ये सुग्रीवेणानुज्ञाताः ध्वजपताकाभिरलङ्कृतां पुरीं प्रति वेगेन प्रधावन्ति, नादैः पक्षिणो महापशूंश्च त्रासयन्तः, रजःसमूहं चोत्थापयन्तः। ततः दृष्टिः त्रिकूटशिखरं प्रति समुत्क्षिप्यते—पुष्पाच्छन्नं दीप्तिमत्, प्रायः दुर्गमं च—यस्योपरि लङ्का प्रतिष्ठिता, तस्याः विस्तारदीर्घ्ये च निर्दिष्टे। गगनरेखायां गगनचुम्बिनो गोपुराः, सुवर्णरजतप्राकाराः, मेघसमूहसदृशाः प्रासादाश्च निरूप्यन्ते; मध्ये कश्चन प्रासादो वैष्णवधामसदृश इव वर्ण्यते। सहस्रस्तम्भः प्रासादः, शतराक्षसैः संरक्षितः, लङ्कायाः भूषणत्वेन विशेषतः प्रकाश्यते। अन्ते श्रीरामः लक्ष्मणेन सह कपिसैन्यसमेतः रत्नभूषितां समृद्धां, यन्त्रितद्वारां महापुरीं विलोक्य विस्मयं जगाम। एवं लङ्कादर्शनं कृत्वा कथा परितः परिघाताय युद्धाय च उपक्रमते।
Shlokas
Verse 1
तांरात्रिमुषितास्तत्रसुवेलेहरिपुङ्गवाः ।लङ्कायांददृशुर्वीरावनान्युपवनानिच ।।6.39.1।।
तां रात्रिमुषितास्तत्र सुवेले हरिपुङ्गवाः; लङ्कायां ददृशुर्वीरा वनान्युपवनानि च।
Verse 2
समसौम्यानिरम्याणिविशालान्यायतानिच ।दृष्टिरम्याणितेदृष्टवाबभूवुर्जातविस्मयाः ।।6.39.2।।
शतयोजनविस्तीर्णं विमलं चारुदर्शनम्। श्लक्ष्णं श्रीमन्महच्चैव दुष्प्रापं शकुनैरपि॥ मनसाऽपि दुरारोहं किं पुनः कर्मणा जनैः। समसौम्यानि रम्याणि विशालान्यायतानि च दृष्ट्वा ते जातविस्मयाः बभूवुः॥
Verse 3
चम्पकाशोकपुन्नागसालतालसमाकुला ।तमालवनसञ्छन्नानागमालासमावृता ।।6.39.3।।हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैस्सप्तपर्णैश्चपुष्पितैः ।तिलकैःकर्णिकारैश्चपाटलैश्चसमन्ततः ।।6.39.4।।शुशुभेपुष्पिताग्रैश्चलतापरिगतैर्द्रुमैः ।लङ्काबहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती ।।6.39.5।।विचित्रकुसुमोपेतैरक्तकोमलपल्लवैः ।शाद्वलैश्चतथानीपैश्चित्राभिर्वनराजिभिः ।।6.39.6।।
चम्पकाशोकपुन्नागसालतालैः समाकुला, तमालवनसञ्छन्ना नागमालासमावृता। हिन्तालार्जुननीपैः सप्तपर्णैश्च पुष्पितैः, तिलकैः कर्णिकारैश्च पाटलैश्च समन्ततः। पुष्पिताग्रैर्लतापरिगतैर्द्रुमैः सा शुशुभे; बहुविधैर्दिव्यैर्वनैर्लङ्का यथेन्द्रस्यामरावती। विचित्रकुसुमोपेता रक्तकोमलपल्लवा, शाद्वलैश्च तथा नीपैश्चित्राभिर्वनराजिभिः विराजिता।
Verse 4
चम्पकाशोकपुन्नागसालतालसमाकुला ।तमालवनसञ्छन्नानागमालासमावृता ।।6.39.3।।हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैस्सप्तपर्णैश्चपुष्पितैः ।तिलकैःकर्णिकारैश्चपाटलैश्चसमन्ततः ।।6.39.4।।शुशुभेपुष्पिताग्रैश्चलतापरिगतैर्द्रुमैः ।लङ्काबहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती ।।6.39.5।।विचित्रकुसुमोपेतैरक्तकोमलपल्लवैः ।शाद्वलैश्चतथानीपैश्चित्राभिर्वनराजिभिः ।।6.39.6।।
चम्पकाशोकपुन्नागसालतालैः समाकुला, तमालवनसञ्छन्ना नागमालासमावृता। हिन्तालार्जुननीपैः सप्तपर्णैश्च पुष्पितैः, तिलकैः कर्णिकारैश्च पाटलैश्च समन्ततः। पुष्पिताग्रैर्लतापरिगतैर्द्रुमैः सा शुशुभे; बहुविधैर्दिव्यैर्वनैर्लङ्का यथेन्द्रस्यामरावती। विचित्रकुसुमोपेता रक्तकोमलपल्लवा, शाद्वलैश्च तथा नीपैश्चित्राभिर्वनराजिभिः विराजिता।
Verse 5
चम्पकाशोकपुन्नागसालतालसमाकुला ।तमालवनसञ्छन्नानागमालासमावृता ।।6.39.3।।हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैस्सप्तपर्णैश्चपुष्पितैः ।तिलकैःकर्णिकारैश्चपाटलैश्चसमन्ततः ।।6.39.4।।शुशुभेपुष्पिताग्रैश्चलतापरिगतैर्द्रुमैः ।लङ्काबहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती ।।6.39.5।।विचित्रकुसुमोपेतैरक्तकोमलपल्लवैः ।शाद्वलैश्चतथानीपैश्चित्राभिर्वनराजिभिः ।।6.39.6।।
चम्पकाशोकपुन्नागसालतालैः समाकुला, तमालवनसञ्छन्ना नागमालासमावृता। हिन्तालार्जुननीपैः सप्तपर्णैश्च पुष्पितैः, तिलकैः कर्णिकारैश्च पाटलैश्च समन्ततः। पुष्पिताग्रैर्लतापरिगतैर्द्रुमैः सा शुशुभे; बहुविधैर्दिव्यैर्वनैर्लङ्का यथेन्द्रस्यामरावती। विचित्रकुसुमोपेता रक्तकोमलपल्लवा, शाद्वलैश्च तथा नीपैश्चित्राभिर्वनराजिभिः विराजिता।
Verse 6
चम्पकाशोकपुन्नागसालतालसमाकुला ।तमालवनसञ्छन्नानागमालासमावृता ।।6.39.3।।हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैस्सप्तपर्णैश्चपुष्पितैः ।तिलकैःकर्णिकारैश्चपाटलैश्चसमन्ततः ।।6.39.4।।शुशुभेपुष्पिताग्रैश्चलतापरिगतैर्द्रुमैः ।लङ्काबहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती ।।6.39.5।।विचित्रकुसुमोपेतैरक्तकोमलपल्लवैः ।शाद्वलैश्चतथानीपैश्चित्राभिर्वनराजिभिः ।।6.39.6।।
चम्पकाशोकपुन्नागसालतालैः समाकुला, तमालवनसञ्छन्ना नागमालासमावृता। हिन्तालार्जुननीपैः सप्तपर्णैश्च पुष्पितैः, तिलकैः कर्णिकारैश्च पाटलैश्च समन्ततः। पुष्पिताग्रैर्लतापरिगतैर्द्रुमैः सा शुशुभे; बहुविधैर्दिव्यैर्वनैर्लङ्का यथेन्द्रस्यामरावती। विचित्रकुसुमोपेता रक्तकोमलपल्लवा, शाद्वलैश्च तथा नीपैश्चित्राभिर्वनराजिभिः विराजिता।
Verse 7
गन्धाढ्यान्यभिरम्याणिपुष्पाणिचफलानिच ।धारयन्त्यगमास्तत्रभूषणानीवमानवाः ।।6.39.7।।
तत्रागताः तरवो गन्धाढ्यानि मनोहराणि पुष्पाणि फलानि च धारयन्ति स्म, यथा मानवाः भूषणानीव विभूषयन्ति।
Verse 8
तच्चैत्ररथसङ्काशंमनोज्ञंनन्दनोपमम् ।वनंसर्वरर्तुकंरम्यंशुशुभेषटपदायुतम् ।।6.39.8।।
तद्वनं चैत्ररथसङ्काशं मनोज्ञं नन्दनोपमम्; सर्वर्तुकं रम्यं षटपदायुतं शुशुभे।
Verse 9
नत्यूहकोयष्टिमकैर्नृत्यमानैश्चबर्हिभि ।रुतंपरभृतानांचशुश्रुवुर्वन्निर्झरे ।।6.39.9।।
तस्मिन् निर्झरवति वने नत्यूहकोयष्टिमकानां बर्हिणां च नृत्यमानानां रुतं, परभृतानां च कूजितं शुश्रुवुः।
Verse 10
नित्यमत्तविहङ्गानिभ्रमराचरितानिच ।कोकिलाकुलषण्डानिविहगाभिरुतानिच ।।6.39.10।।भृङ्गराजाभिगीतानिभ्रमरैस्सेवितानिच ।कोणालकविघुष्टानिसारसाभिरुतानिच ।।6.39.11।।विविशुस्तेततस्तानिवनान्युपवनानिच ।हृष्टाःप्रमुदितावीराहरयःकामरूपिणः ।।6.39.12।।
ततः कामरूपिणो हृष्टाः प्रमुदिता वीरा हरयः नित्यमत्तविहङ्गभ्रमराचरितेषु, कोकिलाकुलषण्डविहगाभिरुतभृङ्गराजाभिगीतभ्रमरसेवितकोणालकविघुष्टसारसाभिरुतेषु वनान्युपवनानि च विविशुः।
Verse 11
नित्यमत्तविहङ्गानिभ्रमराचरितानिच ।कोकिलाकुलषण्डानिविहगाभिरुतानिच ।।6.39.10।।भृङ्गराजाभिगीतानिभ्रमरैस्सेवितानिच ।कोणालकविघुष्टानिसारसाभिरुतानिच ।।6.39.11।।विविशुस्तेततस्तानिवनान्युपवनानिच ।हृष्टाःप्रमुदितावीराहरयःकामरूपिणः ।।6.39.12।।
भृङ्गराजाभिगीतानि भ्रमरैस्सेवितानि च । कोणालकविघुष्टानि सारसाभिरुतानि च ॥
Verse 12
नित्यमत्तविहङ्गानिभ्रमराचरितानिच ।कोकिलाकुलषण्डानिविहगाभिरुतानिच ।।6.39.10।।भृङ्गराजाभिगीतानिभ्रमरैस्सेवितानिच ।कोणालकविघुष्टानिसारसाभिरुतानिच ।।6.39.11।।विविशुस्तेततस्तानिवनान्युपवनानिच ।हृष्टाःप्रमुदितावीराहरयःकामरूपिणः ।।6.39.12।।
ततः हृष्टाः प्रमुदिता वीरा हरयः कामरूपिणः । तानि वनान्युपवनानि च विविशुः ॥
Verse 13
तेषांप्रविशतांतत्रवानराणांमहौजसाम् ।पुष्पसंसर्गसुरभिर्ववौघ्राणसुखोऽनिलः ।।6.39.13।।
तेषां तत्र प्रविशतां महौजसां वानराणां पुष्पसंसर्गसुरभिः घ्राणसुखोऽनिलः ववौ।
Verse 14
अन्येतुहरिवीराणांयूथान्निष्क्रम्ययूथपाः ।सुग्रीवेणाभ्यनुज्ञातालङ्कांजग्मुःपताकिनीम् ।।6.39.14।।
अन्ये तु हरिवीराणां यूथान्निष्क्रम्य यूथपाः । सुग्रीवेणाभ्यनुज्ञाता लङ्कां जग्मुः पताकिनीम् ॥
Verse 15
वित्रासयन्तोविहगांस्त्रासयन्तोमृगद्विपान् ।कम्पयन्तश्चतांलङ्कांनादैस्तेनदतांवराः ।।6.39.15।।
नदतां वरास्ते नादैः प्रचण्डैः पुरतः प्रचक्रमुः। विहगान् वित्रासयन्तः मृगद्विपांश्च त्रासयन्तः, तां लङ्कामपि कम्पयन्तः॥
Verse 16
कुर्वन्तस्तेमहावेगामहींचरणपीडिताम् ।रजश्चसहसैवोर्थ्वंजगामचरणोत्थितम् ।।6.39.16।।
महावेगास्ते चरणपीडितां महीं कुर्वन्तः प्रचण्डम्। चरणोत्थितं रजः सहसैवोर्ध्वं जगाम॥
Verse 17
ऋक्षास्सिंहावराहाश्चमहिषावारणामृगाः ।तेनशब्देनवित्रस्ताजग्मुर्भीतादिशोदश ।।6.39.17।।
ऋक्षाः सिंहावराहाश्च महिषा वारणामृगाः। तेन शब्देन वित्रस्ता भीताः दिशो दश जग्मुः॥
Verse 18
शिखरंतत्त्रिकूटस्यप्रांशुचैकंदिविस्पृशम् ।समन्तात्पुष्पसंञ्छन्नंमहारजतसन्निभम् ।।6.39.18।।शतयोजनविस्तीर्णंविमलंचारुदर्शनम् ।श्लक्ष्णंश्रीमन्महच्छैवदुष्प्रापंशकुनैरपि ।।6.39.19।।मनसाऽपिदुरारोहंकिंपुनःकर्मणाजनैः ।
त्रिकूटस्य तच्छिखरं प्रांशु एकं दिविस्पृशम्। समन्तात् पुष्पसंछन्नं महारजतसन्निभम्॥
Verse 19
शिखरंतत्त्रिकूटस्यप्रांशुचैकंदिविस्पृशम् ।समन्तात्पुष्पसंञ्छन्नंमहारजतसन्निभम् ।।6.39.18।।शतयोजनविस्तीर्णंविमलंचारुदर्शनम् ।श्लक्ष्णंश्रीमन्महच्छैवदुष्प्रापंशकुनैरपि ।।6.39.19।।मनसाऽपिदुरारोहंकिंपुनःकर्मणाजनैः ।
त्रिकूटस्य तच्छिखरं प्रांशु एकं दिविस्पृशम्। समन्तात् पुष्पसंछन्नं महारजतसन्निभम्॥
Verse 20
निविष्टातत्रशिखरेलङ्कारावणपालिता ।।6.39.20।।शतयोजनविस्तीर्णात्रिंशद्योजनमायता ।
तस्मिन् शिखरे रावणपालिता लङ्का निविष्टा; सा शतयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता च।
Verse 21
सापुरीगोपुरैरुच्चैःपाण्डुराम्बुदसन्निभैः ।काञ्चनेनचशालेनराजतेनचशोभते ।।6.39.21।।
सा पुरी उच्चैर्गोपुरैः पाण्डुराम्बुदसन्निभैः शोभते; काञ्चनेन च शालेन राजतेन च विभूषिता विराजते।
Verse 22
प्रासादैश्चविमानैश्चलङ्कापरमभूषिता ।घनैरिवाऽतपापायेमध्यमंवैष्णवंपदम् ।।6.39.22।।
प्रासादैश्च विमानैश्च लङ्का परमभूषिता; मध्ये च तस्याः घनैरिवातपापाये दीप्तं वैष्णवं पदमिवाभात्।
Verse 23
यस्यांस्तम्भसहस्रेणप्रासादस्समलङ्कृतः ।कैलासशिखराकारोदृश्यतेखमिवोललिखन् ।।6.39.23।।चैत्यस्सराक्षसेन्द्रस्यबभूवपुरभूषणम् ।शतेनरक्षसांनित्यंयस्समग्रेणरक्ष्यते ।।6.39.24।।
तस्यां पुर्यां सहस्रस्तम्भैः समलङ्कृतः कैलासशिखराकारः प्रासादो दृश्यते स्म, खमिवोल्लिखन्निव। स च राक्षसेन्द्रस्य चैत्यप्रायः प्रासादः पुरभूषणं बभूव, यः शतेन रक्षसां नित्यं समग्रेण रक्ष्यते स्म।
Verse 24
यस्यांस्तम्भसहस्रेणप्रासादस्समलङ्कृतः ।कैलासशिखराकारोदृश्यतेखमिवोललिखन् ।।6.39.23।।चैत्यस्सराक्षसेन्द्रस्यबभूवपुरभूषणम् ।शतेनरक्षसांनित्यंयस्समग्रेणरक्ष्यते ।।6.39.24।।
तस्यां पुर्यां सहस्रस्तम्भैः समलङ्कृतः कैलासशिखराकारः प्रासादो दृश्यते स्म, खमिवोल्लिखन्निव। स च राक्षसेन्द्रस्य चैत्यप्रायः प्रासादः पुरभूषणं बभूव, यः शतेन रक्षसां नित्यं समग्रेण रक्ष्यते स्म।
Verse 25
मनोज्ञांकाननवतींपर्वतैरुपशोभिताम् ।नानाधातुविचित्रैश्चउद्यानैरुपशोभिताम् ।।6.39.25।।नानाविहङ्गासङ्घुष्टांनानामृगनिषेविताम् ।नानाकुसुमसञ्छन्नांनानाराक्षससेविताम् ।।6.39.26।।तांसमृद्धांसमृद्धार्धांलक्ष्मीनान्लक्ष्मणाग्रजः ।रावणस्यपुरींरामोददर्शसहवानरैः ।।6.39.27।।
सा पुरी मनोज्ञा काननवती पर्वतैरुपशोभिता, नानाधातुविचित्रैश्चोद्यानैरपि विराजिता। नानाविहङ्गसङ्घुष्टा नानामृगनिषेविता, नानाकुसुमसञ्छन्ना नानाराक्षससेविता। तां समृद्धां समृद्धार्थां रावणस्य पुरीं रामो लक्ष्मणाग्रजः सह वानरैर्ददर्श।
Verse 26
मनोज्ञांकाननवतींपर्वतैरुपशोभिताम् ।नानाधातुविचित्रैश्चउद्यानैरुपशोभिताम् ।।6.39.25।।नानाविहङ्गासङ्घुष्टांनानामृगनिषेविताम् ।नानाकुसुमसञ्छन्नांनानाराक्षससेविताम् ।।6.39.26।।तांसमृद्धांसमृद्धार्धांलक्ष्मीनान्लक्ष्मणाग्रजः ।रावणस्यपुरींरामोददर्शसहवानरैः ।।6.39.27।।
सा पुरी मनोज्ञा काननवती पर्वतैरुपशोभिता, नानाधातुविचित्रैश्चोद्यानैरपि विराजिता। नानाविहङ्गसङ्घुष्टा नानामृगनिषेविता, नानाकुसुमसञ्छन्ना नानाराक्षससेविता। तां समृद्धां समृद्धार्थां रावणस्य पुरीं रामो लक्ष्मणाग्रजः सह वानरैर्ददर्श।
Verse 27
मनोज्ञांकाननवतींपर्वतैरुपशोभिताम् ।नानाधातुविचित्रैश्चउद्यानैरुपशोभिताम् ।।6.39.25।।नानाविहङ्गासङ्घुष्टांनानामृगनिषेविताम् ।नानाकुसुमसञ्छन्नांनानाराक्षससेविताम् ।।6.39.26।।तांसमृद्धांसमृद्धार्धांलक्ष्मीनान्लक्ष्मणाग्रजः ।रावणस्यपुरींरामोददर्शसहवानरैः ।।6.39.27।।
सा पुरी मनोज्ञा काननवती पर्वतैरुपशोभिता, नानाधातुविचित्रैश्चोद्यानैरपि विराजिता। नानाविहङ्गसङ्घुष्टा नानामृगनिषेविता, नानाकुसुमसञ्छन्ना नानाराक्षससेविता। तां समृद्धां समृद्धार्थां रावणस्य पुरीं रामो लक्ष्मणाग्रजः सह वानरैर्ददर्श।
Verse 28
तांमहागृहसम्बाधांदृष्टवालक्ष्मणपूर्वजः ।नगरीममरप्रख्योविस्मयंप्राप्यवीर्यवान् ।।6.39.28।।
तां महागृहसम्बाधां नगरीं दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजो वीर्यवान् अमरप्रख्यः विस्मयं प्राप।
Verse 29
तांरत्नपूर्णांबहुसंविधानांप्रासादमालाभिरलङ्कृतांच ।पुरींमहायन्त्रकवाटमुख्यांददर्शरामोमहताबलेन ।।6.39.29।।
तां रत्नपूर्णां बहुसंविधानां प्रासादमालाभिरलङ्कृतां, महायन्त्रकवाटमुख्यां पुरीं रामो महता बलेन ददर्श।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is controlled entry and reconnaissance: some Vānara leaders enter the groves joyfully, while others proceed toward the city only after Sugrīva’s authorization—framing movement into enemy space as disciplined, command-governed action rather than impulsive violence.
The chapter teaches that perception precedes action: careful observation of terrain, civic defenses, and morale-relevant symbols (flags, towers, engineered gates) is integral to righteous strategy, balancing wonder at prosperity with preparedness for duty.
Key landmarks include Suvela (the vigil point), Trikūṭa’s peak (the city’s elevated seat), Laṅkā’s forest-gardens with cascades and birdlife, the gopura skyline, gold-and-silver fortifications, the central palace compared to a Vaiṣṇava abode, and the guarded thousand-pillared palace.