Sarga 35
माल्यवानुपदेशः — Malyavan’s Counsel, Portents in Laṅkā, and the Proposal of Alliance
युद्धकाण्ड
अथ रामस्य सैन्यं शङ्खदुन्दुभिनिनादैः समन्वितं युद्धायाभ्यवर्तत। तस्य घोरं निनादं श्रुत्वा लङ्कायां रावणः सभां प्रविश्य मन्त्रिणः पप्रच्छ; युष्माकं शौर्यप्रसिद्धौ सति किमर्थं मौनमिति स तान् परुषं जगर्ह। ततः सर्वत्रानिष्टनिमित्तानां प्रादुर्भावो वर्ण्यते—विरुद्धसङ्गमाः, गृहकर्मसु यज्ञादिषु च व्यत्ययः, भीषणस्वप्नाः, पक्षिमृगाणां प्रतिकूलरवाः, रुधिरवृष्टिश्च—यैः लङ्कायाः क्षयोऽभ्युपगम्यते इति सूच्यते। तस्मिन्नवसरे वृद्धो मन्त्रिवरः माल्यवान्, रावणस्य मातामहः, नीतिशास्त्रसमन्वितं वचनं प्रोवाच। विद्यान्यायप्रतिष्ठितो राजा राज्यं धारयति; बलक्षये तु प्राज्ञाः सन्धिं कुर्वन्ति, न तु गर्वात् विग्रहमेव सेवन्ते। स सीताप्रत्यर्पणमेव कलहकारणस्य शमनं मन्यते, तथा च रामस्य पक्षे दैवबलं प्रवर्तते इति दर्शयन् तं विष्णुमिव मानुषरूपेण स्थितं निरूपयति, समुद्रसेतुबन्धस्य अद्भुतत्वेन तदनुमानयन्। अन्ते माल्यवान् रावणस्य अनभिप्रायं ज्ञात्वा तूष्णीं बभूव; एवं हितोपदेशस्य परित्यागेन शोकान्तप्रवृत्तिः सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
तेनशङ्खविमिश्रेणभेरीशब्देनराघवः ।उपयातिमहाबाहूरामःपरपुरञ्जयः ।।।।
शङ्खविमिश्रेण भेरीशब्देन तेन महाबाहुः राघवो रामः परपुरञ्जयः उपयाति।
Verse 2
तंनिनादंनिशम्याथरावणोराक्षसेश्वरः ।मुहूर्तंध्यानमास्थायसचिवानभ्युदैक्षत ।।।।
तं निनादं निशम्याथ रावणो राक्षसेश्वरः । मुहूर्तं ध्यानमास्थाय सचिवानभ्युदैक्षत् ॥
Verse 3
अथतान्सचिवांस्तत्रसर्वानाभाष्यरावणः ।सभांसन्नादयन् सर्वामित्युवाचमहाबलः ।।।।जगत्सन्तापन्क्रूरोगर्हयन्राक्षसेश्वरः ।
अथ रावणः सर्वान् तत्र सचिवान् आभाष्य, सभां सर्वां सन्नादयन् महाबलः उवाच; जगत्सन्तापनः क्रूरो राक्षसेश्वरः तान् गर्हयन्।
Verse 4
तरणंसागरस्यापिविक्रमंबलसञ्जियम् ।।।।यदुक्तवन्तोरामस्यभवन्तस्तन्मयाश्रुतम् ।
सागरस्यापि तरणं, बलसञ्चययुक्तं विक्रमं च—रामस्य विषये यद् भवन्तोऽवदत, तन्मया श्रुतम्।
Verse 5
भवतश्चाप्यहंवेमदियुद्धेसत्यपराक्रमान् ।।।।तूषिकानीक्षतोऽन्योन्यंविदित्वारामविक्रमम् ।
युद्धे सत्यपराक्रमान् भवतः अपि अहं वेद्मि। किन्तु रामविक्रमं विदित्वा, अन्योन्यं पश्यन्तः तूष्णीं तिष्ठथ।
Verse 6
ततस्तुसुमहाप्राज्ञोमाल्यवान्नामराक्षसः ।।।।रावणस्यवचश्श्रुत्वामातुःपैतामहोऽब्रवीत् ।
ततः सुमहाप्राज्ञो माल्यवान् नाम राक्षसः, रावणस्य वचः श्रुत्वा, मातुः पैतामहः प्रत्युवाच।
Verse 7
विद्यास्वभिविनीतोयोराजाराजन्नयानुगः ।।।।सशास्तिचिरमैश्वर्यमरींश्चकुरुतेवशे ।
राजन्, यो राजा विद्याभिरभिविनीतो नीतिमार्गानुगश्च, स चिरकालम् ऐश्वर्यं शास्ति, अरींश्च वशं नयति।
Verse 8
सन्दधानोहिकालेनविगृह्णंश्चारिभिस्सह ।।।।स्वपक्षवर्थनंकुर्वन्महदैश्वर्यमश्नुते ।
कालेन हि सन्धिं सन्दधानः, आवश्यककाले चारिभिः सह विगृह्णन्, स्वपक्षवर्धनं कुर्वन्, महद् ऐश्वर्यम् अश्नुते।
Verse 9
हीयमानेनकर्तव्योराज्ञासन्धिस्समेवच ।।।।नशत्रुमवमन्येतज्यायान्कुर्वीतविग्रहम् ।
हीयमानेन राज्ञा समेन सह सन्धिः कर्तव्यः; शत्रुं नावमन्येत; ज्यायान् चेत्, विग्रहं न कुर्यात्।
Verse 10
तन्मह्यंरोचतेसन्धिस्सहरामेणरावण ।।।।यदर्थमभियुक्ता: स्मसीतातस्मैप्रदीयताम् ।
रावण, मह्यं रामेण सह सन्धिः रोचते। यदर्थम् अभियुक्ताः स्म, सा सीता तस्मै प्रदीयताम्।
Verse 11
यस्यदेवर्षयस्सर्वेगन्धर्वाश्चजयैषिणः ।।।।विरोथंमागमस्तेनसन्धिस्तेतेनरोचताम् ।
यस्य जयैषिणः सर्वे देवर्षयो गन्धर्वाश्च; तेन विरोथं मा गमः, तेन ते सन्धिः रोचताम्।
Verse 12
असृजद्भगवान्पक्षौद्वावेनहिपितामहः ।।।।सुराणामसुराणांचधर्माधर्मौतदाश्रयौ ।
भगवान् पितामहः (ब्रह्मा) नूनं द्वौ एव पक्षौ असृजत्—सुरान् असुरांश्च; तयोः आश्रयौ धर्माधर्मौ, यथाक्रमं तेषां प्रतिष्ठे।
Verse 13
धर्मोहिश्रूयतेपक्षीह्यमराणांमहात्मनाम् ।।।।अधर्मोरक्षसांपक्षोह्यसुराणांचराक्षस ।
धर्मः इति श्रूयते—महात्मनाम् अमराणां पक्षः; अधर्मः तु रक्षसां पक्षः, असुराणां च, हे राक्षस।
Verse 14
धर्मोवैग्रसतेऽधर्मंततःकृतमभूद्युगम् ।।।।अधर्मोग्रसतेधर्मंततस्तिष्यःप्रवर्तते ।
यदा धर्मोऽधर्मं ग्रसते, तदा कृतं युगम् इति कृतमभूत्; यदा अधर्मो धर्मं ग्रसते, तदा तिष्यः (कलिः) प्रवर्तते।
Verse 15
तत्त्वयाचरयालोकान्धर्मोपिविनिहतोमहान् ।।।।अधर्मःप्रगृहीतश्चतेनास्मद्बलिनःपरे ।
त्वया लोकान् चरता महान् धर्मोऽपि विनिहतः; अधर्मश्च प्रगृहीतः; तेन धर्मपक्षस्थाः परे शत्रवोऽस्मदपेक्षया बलिनः अभवन्।
Verse 16
सप्रमादावदिवृद्धस्तेऽधर्मोहिग्रसतेहिनः ।।।।विवर्थयतिपक्षंचसुराणांसुरभावनः ।
सः प्रमादेन ते विवृद्धोऽधर्मो नः खलु ग्रसते; सुरभावनः सन् सुराणां पक्षं च विवर्धयति।
Verse 17
विषयेषुप्रसक्तेनयत्किञ्चित्कारणात्वया ।।।।ऋषीणामग्नकल्पानामुद्वेगोजनितोमहान् ।
विषयेषु प्रसक्तेन त्वया किञ्चिदपि कारणात् । अग्नितेजोमयैः ऋषिभिः सह महोद्वेगः समुत्पादितः ॥
Verse 18
तेषांप्रभावोदुर्धर्षःप्रदीप्तइवपावकः ।।।।तपसाभावितात्मानोधर्मस्यानुग्रहेरताः ।मुख्यर्यज्ञैर्यजन्त्येतेनित्यंतैस्सैर्द्विजातयः ।।।।जुह्वत्यनगींश्चविधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते ।अभिभूयचरक्षांसिब्रह्मघोषानुदैरयन् ।।।।दिशोऽपिविद्रुतास्सर्वेस्तनयित्नुरिवोष्णगे ।
तेषां प्रभावो दुर्धर्षः प्रदीप्त इव पावकः । तपसा भावितात्मानो धर्मस्यानुग्रहे रताः ॥ मुख्यैर्यज्ञैर्यजन्त्येते नित्यं तैस्तैर्द्विजातयः । जुह्वत्यनग्नींश्च विधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते ॥ अभिभूय च रक्षांसि ब्रह्मघोषानुदैरयन् । दिशोऽपि विद्रुताः सर्वे स्तनयित्नुरिवोष्णगे ॥
Verse 19
तेषांप्रभावोदुर्धर्षःप्रदीप्तइवपावकः ।।6.35.18।।तपसाभावितात्मानोधर्मस्यानुग्रहेरताः ।मुख्यर्यज्ञैर्यजन्त्येतेनित्यंतैस्सैर्द्विजातयः ।।6.35.19।।जुह्वत्यनगींश्चविधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते ।अभिभूयचरक्षांसिब्रह्मघोषानुदैरयन् ।।6.35.20।।दिशोऽपिविद्रुतास्सर्वेस्तनयित्नुरिवोष्णगे ।
तपसा भावितात्मानो धर्मस्यानुग्रहे रताः । मुख्यैर्यज्ञैर्यजन्त्येते नित्यं तैस्तैर्द्विजातयः ॥
Verse 20
तेषांप्रभावोदुर्धर्षःप्रदीप्तइवपावकः ।।6.35.18।।तपसाभावितात्मानोधर्मस्यानुग्रहेरताः ।मुख्यर्यज्ञैर्यजन्त्येतेनित्यंतैस्सैर्द्विजातयः ।।6.35.19।।जुह्वत्यनगींश्चविधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते ।अभिभूयचरक्षांसिब्रह्मघोषानुदैरयन् ।।6.35.20।।दिशोऽपिविद्रुतास्सर्वेस्तनयित्नुरिवोष्णगे ।
जुह्वत्यनग्नींश्च विधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते । अभिभूय च रक्षांसि ब्रह्मघोषानुदैरयन् ॥ दिशोऽपि विद्रुताः सर्वे स्तनयित्नुरिवोष्णगे ॥
Verse 21
ऋषीणामग्निकल्पानामग्निहोत्रासमुत्थितः ।।।।अदत्तेरक्षसांतेजोधूमोव्याप्यदिशोदश ।
ऋषीणामग्निकल्पानामग्निहोत्रसमुद्भवः धूमः दश दिशो व्याप्य रक्षसां तेजोऽपहरति।
Verse 22
तेषुतेषुचदेशेषुपुण्येष्वेवदृढव्रतैः ।।।।चर्यमाणंतपस्तीव्रंसन्तापयतिराक्षसान् ।
तेषु तेषु च देशेषु पुण्येष्वेव दृढव्रतैः चर्यमाणं तपस्तीव्रं राक्षसान् सन्तापयति।
Verse 23
देवदानवयक्षेभ्योगृहीतश्चवरस्त्वया ।।।।मनुषावानराऋक्षागोलाङ्गूलामहाबलाः ।बलवन्तइहागम्यगर्जन्तीदृढविक्रमाः ।।।।
देवदानवयक्षेभ्यो गृहीतश्च वरस्त्वया; इह तु मनुषा वानरा ऋक्षा गोलाङ्गूला महाबलाः बलवन्तोऽभ्यागत्य दृढविक्रमाः गर्जन्ति।
Verse 24
देवदानवयक्षेभ्योगृहीतश्चवरस्त्वया ।।6.35.23।।मनुषावानराऋक्षागोलाङ्गूलामहाबलाः ।बलवन्तइहागम्यगर्जन्तीदृढविक्रमाः ।।6.35.24।।
देवदानवयक्षेभ्यो गृहीतश्च वरस्त्वया; इह तु मनुषा वानरा ऋक्षा गोलाङ्गूला महाबलाः बलवन्तोऽभ्यागत्य दृढविक्रमाः गर्जन्ति।
Verse 25
उत्पातान्विविधान्दृष्टवाघोरन्बहुविधांस्तथा ।विनाशमनुपश्यामिसर्वेषांरक्षसामहम् ।।।।
उत्पातान् विविधान् दृष्ट्वा घोरान् बहुविधान् तथा, सर्वेषां रक्षसामहं विनाशमनुपश्यामि।
Verse 26
खराभिस्न्तिताघोरामेघाःप्रतिभयङ्कराः ।शोणितेनाभिवर्षन्तिलङ्कामुष्णेनसर्वतः ।।।।
खराभिस्न्तिता घोरा मेघाः प्रतिभयङ्कराः सर्वतः लङ्कामुष्णेन शोणितेनाभिवर्षन्ति।
Verse 27
रुदतांवाहनानांचप्रपवन्त्यौस्रबिन्दवः ।ध्वजाध्वस्ताविवर्णाश्चनप्रभान्तियथापुरम् ।।।।
रुदतामिव वाहनानां प्रपवन्त्यौस्रबिन्दवः; ध्वजाः अश्वगजाश्च ध्वस्ताः विवर्णाश्च, यथा पुरं न प्रभान्ति।
Verse 28
व्याळागोमायवोगृध्रावाश्यन्तिचसुभैरवम् ।प्रविश्यलङ्कामनिशंसमवायांश्चकुर्वते ।।।।
व्याळागोमायवोगृध्राः सुभैरवं वाश्यन्ति; अनिशंसं प्रविश्य लङ्काम्, समवायांश्च कुर्वते।
Verse 29
काळिकाःपाण्डुरैर्दन्तै: प्रहसन्त्यग्रतःस्थिताः ।स्त्रियस्स्वप्नेषुमुष्ण्नत्योगृहाणिप्रतिभाष्यच ।।।।
काळिकाः पाण्डुरैर्दन्तैः प्रहसन्त्यग्रतः स्थिताः; स्त्रियः स्वप्नेषु गृहाणि मुष्णन्त्यः, प्रतिभाष्य च।
Verse 30
गृहाणांबलिकर्माणिश्वानःपर्युपभुञ्जते ।खरागोषुप्रजायन्तेमूषकानकुलैस्सह ।।।।
गृहेषु बलिकर्माणि श्वानाः पर्युपभुञ्जते। खराः गोषु प्रजायन्ते मूषकाः नकुलैः सह॥
Verse 31
मार्जाराद्वीपिभिस्सार्थंसूकराश्शुनकैस्सह ।किन्नराराक्षसैश्चापिसमीयुर्मानुषैस्सह ।।।।
मार्जाराः द्वीपिभिः सार्धं सूकराः शुनकैः सह। किन्नराः राक्षसैश्चापि समीयुः मानुषैः सह॥
Verse 32
पाण्डुरारक्तपादाश्चविहङ्गाःकालचोदिताः ।राक्षसानांविनाशायकपोताविचरन्तिच ।।।।
पाण्डुराः रक्तपादाश्च विहङ्गाः कालचोदिताः। राक्षसानां विनाशाय कपोताः विचरन्ति च॥
Verse 33
वीचीकूचीतिवाश्य्नत्यश्शारिकावेश्मसुस्थिताः ।पतन्तिग्रथिताश्चापिनिर्जिताःकलहैषिणः ।।।।
वीचीकूचीति वाश्यन्त्यः शारिकाः वेश्मसु स्थिताः। पतन्ति ग्रथिताश्चापि निर्जिताः कलहैषिणः॥
Verse 34
पक्षिणश्चमृगास्सर्वेप्रत्यादित्यंरुदन्तिच ।कराळोविकटोमुण्डःपुरुषःकष्णपिङ्गळः ।।।।कालोगृहाणिसर्वेषांकालेकालेऽन्ववेक्षते ।एतान्यन्यानिदुष्टानिनिमित्तान्युत्पतन्तिच ।।।।
पक्षिणश्च मृगाः सर्वे प्रत्यादित्यं रुदन्ति च। कराळो विकटो मुण्डः पुरुषः कृष्णपिङ्गळः॥ कालो गृहाणि सर्वेषां काले कालेऽन्ववेक्षते। एतान्यन्यानि दुष्टानि निमित्तान्युत्पतन्ति च॥
Verse 35
पक्षिणश्चमृगास्सर्वेप्रत्यादित्यंरुदन्तिच ।कराळोविकटोमुण्डःपुरुषःकष्णपिङ्गळः ।।6.35.34।।कालोगृहाणिसर्वेषांकालेकालेऽन्ववेक्षते ।एतान्यन्यानिदुष्टानिनिमित्तान्युत्पतन्तिच ।।6.35.35।।
सर्वे पक्षिणो मृगाश्च प्रत्यादित्यं क्रोधेन रुदन्ति। करालो विकटो मुण्डः कृष्णपिङ्गलवर्णः पुरुषः ‘काल’ इव सर्वेषां गृहाणि काले कालेऽन्ववेक्षते। एतानि चान्यानि च दुष्टनिमित्तानि निरन्तरम् उत्पतन्ति।
Verse 36
विष्णुंमन्यामहेरामंमानुषंरूपमास्थितम् ।नहिमानुषमात्रोऽसौराघवोदृढविक्रमः ।।।।येनबद्धःसमुद्रेचसेतुःसपरमाद्भुतः ।कुरुष्वनरराजेनसधनिंरामेणरावण ।।।।ज्ञात्वावधार्यकर्माणिक्रियतामायतिक्षमम् ।
वयं रामं विष्णुमेव मन्यामहे मानुषरूपमास्थितम्। न हि स केवलं मानुषः—स दृढविक्रमो राघवः। येन समुद्रे परमाद्भुतः सेतुः बद्धः। अतः, हे रावण, नरराजेन तेन रामेण सह सन्धिं कुरु। कर्माणि ज्ञात्वा सम्यगवधार्य च, यत् आयतिक्षमं तदेव क्रियताम्।
Verse 37
विष्णुंमन्यामहेरामंमानुषंरूपमास्थितम् ।नहिमानुषमात्रोऽसौराघवोदृढविक्रमः ।।6.35.36।।येनबद्धःसमुद्रेचसेतुःसपरमाद्भुतः ।कुरुष्वनरराजेनसधनिंरामेणरावण ।।6.35.37।।ज्ञात्वावधार्यकर्माणिक्रियतामायतिक्षमम् ।
येन समुद्रे सेतुः परमाद्भुतो बद्धः, तेन नरराजेन रामेण, हे रावण, सन्धिं कुरु। कर्माणि ज्ञात्वा अवधार्य च, आयतिक्षमं क्रियताम्।
Verse 38
इदंवचस्तत्रनिशम्यमाल्यवान्परीक्ष्यरक्षोधिपतेर्मनःपुनः ।अनुत्तमेषूत्तमपौरुषोबलीबभूवतूष्णींसमवेक्ष्यरावणम् ।।।।
एवं वदन् माल्यवान् बली, अनुत्तमेषु उत्तमपौरुषः, पुनः रक्षोधिपतेर्मनः परीक्ष्य, रावणं समवेक्ष्य तूष्णीं बभूव।
Frequently Asked Questions
The central dharma-action is whether Rāvaṇa should abandon pride and hostility, restore Sītā to Rāma, and adopt sandhi (alliance/peace) as a legitimate royal response when strategic strength and moral standing are deteriorating.
Mālyavān teaches that sovereignty is sustained by learning, justice, and timely policy; when adharma is nourished, it empowers the opposing dhārmic side, and rejecting wise counsel—despite clear signs—accelerates ruin.
Laṅkā functions as the omen-saturated political center; the Samudra-setu (ocean-bridge) stands as a cultural-technological marvel validating Rāma’s extraordinary status; and agnihotra/yajña and Vedic recitation appear as ritual landmarks that symbolically weaken rākṣasa power.