Sarga 36
माल्यवानुपदेशः—रावणक्रोधः तथा लङ्काद्वाररक्षा-व्यवस्था (Malyavan’s Counsel, Ravana’s Anger, and the Fortification of Lanka)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् षट्त्रिंशे सर्गे राजधर्मनीतिसंयुक्तं लघु नाट्यरूपं दृश्यते। कालवशं गतः रावणः माल्यवानस्य हितोपदेशं न सहते। भ्रूकुटिं बद्ध्वा नेत्रे विक्षिपन् स क्रोधलक्षणैः प्रकटं रोषं दर्शयति, तथा च तं मन्त्रिणं शत्रुपक्षपातेन वा परप्रेरणया वा कठोरं वदतीति दोषारोपैः परुषं प्रत्यवदत्। स्वाभिमानं च अवध्यं मन्यमानः स उवाच—नमितुं न शक्ये, भङ्गोऽपि वरं, हठः स्वभावजः दुर्जय इति। सेतुबन्धं दैवयोगमात्रं मन्यते, तथा वानरैः सह रामो लङ्कां तीर्त्वा जीवन् न निवर्तिष्यतीति गर्वेण प्रतिजज्ञे। रावणस्य रोषं ज्ञात्वा माल्यवान् प्रत्युत्तरं विना शिष्टाशिषः प्रदाय निवृत्तः। ततः वाक्ययुद्धात् व्यवस्थाकर्मणि प्रवृत्तः रावणो मन्त्रिभिः सह परामृश्य लङ्कायाः अतुलां द्वाररक्षां न्ययोजयत्—पूर्वद्वारे प्रहस्तं, दक्षिणद्वारे महापार्श्वं महोदरं च, पश्चिमद्वारे इन्द्रजितं (महामायां च), उत्तरद्वारे शुकसारणौ; नगरमध्यभागे च विरूपाक्षं बलवत्तरं प्रतिरक्षार्थं स्थापयामास। एवं रक्षणव्यवस्थां विधाय दैवप्रेरितः कृतकृत्य इव स रावणः मन्त्रिणः विसृज्य, तैश्चाशिषः प्राप्तः, अन्तःपुरं प्रविवेश।
Shlokas
Verse 1
तत्तुमाल्यवतोवाक्यंहितमुक्तंदशाननः ।नमर्षयतिदुष्टात्माकालस्यवशमागतः ।।।।
तत्तु माल्यवतो वाक्यं हितं धर्म्यं च भाषितम् । दशाननः पापबुद्धिः कालवश्यो न मर्षयत् ॥
Verse 2
नबद् ध्वाभ्रुकुटींवक्त्रेक्रोधस्यवशमागतः ।अमर्षात्परिवृत्ताक्षोमाल्यवन्तमथाब्रवीत् ।।।।
न बद्ध्वा भ्रुकुटीं वक्त्रे क्रोधस्य वशमागतः । अमर्षात् परिवृत्ताक्षो माल्यवन्तमथाब्रवीत् ॥
Verse 3
हितबुध्यायदहितंवचःपरुषमुच्यते ।परपक्षंप्रनिश्यैवनैतच्च्रोत्रगतंमम ।।।।
हितबुद्ध्यावद् आच्छाद्य परुषं वचोऽहितं त्वयोक्तम्; परपक्षं प्रनिश्यैव—एतद् मम श्रोत्रयोर्न प्रवेक्ष्यति।
Verse 4
मानुषंकृपणंराममेकंशाखामृगाश्रयम् ।समर्थंमन्यसेकेनत्यक्तंपित्रावनालयम् ।।।।
मानुषं कृपणं रामम् एकं शाखामृगाश्रयं, पित्रा त्यक्तं वनालयं कृतवन्तं—केन हेतुना समर्थं मन्यसे?
Verse 5
रक्षसामीश्वरंमांचदेवानांचभयङ्करम् ।हीनंमांमन्यसेकेनह्यहीनंसर्वविक्रमैः ।।।।
राक्षसाधिपतिं मां देवानामपि भयङ्करम्, सर्वविक्रमैः समन्वितम्—केन हेतुना हीनं मां मन्यसे?
Verse 6
वीरद्वेषेणवाशङ्केपक्षपातेनवारिपोः ।त्वयाहंपरुषाण्युक्तःपरप्रोत्साहनेनवा ।।।।
वीरद्वेषेण वा शङ्के पक्षपातेन वा रिपोः । त्वया अहं परुषाण्युक्तः परप्रोत्साहनेन वा ॥
Verse 7
प्रभवन्तंपदस्थंहिपरुषंकोऽभिभाषते ।पण्डितश्शास्त्रतत्त्वज्ञोविनाप्रोत्साहनाद्रिपोः ।।।।
प्रभवन्तं पदस्थं हि परुषं कोऽभिभाषते । पण्डितः शास्त्रतत्त्वज्ञो विना प्रोत्साहनाद्रिपोः ॥
Verse 8
आनीयचवनासतीतांपद्महीनामिवश्रियम् ।किमर्थंप्रतिदास्यामिराघवस्यभयादहम् ।।।।
आनीय च वनात् सीतां पद्महीनामिव श्रियम् । किमर्थं प्रतिदास्यामि राघवस्य भयादहम् ॥
Verse 9
वृतंवानरकोटीभिस्ससुग्रीवंसलक्ष्मणम् ।पश्यकैश्चिदहोभिस्त्वंराघवंनिहतंमया ।।।।
वृतं वानरकोटीभिः ससुग्रीवं सलक्ष्मणम् । पश्य कैश्चिदहोभिस्त्वं राघवं निहतं मया ॥
Verse 10
द्वन्द्वेयस्यनतिष्ठन्तिदैवतान्यपिसंयुगे ।सकस्माद्रावणोयुद्धेभयमाहारयिष्यति ।।।।
द्वन्द्वे यस्य न तिष्ठन्ति दैवतान्यपि संयुगे । स कस्माद् रावणो युद्धे भयम् आहारयिष्यति ॥
Verse 11
द्विधाभज्येयमप्येवंननमेयंतुकस्यचित् ।एषमेसहजोदोषस्स्वभावोदुरतिक्रमः ।।।।
द्विधा भज्येयमप्येवं न नम्यं तु कस्यचित् । एष मे सहजः दोषः स्वभावो दुरतिक्रमः ॥
Verse 12
यदितावत्समुद्रेतुसेतुर्बद्धोयदृच्छया ।रामेणविस्मयःकोऽत्रयेवमेभयमागतम् ।।।।
यदि तावत् समुद्रे तु सेतुर्बद्धो यदृच्छया । रामेण विस्मयः कोऽत्र येन मे भयमागतम् ॥
Verse 13
सतुतीर्त्वार्णवंरामस्सहवानरसेनया ।प्रतिजानामितेसत्यंनजीवन्प्रतियास्यति ।।।।
स तु रामः सह वानरसेनया अर्णवं तीर्त्वा—तेऽहं सत्यं प्रतिजानामि—जीवन् पुनर्न प्रतियास्यति।
Verse 14
एवंब्रुवाणंसंरब्धंरुष्टंविज्ञायरावणम् ।व्रीळितोमाल्यवान्वाक्यंनोत्तरंप्रत्यपद्यत ।।।।
एवं ब्रुवाणं संरब्धं रुष्टं रावणं विज्ञाय माल्यवान् व्रीळितो वाक्यं नोत्तरं प्रत्यपद्यत।
Verse 15
जयाशिषाचराजानंवर्धयित्वायथोचितम् ।माल्यवानभ्यनुज्ञातोजगामस्वंनिवेशनम् ।।।।
जयाशिषा च राजानं वर्धयित्वा यथोचितम्। माल्यवान् अभ्यनुज्ञातो जगाम स्वं निवेशनम्॥
Verse 16
रावणस्तुसहामात्योमन्त्रयित्वाविमृश्यच ।लङ्कायामतुलांगुप्तिंकारयामासराक्षसः ।।।।
रावणस्तु सहामात्यो मन्त्रयित्वा विमृश्य च। लङ्कायामतुलां गुप्तिं कारयामास राक्षसः॥
Verse 17
व्यादिदेशसपूर्वस्यांप्रहस्तंद्वारिराक्षसम् ।दक्षिणस्यांमहावीर्यौमहापार्श्वमहादरौ ।।।।पश्चिमायामथोद्वारिपुत्रमिन्द्रजितंतदा ।व्यादिदेशमयामायंबहूभीराक्षसैर्भहुभिर्वृतम् ।।।।
व्यादिदेश स पूर्वस्यां प्रहस्तं द्वारि राक्षसम्। दक्षिणस्यां महावीर्यौ महापार्श्वमहादरौ॥
Verse 18
व्यादिदेशसपूर्वस्यांप्रहस्तंद्वारिराक्षसम् ।दक्षिणस्यांमहावीर्यौमहापार्श्वमहादरौ ।।6.36.17।।पश्चिमायामथोद्वारिपुत्रमिन्द्रजितंतदा ।व्यादिदेशमयामायंबहूभीराक्षसैर्भहुभिर्वृतम् ।।6.36.18।।
अथ पश्चिमद्वारे तदा सः पुत्रम् इन्द्रजितं महामायिनं बहुभिः राक्षसैः परिवृतं न्ययोजयत्।
Verse 19
उतरस्यांपुरद्वारिव्यादिश्यशुकसारणौ ।स्वयंचात्रगमिष्यामिमन्त्रिणस्तानुवाचह ।।।।
उत्तरद्वारे शुकसारणौ नियोज्य, सः मन्त्रिणः उवाच—“अहं चात्र स्वयमेव गमिष्यामि” इति।
Verse 20
राक्षसांतुविरूपाक्षंमहावीर्यपराक्रमम् ।मध्यमेऽस्थापयद्गुल्मेबहुभिस्सहराक्षसैः ।।।।
राक्षसां तु विरूपाक्षं महावीर्यपराक्रमम् । मध्यमेऽस्थापयद्गुल्मे बहुभिः सहराक्षसैः ॥
Verse 21
एवंविधानंलङ्कायांकृत्वाराक्षसपुङ्गवः ।कृतकृत्यमिवात्मानंमन्यतेकालचोदितः ।।।।
एवं लङ्कायां विधानं कृत्वा राक्षसपुङ्गवः । कालचोदितः स आत्मानं कृतकृत्यमिव मन्यते ॥
Verse 22
विसर्जयामासततस्समन्त्रिणोविधानमाज्ञाप्यपुरस्यपुष्कलम् ।जयाशिषामन्त्रिगणेनपूजितोविवेशचाऽन्तःपुरमृद्धिमन्महत् ।।।।
ततः स मन्त्रिणः सर्वान् विसर्जयामास, पुरस्य पुष्कलं विधानम् आज्ञाप्य । जयाशिषा मन्त्रिगणेन पूजितः स महदृद्धिमदन्तःपुरं विवेश ॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is governance under warning: whether a ruler accepts corrective counsel that may avert disaster. Ravana chooses anger and suspicion over deliberation, treating prudent advice as betrayal, and thereby models how power can misread truth as hostility.
Speech and pride are framed as fate-amplifiers: when ego becomes “naturalized” as unchangeable character, it blocks self-correction. The sarga implies that kāla (destiny) operates through inner dispositions—especially refusal to bend—turning strategic situations into moral inevitabilities.
Key landmarks are Laṅkā’s city gates (east, south, west, north) as a tactical map of defense, the ocean-crossing context, and the bridge (setu) whose construction becomes a contested symbol—dismissed by Ravana yet central to Rama’s arrival and the war’s logistics.