Sarga 37
लङ्काद्वारव्यूहवर्णनम् / Disposition at the Gates of Lanka
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सप्तत्रिंशे सर्गे लङ्कापुरीं प्रति प्रस्थितानां वानरसेनानायकानां सुग्रीव-हनूमत्-जाम्बवान्-अङ्गद-नलादीनां च समागमः, तथा विजयाय मन्त्रणा वर्ण्यते। तदा विभीषणः स्वमन्त्रिभिः कृतां गूढचर्यां निवेदयति—दूताः पक्षिरूपेण लङ्कां प्रविश्य रावणस्य दुर्गव्यूहं, द्वाररक्षणव्यवस्थां, सेनाविन्यासं च सम्यगवलोक्य यथावृत्तं समाचारं प्रत्याहरन्। राक्षसानां रक्षणं देशतः विभक्तम्—पूर्वद्वारे प्रहस्तः, दक्षिणद्वारे महापार्श्व-महोदरौ, पश्चिमद्वारे नानायुधधरैः सह इन्द्रजित्, उत्तरद्वारे स्वयं रावणः क्रुद्धः सन्नपि बहुभिः रक्षितः; नगरमध्यभागे विरूपाक्षः स्थितः। ततः गज-रथ-अश्व-पदातिसैन्यस्य महती संख्या निरूप्य युद्धस्य महत्त्वं प्रकाश्यते। अनन्तरं श्रीरामः कार्यविभागं करोति—पूर्वे प्रहस्तप्रतिघाताय नीलं नियुङ्क्ते, दक्षिणे महापार्श्व-महोदरयोः प्रतियुद्धाय अङ्गदं, पश्चिमे इन्द्रजितं प्रति हनूमन्तं, उत्तरद्वारे रावणस्थिते प्रवेशाय लक्ष्मणेन सह स्वयमेव गच्छति; मध्ये सुग्रीव-जाम्बवान्-विभीषणाः स्थातुं निर्दिश्यन्ते। पश्चात् परिचयविधिः प्रख्याप्यते—वानराः मानुषरूपं न धारयेयुः; केवलं सप्त जनाः (राम-लक्ष्मणौ तथा विभीषणादयः केचन) मानुषरूपेण युध्येरन्। ततः श्रीरामः सुवेलं आरोढुं लङ्कां प्रति सेनया सहाभ्युद्यतं निश्चिनोति।
Shlokas
Verse 1
नरवानरराजौतौसतुवायुसुतःकपिः ।जाम्बवानृक्षराजश्चराक्षसश्चविभीषणः ।।।।अङ्गदोवालिपुत्रश्चसौमित्रिश्शरभःकपिः ।सुषेणस्सहदायादोमैन्दोद्विविदएवच ।।।।गजोगवाक्षःकुमुदोनलोऽथपनसस्तथा ।अमित्रविषयंप्राप्तास्समवेतास्समर्धयन् ।।।।
सुग्रीवो नरवानरराजः, वायुसुतो हनुमान् कपिः, ऋक्षराजो जाम्बवान्, राक्षसश्च विभीषणः । अङ्गदो वालिपुत्रः, सौमित्रिर्लक्ष्मणः, शरभः कपिः, सुषेणः सहदायादः, मैन्दो द्विविदश्च, गजो गवाक्षः कुमुदो नलः पनसस्तथा—अमित्रविषयं प्राप्य समवेताः समर्धयन् ॥
Verse 2
नरवानरराजौतौसतुवायुसुतःकपिः ।जाम्बवानृक्षराजश्चराक्षसश्चविभीषणः ।।6.37.1।।अङ्गदोवालिपुत्रश्चसौमित्रिश्शरभःकपिः ।सुषेणस्सहदायादोमैन्दोद्विविदएवच ।।6.37.2।।गजोगवाक्षःकुमुदोनलोऽथपनसस्तथा ।अमित्रविषयंप्राप्तास्समवेतास्समर्धयन् ।।6.37.3।।
अङ्गदो वालिपुत्रश्च सौमित्रिः शरभः कपिः । सुषेणः सहदायादो मैन्दो द्विविद एव च ॥
Verse 3
नरवानरराजौतौसतुवायुसुतःकपिः ।जाम्बवानृक्षराजश्चराक्षसश्चविभीषणः ।।6.37.1।।अङ्गदोवालिपुत्रश्चसौमित्रिश्शरभःकपिः ।सुषेणस्सहदायादोमैन्दोद्विविदएवच ।।6.37.2।।गजोगवाक्षःकुमुदोनलोऽथपनसस्तथा ।अमित्रविषयंप्राप्तास्समवेतास्समर्धयन् ।।6.37.3।।
गजो गवाक्षः कुमुदो नलोऽथ पनसस्तथा । अमित्रविषयं प्राप्ताः समवेताः समर्धयन् ॥
Verse 4
इयंसालक्षयतेलङ्कापुरीरावणपालिता ।सासुरोरगगन्धर्वैरमरैरपिदुर्जया ।।।।
इयं लङ्कापुरी रावणपालिता अद्य साक्षात् लक्ष्यते। सा सुरोरगगन्धर्वैः अमरैरपि दुर्जया इव प्रतिभाति॥
Verse 5
कार्यसिद्धिंपुरस्कृत्यमन्द्रयध्वंविनिर्णये ।नित्यंसन्निहितोह्यत्ररावणोराक्षसाधिपः ।।।।
कार्यसिद्धिं पुरस्कृत्य मन्द्रयध्वं विनिर्णये। नित्यं सन्निहितो ह्यत्र रावणो राक्षसाधिपः॥
Verse 6
तथातेषुब्रुवाणेषुरावणावरजोऽब्रवीत् ।वाक्यमग्राम्यपदवत्पुष्कलार्धंविभीषणः ।।।।
तथा तेषु ब्रुवाणेषु रावणावरजो विभीषणः अग्राम्यपदवत् पुष्कलार्थं वाक्यं अब्रवीत्॥
Verse 7
अनलश्शरभश्चैवसम्पातिःप्रघसस्तथा ।गत्वालङ्कांममामात्याःपुरींपुनरिहागताः ।।।।
ममामात्याः—अनलः शरभश्चैव सम्पातिः प्रघसस्तथा—लङ्कां पुरीं गत्वा पुनरेव इहागताः।
Verse 8
भूत्वाशकुनयस्सर्वेप्रविष्टाश्चरिपोर्भलम् ।विधानंविहितंयच्चतद्धृष्टवासमुपस्थिताः ।।।।
सर्वे शकुनिरूपं भूत्वा रिपोर्बलं मध्ये प्रविष्टाः; यच्च विधानं विहितं तत् दृष्ट्वा हृष्टवासा उपस्थिताः।
Verse 9
संविधानंयथाहुस्तेरावणस्यदुरात्मनः ।राम तद्ब्रुवतस्सर्वंयथात्त्वेनमेशृणु ।।।।
रावणस्य दुरात्मनः यत् संविधानं ते यथाहुः; राम, तद्ब्रुवतः सर्वं यथातत्त्वेन मे शृणु।
Verse 10
पूर्वंप्रहस्तस्सबलोद्वारमासाद्यतिष्ठति ।दक्षिणंचमहावीर्यौमहापार्श्वमहोदरौ ।।।।
पूर्वद्वारे प्रहस्तः सबलो बलवान् तिष्ठति । दक्षिणद्वारे च महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ ॥
Verse 11
इन्द्रजित्पश्चिमंद्वारंराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।पट्टसासिधनुष्मद्भिश्शूलमुद्गरपाणिभिः ।।।।नानाप्रहरणैश्शूरैरावृतोरावणात्मजः ।
पश्चिमद्वारे इन्द्रजित् राक्षसैर्बहुभिर्वृतः तस्थौ । पट्टसासिधनुष्मद्भिः शूलमुद्गरपाणिभिः नानाप्रहरणैः शूरैः आवृतो रावणात्मजः ॥
Verse 12
राक्षसानांसहस्रैस्तुबहुभिश्शस्त्रपाणिभिः ।।।।युक्तःपरमसंविग्नोराक्षर्भहुभिर्वृतः ।उत्तरंनगरद्वारंरावणस्स्वयमास्थितः ।।।।
उत्तरं नगरद्वारं रावणः स्वयमास्थितः, परमसंविग्नः; सहस्रैः बहुभिः शस्त्रपाणिभिः राक्षसैः परिवृतो युक्तश्च।
Verse 13
राक्षसानांसहस्रैस्तुबहुभिश्शस्त्रपाणिभिः ।।6.37.12।।युक्तःपरमसंविग्नोराक्षर्भहुभिर्वृतः ।उत्तरंनगरद्वारंरावणस्स्वयमास्थितः ।।6.37.13।।
एष एव वृत्तान्तः पुनरुक्तः—उत्तरं नगरद्वारं रावणः स्वयमास्थितः, परमसंविग्नः; सहस्रैः बहुभिः शस्त्रपाणिभिः राक्षसैः परिवृतः।
Verse 14
विरूपाक्षस्तुमहताशूलखडगधनुष्मता ।बलेनराक्षसैस्सार्थंमध्यमंगुल्ममास्थितः ।।।।
विरूपाक्षः तु महता बलेन शूलखड्गधनुष्मता राक्षसैः सार्धं मध्यमं गुल्मम् आस्थितः।
Verse 15
एतानेवंविधान्गुल्मान् लङ्कायांसमुदीक्ष्यते ।मामकामन्त्रिणस्सर्वेपुनशशीघ्रमिहागताः ।।।।
एतान् एवम्-विधान् गुल्मान् लङ्कायां समुदीक्ष्य, मम मन्त्रिणः सर्वे पुनः शीघ्रम् इह आगताः।
Verse 16
गजानांचसाहस्रंचरथानामयुतंपुरे ।हयानामयुतेद्वेचसाग्राकोटीचरक्षसाम् ।।।।विक्रान्ताबलवन्तश्चसंयुगेष्वाततायिनः ।इष्टाराक्षसराजस्यनित्यमेतेनिशाचराः ।।।।
पुरे गजानां साहस्रं, रथानाम् अयुतं, हयानाम् अयुते द्वे च; रक्षसां साग्राकोटी च। विक्रान्ता बलवन्तश्च संयुगेष्वाततायिनः—नित्यमेते निशाचराः राक्षसराजस्य इष्टाः।
Verse 17
गजानांचसाहस्रंचरथानामयुतंपुरे ।हयानामयुतेद्वेचसाग्राकोटीचरक्षसाम् ।।6.37.16।।विक्रान्ताबलवन्तश्चसंयुगेष्वाततायिनः ।इष्टाराक्षसराजस्यनित्यमेतेनिशाचराः ।।6.37.17।।
विक्रान्ता बलवन्तश्च संग्रामेष्वाततायिनः । राक्षसेन्द्रस्य नित्यं ते प्रियाः सन्ति निशाचराः ॥
Verse 18
एकैकस्यात्रयुद्धार्थेराक्षसस्यविशाम्पते ।परीवारस्सहस्राणांसहस्रमुपतिष्ठते ।।।।
एकैकस्यात्र युद्धार्थे राक्षसस्य नराधिप । परीवारसहस्राणां सहस्रमुपतिष्ठते ॥
Verse 19
एतांप्रवृत्तिंलङ्कायांमन्त्रिप्रोक्तांविभीषणः ।एवमुक्त्वामहाबाहूराक्षसांस्तानदर्शयत् ।।।।
एतां प्रवृत्तिं लङ्कायां मन्त्रिप्रोक्तां विभीषणः । एवमुक्त्वा महाबाहू राक्षसान् तान् अदर्शयत् ॥
Verse 20
लङ्कायांसचिवैस्सर्वंरामायप्रत्यवेदयत् ।रामंकमलपत्राक्षमिदमुत्तरमब्रवीत् ।।।।रावणावरजःश्रीमान् रामप्रियचिकीर्षया ।
लङ्कायां सचिवैः सर्वं रामाय प्रत्यवेदयत् । कमलपत्राक्षं रामम् इदमुत्तरमब्रवीत् । रावणावरजः श्रीमान् रामप्रियचिकीर्षया ॥
Verse 21
कुबेरंतुयदाराम रावणःप्रत्ययुध्यत ।।।।षष्टिश्शतसहस्राणितदानिर्यान्तिरक्षसाः ।राक्रमेणवीर्येणतेजसासत्त्वगौरवात् ।।।।सदृशाय्येऽत्रदर्पेणरावणस्यदुरात्मनः ।
राम, यदा रावणः कुबेरं प्रत्ययुध्यत, तदा षष्टिश्शतसहस्राणि रक्षसां निर्ययुः। ते पराक्रमेण वीर्येण तेजसा सत्त्वगौरवेण च तुल्याः, दुरात्मनः रावणस्य दर्पेणापि सदृशा बभूवुः।
Verse 22
कुबेरंतुयदाराम रावणःप्रत्ययुध्यत ।।6.37.21।।षष्टिश्शतसहस्राणितदानिर्यान्तिरक्षसाः ।राक्रमेणवीर्येणतेजसासत्त्वगौरवात् ।।6.37.22।।सदृशाय्येऽत्रदर्पेणरावणस्यदुरात्मनः ।
राम, यदा रावणः कुबेरं प्रत्ययुध्यत, तदा षष्टिश्शतसहस्राणि रक्षसां निर्यान्ति। ते पराक्रमेण वीर्येण तेजसा सत्त्वगौरवात् च तुल्याः; दुरात्मनः रावणस्य दर्पेण हि अत्र सदृशाः।
Verse 23
अत्रमन्युर्नकर्तव्योरोषयेत्वांनभीषये ।।।।समर्थोह्यसिवीर्येणसुराणामपिनिग्रहे ।
अत्र मन्युर्न कर्तव्यः; नाहं त्वां रोषये, न भीषये। समर्थो ह्यसि वीर्येण सुराणामपि निग्रहे।
Verse 24
तद्भवांश्चतुरङ्गेणबलेनमहातावृतः ।।।।व्यूह्येदंवानरानीकंनिर्मथिष्यतिरावणम् ।
तद्भवान् महता चतुरङ्गेण बलेन आवृतः, इदं वानरानीकं व्यूह्य रावणं निर्मथिष्यति।
Verse 25
रावणावरजेवाक्यमेवंब्रुवतिराघवः ।।।।शत्रूणांप्रतिघातार्थमिदंवचनमब्रवीत् ।
रावणावरजस्यैवं वाक्ये ब्रुवति, राघवः शत्रूणां प्रतिघातार्थं तदिदं वचनमब्रवीत्।
Verse 26
पूर्वद्वारेतुलङ्कायानीलोवानरपुङ्गवः ।।।।प्रहस्तप्रतियोद्धास्याद्वानरैर्बहुभिर्वृतः ।
लङ्कायाः पूर्वद्वारे तु नीलो वानरपुङ्गवः । प्रहस्तस्य प्रतियोद्धा स्याद् वानरैर्बहुभिर्वृतः ॥
Verse 27
अङ्गदोवालिपुत्रस्तुबलेनमहतावृतः ।।।।दक्षिणेबाधतांद्वारेमहापार्श्वमहोदरौ ।
वालिपुत्रोऽङ्गदस्तु बलेन महतावृतः । दक्षिणे द्वारि बाधेत महापार्श्वमहोदरौ ॥
Verse 28
हनुमान्पश्चिमद्वारंनिपीड्यपवनात्मजः ।।।।प्रविशत्वप्रमेयात्माबहुभिःकपिभिर्वृतः ।
पवनात्मजो हनुमान् पश्चिमद्वारं निपीड्य । अप्रमेयात्मा बहुभिः कपिभिर्वृतः प्रविशतु ॥
Verse 29
दैत्यदावनसङ्घानामृषीणांचमहात्मनाम् ।।।।विप्रकारप्रियःक्षुद्रोवरदानबलान्वितः ।परिक्रमतियःसर्वान्लोकान्सन्तापयन्प्रजाः ।।।।तस्याहंराक्षसेन्द्रस्यस्वयमेववधेधृतः ।उत्तरंनगरद्वारमहंसौमित्रिणासह ।।।।निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामिसबलोयत्ररावणः ।
दैत्यदानवसङ्घानामृषीणां च महात्मनाम् । विप्रकारप्रियः क्षुद्रो वरदानबलान्वितः ॥ परिक्रमतियः सर्वान् लोकान् सन्तापयन् प्रजाः । तस्याहं राक्षसेन्द्रस्य स्वयमेव वधे धृतः ॥ उत्तरं नगरद्वारम् अहं सौमित्रिणा सह । निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामि सबलो यत्र रावणः ॥
Verse 30
दैत्यदावनसङ्घानामृषीणांचमहात्मनाम् ।।6.37.29।।विप्रकारप्रियःक्षुद्रोवरदानबलान्वितः ।परिक्रमतियःसर्वान्लोकान्सन्तापयन्प्रजाः ।।6.37.30।।तस्याहंराक्षसेन्द्रस्यस्वयमेववधेधृतः ।उत्तरंनगरद्वारमहंसौमित्रिणासह ।।6.37.31।।निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामिसबलोयत्ररावणः ।
बलवान् वानरेन्द्रः, वीर्यवान् ऋक्षराजश्च, तथा राक्षसेन्द्रस्य अनुजश्च—एते सर्वे युद्धव्यूहे मध्ये स्थानं धारयन्तु।
Verse 31
दैत्यदावनसङ्घानामृषीणांचमहात्मनाम् ।।6.37.29।।विप्रकारप्रियःक्षुद्रोवरदानबलान्वितः ।परिक्रमतियःसर्वान्लोकान्सन्तापयन्प्रजाः ।।6.37.30।।तस्याहंराक्षसेन्द्रस्यस्वयमेववधेधृतः ।उत्तरंनगरद्वारमहंसौमित्रिणासह ।।6.37.31।।निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामिसबलोयत्ररावणः ।
आहवे हरिभिः मानुषं रूपं न कर्तव्यम्; अस्मिन् युद्धे वानरबले अस्माकं एषा संज्ञा भवतु।
Verse 32
वानरेन्द्रश्चबलवानृक्षराजश्चवीर्यवान् ।।।।राक्षसेन्द्रानुजश्चैवगुलोभवतुमध्यम: ।
बलवान् वानरेन्द्रः, वीर्यवान् ऋक्षराजश्च, तथा राक्षसेन्द्रस्य अनुजश्च—एते सर्वे युद्धव्यूहे मध्ये स्थानं धारयन्तु।
Verse 33
नचैवमानुषंरूपंकार्यंहरिभिराहवे ।।।।एषाभवतुसंङञान् युद्धेऽस्मिन् वानरेबले ।
आहवे हरिभिः मानुषं रूपं न कर्तव्यम्; अस्मिन् युद्धे वानरबले अस्माकं एषा संज्ञा भवतु।
Verse 34
वानराएवनश्चिह्नंस्वजनेऽस्मिन् भविष्यति ।।।।वयंतुमानुषेणैवसप्तयोत्प्यामहेपरान् ।अहमेषममभ्रात्रालक्ष्मणेनमहौजसौ ।।।।आत्मनापञ्चमश्चायंसखाममविभीषणः ।
स्वजनेऽस्मिन् वानरत्वमेव नः चिह्नं भविष्यति। वयं तु मानुषेणैव सप्त परान् योत्स्यामहे—अहम्, महौजसा भ्रात्रा लक्ष्मणेन, आत्मना पञ्चमश्चायं मम सखा विभीषणः।
Verse 35
वानराएवनश्चिह्नंस्वजनेऽस्मिन् भविष्यति ।।6.37.34।।वयंतुमानुषेणैवसप्तयोत्प्यामहेपरान् ।अहमेषममभ्रात्रालक्ष्मणेनमहौजसौ ।।6.37.35।।आत्मनापञ्चमश्चायंसखाममविभीषणः ।
वयं तु मानुषरूपेणैव शत्रून् सप्त संख्यया योत्स्यामहे। अहमेव, मम महौजाः भ्राता लक्ष्मणश्च, आत्मना पञ्चमः सखा मम विभीषणश्च॥
Verse 36
सरामःकृत्यसिध्यर्थएवमुक्त्वाविभीषणम् ।।।।सुवेलारोहणेबुद्धिश्चकारमतिमान्मतिम् ।रमणीयतरंदृष्टवासुवेलस्यगिरेस्तटम् ।।।।
स मतिमान् रामः कृत्यसिद्ध्यर्थं विभीषणं एवमुक्त्वा सुवेलारोहणे बुद्धिं चकार; सुवेलगिरेः रमणीयतरं तटं दृष्ट्वा प्रस्थितवान्।
Verse 37
सरामःकृत्यसिध्यर्थएवमुक्त्वाविभीषणम् ।।6.37.36।।सुवेलारोहणेबुद्धिश्चकारमतिमान्मतिम् ।रमणीयतरंदृष्टवासुवेलस्यगिरेस्तटम् ।।6.37.37।।
सुवेलगिरेः रमणीयतरं तटं दृष्ट्वा मतिमान् रामः सुवेलारोहणे बुद्धिं चकार।
Verse 38
ततस्तुरामोमहताबलेनप्रच्छाद्यसर्वांपृथिवींमहात्मा ।प्रहृष्टरूपोऽभिजगामलङ्कांकृत्वामतिंसोऽरिवधेमहात्मा ।।।।
ततः महात्मा रामः महता बलेन सर्वां पृथिवीं प्रच्छाद्य, प्रहृष्टवदनोऽरिवधे दृढमतिः सन् लङ्कामभिजगाम।
Frequently Asked Questions
The key action is the transformation of reconnaissance into a disciplined assault plan: Rāma assigns opponents and gates to specific leaders, ensuring combat is organized rather than indiscriminate, and institutes a recognition rule to prevent friendly confusion during the chaos of siege warfare.
The chapter teaches that righteous outcomes depend on truthful intelligence, clear command structure, and controlled force. Even in war, dharma operates through accountability—leaders listen, verify, allocate duties, and restrain deception that could harm allies.
Laṅkā is presented as a fortified, gate-structured city with distinct eastern, southern, western, and northern entry points, while Suvela mountain functions as an operational vantage and staging ground for Rāma’s advance.