Sarga 33
सरमा-सीता संवादः (Saramā Consoles Sītā; Preparations in Laṅkā)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् त्रिंशत्त्रितीयसर्गे अशोकवनिकासदृशे बन्धनस्थाने शोकविह्वला वैदेही मूर्च्छितप्रायां दृष्ट्वा, राक्षसी सरमा—या तस्याः प्रति करुणा-सख्यभावयुक्ता—समीपमागत्य तां सान्त्वयति। सा निवेदयति यत् रावणेन सह सीतायाः संवादं श्रुतवती; तेन रावणः क्षुब्धः, यतो रामः सुप्तः छलेन न हन्तुं शक्यः, तस्य वधश्चासम्भाव्य इति। वानराः शालवृक्षादिभिः युद्धकुशलाः, रामरक्षितत्वात् दुर्जयाः; इन्द्ररक्षितान् देवानिव तान् हन्तुं दुष्करान् इति सा प्रतिपादयति। ततः सरमा रामस्य महिमानं पुनः पुनः प्रकाशयति—धर्मात्मा, कीर्तिमान्, धनुर्धरः, विशालवक्षाः, अजेयश्च; लक्ष्मणश्च सह रक्षक इति। अनन्तरं सा स्थितिवृत्तं कथयति—रामः सागरं तीर्णः, दक्षिणतीरे बलैः सह स्थितः; चरैः लङ्कायां वार्ता नीताः; रावणो मन्त्रिभिः सह मन्त्रयते। ततः लङ्कायाः सज्जीकरणध्वनयः श्रूयन्ते—भेरी-निनादाः, घण्टाशब्दाः, रथ-हय-गज-समुद्घोषाः, आयुध-कवच-सन्नाहश्च—युद्धस्य समीपत्वं सूचयन्ति। अन्ते सा सीतां धर्मोपदेशेन प्रेरयति—दिवाकरं शरणं गच्छ, स हि भूतानां भाग्यविधाता नियन्ता च इति।
Shlokas
Verse 1
सीतांतुमोहितांदृष्टवासरमानामराक्षसी ।आससादाथवैदेहींप्रियांप्रणयिनींसखी ।।।।
सीतां तु शोकमोहितां दृष्ट्वा सरमा नाम राक्षसी । आससादाथ वैदेहीं प्रियां प्रणयिनीं सखी ॥
Verse 2
मोहितांराक्षसेन्द्रेणसीतांपरमदुःखिताम् ।आश्वासयामासतदासरमामृदुभाषिणी ।।।।
राक्षसेन्द्रेण मोहितां परमदुःखितां सीतां तदा मृदुभाषिणी सरमा आश्वासयामास।
Verse 3
साहितत्रकृतामित्रंसीतयारक्ष्यमाणया ।रक्षन्तीरावणादिष्टासानुक्रोशादृढव्रता ।।।।
सा तत्र रावणादिष्टा सानुक्रोशा दृढव्रता। सीतया सह मैत्रीं कृत्वा रक्ष्यं रक्षन्त्युपातिष्ठत॥
Verse 4
साददर्शसखीसीतांसरमानष्टचेतनाम् ।उपावृत्त्योत्थितांध्वस्तांबडबामिवपांसुलाम् ।।।।
अथ सरमा सखी सीतां नष्टचेतनां ददर्श। उपावृत्त्य उत्थितां ध्वस्तां पांसुलां बडबामिव॥
Verse 5
तांसमाश्वासयामाससखीस्नेहेनसुव्रता ।समाश्वसिहिवैदेही माभूत्तेमवसोव्यथा ।।।।
सुव्रता सखी सरमा स्नेहेन तां समाश्वासयामास। ‘समाश्वसिहि वैदेहि, मा ते मनसो व्यथा भूत्विति’॥
Verse 6
उक्तायद्रावणेनत्वंप्रत्युक्तश्चस्वयंत्वया ।सखीस्नेहेनतभदीरुमयासर्वंप्रतिश्रुतम् ।।।।लीनयागहनेशून्येभयमुत्सृज्यरावणात् ।तवहेतोर्विशालाक्षी नहिमेजीवितंप्रियम् ।।।।
रावणेन यद् उक्ता त्वं यच्च त्वया स्वयं प्रत्युक्तम्। तत् सर्वं सखीभावात् स्नेहेन मया, भीरु, प्रतिश्रुतम्॥
Verse 7
उक्तायद्रावणेनत्वंप्रत्युक्तश्चस्वयंत्वया ।सखीस्नेहेनतभदीरुमयासर्वंप्रतिश्रुतम् ।।6.33.6।।लीनयागहनेशून्येभयमुत्सृज्यरावणात् ।तवहेतोर्विशालाक्षी नहिमेजीवितंप्रियम् ।।6.33.7।।
लीनया गहने शून्ये रावणाद् भयम् उत्सृज्य । तव हेतोः विशालाक्षि न हि मे जीवितं प्रियम् ॥
Verse 8
ससम्भ्रान्तश्चनिष्क्रान्तोयत्कृतेराक्षसाधिपः ।तच्चमेविदितंसर्वमभिनिष्क्रम्यमैथिलि:।। ।।
ससम्भ्रान्तश्च निष्क्रान्तो यत्कृते राक्षसाधिपः। तच्च मे विदितं सर्वम्, अभिनिष्क्रम्य मैथिलि॥
Verse 9
नशक्यंसौप्तिकंकर्तुंरामस्यविदितात्मनः ।वधश्चपुरुषव्याघ्रेतस्मिन्नैवोपपद्यते ।।।।
न शक्यं सौप्तिकं कर्तुं रामस्य विदितात्मनः। वधश्च पुरुषव्याघ्रे तस्मिन्नैवोपपद्यते॥
Verse 10
नत्वेववानराहन्तुंशक्याःपादपयोधिपः ।सुरादेवर्षभेणेवरामेणहिसुरक्षिताः ।।।।
न त्वेव वानराः हन्तुं शक्याः पादपयोधिपाः । सुरादेवर्षभेणेव रामेण हि सुरक्षिताः ॥
Verse 11
दीर्घवृत्तभुज्शीमान्महोरस्कःप्रतापवान् ।धन्वीसंहननोपेतोधर्मात्माभुविविश्रुतः ।।।।विक्रान्तोरक्षितानित्यमात्मनश्चपरस्यच ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राकुशलीनयशास्त्रवित् ।।।।हन्तापरबलौघनामचिन्त्यबलपौरुषः ।नहतोराघवश्रशीमान्सीते: शत्रुनिबर्हणः ।।।।
दीर्घवृत्तभुजः श्रीमान् महोरस्कः प्रतापवान् । धन्वी संहननोपेतो धर्मात्मा भुवि विश्रुतः ॥ विक्रान्तो रक्षिता नित्यं आत्मनश्च परस्य च । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा कुशली नयशास्त्रवित् ॥ हन्ता परबलौघानामचिन्त्यबलपौरुषः । न हतो राघवः श्रीमान् सीते शत्रुनिबर्हणः ॥
Verse 12
दीर्घवृत्तभुज्शीमान्महोरस्कःप्रतापवान् ।धन्वीसंहननोपेतोधर्मात्माभुविविश्रुतः ।।6.33.11।।विक्रान्तोरक्षितानित्यमात्मनश्चपरस्यच ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राकुशलीनयशास्त्रवित् ।।6.33.12।।हन्तापरबलौघनामचिन्त्यबलपौरुषः ।नहतोराघवश्रशीमान्सीते: शत्रुनिबर्हणः ।।6.33.13।।
अयुक्तबुद्धिकृत्येन सर्वभूतविरोधिना । इह प्रमुक्ता रौद्रेण माया मायाविदा त्वयि ॥
Verse 13
दीर्घवृत्तभुज्शीमान्महोरस्कःप्रतापवान् ।धन्वीसंहननोपेतोधर्मात्माभुविविश्रुतः ।।6.33.11।।विक्रान्तोरक्षितानित्यमात्मनश्चपरस्यच ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राकुशलीनयशास्त्रवित् ।।6.33.12।।हन्तापरबलौघनामचिन्त्यबलपौरुषः ।नहतोराघवश्रशीमान्सीते: शत्रुनिबर्हणः ।।6.33.13।।
शोकस्ते विगतः सर्वः कल्याणं त्वामुपस्थितम् । ध्रुवं त्वां भजते लक्ष्मीः प्रियं ते प्रीतिकरं शृणु ॥
Verse 14
अयुक्तबुद्धिकृत्येनसर्वभूतविरोधिना ।इहप्रमुक्तारौद्रेणमायामायाविदात्वयि ।।।।
अयुक्तबुद्धिकृत्येन सर्वभूतविरोधिना । इह प्रमुक्ता रौद्रेण माया मायाविदा त्वयि ॥
Verse 15
शोकस्तेविगतस्सर्वःकल्याणंत्वामुपस्थितम् ।ध्रुवंत्वांभजतेलक्ष्मीःप्रियंतेप्रीतिकरंशृणुः ।।।।
शोकस्ते विगतः सर्वः कल्याणं त्वामुपस्थितम् । ध्रुवं त्वां भजते लक्ष्मीः प्रियं ते प्रीतिकरं शृणु ॥
Verse 16
उत्तीर्यसागरंरामस्सहवानरसेनया ।सन्निविष्टःसमुद्रस्यतीरमासाद्यदक्षिणम् ।।।।
उत्तीर्य सागरं रामः सह वानरसेनया । सन्निविष्टः समुद्रस्य तीरमासाद्य दक्षिणम् ॥
Verse 17
दृष्टोमेपरिपूर्णार्थःकाकुत्स्थस्सहलक्ष्मणः ।सहितैस्सागरान्तस्थैर्बलैस्तिष्ठतिरक्षितः ।।।।
दृष्टो मे परिपूर्णार्थः काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः । सहितैः सागरान्तस्थैर्बलैस्तिष्ठति रक्षितः ॥
Verse 18
अनेनप्रेषितायेचराक्षसालघुविक्रमाः ।राघवस्तीर्णइत्येवप्रवृत्तिस्तैरिहाहृता ।।।।
अनेन प्रेषिताः ये च राक्षसा लघुविक्रमाः । राघवस्तीर्ण इत्येव प्रवृत्तिस्तैरिहाहृता ॥
Verse 19
सतांश्रुत्वाविशालाक्षी: प्रवृत्तिंराक्षसाधिपः ।एषमन्त्रयतेसर्वैस्सचिवैस्सहरावणः ।।।।
विशालाक्षि! सतां प्रवृत्तिं श्रुत्वा राक्षसाधिपो रावणः सर्वैः सचिवैः सह इदानीं मन्त्रयते—किं कर्तव्यमिति।
Verse 20
इतिब्रुवाणासरमाराक्षसीसीतयासह ।सर्वोद्योगेनसैन्यानांशब्दंशुश्रावभैरवम् ।।।।
इति ब्रुवाणा सरमा राक्षसी सीतया सह, सर्वोद्योगेन सैन्यानां भैरवं शब्दं शुश्राव।
Verse 21
दण्डनिर्घातवादिन्याश्रुत्वाभेर्यामहास्वनम् ।उवाचसरमासीतामिदंमधुरभाषिणी ।।।।
दण्डनिर्घातवादिन्या भेर्या महास्वनं श्रुत्वा, मधुरभाषिणी सरमा सीतामिदं उवाच।
Verse 22
सन्नाहजननीह्येषाभैरवाभीरु: भेरिका ।भेरीनादंचगम्भीरंशृणुतोयदनिःस्वनम् ।।।।
भीरु! एषा भैरवा भेरिका सन्नाहजननी; तोयदनिःस्वनसदृशं गम्भीरं भेरीनादं शृणु।
Verse 23
कल्प्यन्तेमत्तमातङ्गायुज्यन्तेरथवाजिन ।हृष्यन्तेतुरगारूढाःप्रासहस्तस्सहस्रशः ।।।।
कल्प्यन्ते मत्तमातङ्गाः, युज्यन्ते रथवाजिनः। हृष्यन्ति तुरगारूढाः प्रासहस्ताः सहस्रशः॥
Verse 24
तत्रतत्रचसन्नद्धास्सपततनिपदातयः ।अपूर्यन्तेराजमार्गास्सैन्यैरद्भुतदर्शनैः ।।।।वेगवभदिन्नदभदिश्चतोयौघैरिवसागरः ।
तत्र तत्र च सन्नद्धाः संपतन्ति पदातयः। अपूर्यन्ते राजमार्गाः सैन्यैरद्भुतदर्शनैः॥ वेगवद्भिश्च नदद्भिश्च तोयौघैरिव सागरः॥
Verse 25
शस्त्राणांचप्रसन्नानांचर्मणांवर्मणांतथा ।।।।रथवाजिगजानांचभूषितानांचराक्षसाम् ।संभ्रमोराक्षसामेषहृषितानांतरस्विनाम् ।।।।प्रभांविसृजतांपश्यनानावर्णांसमुत्थिताम् ।वनंनिर्धहतोघर्मेयथारूपंविभावसोः ।।।।
शस्त्राणां च प्रसन्नानां चर्मणां वर्मणां तथा। रथवाजिगजानां च भूषितानां च राक्षसाम्॥ संभ्रमो राक्षसानामेष हृषितानां तरस्विनाम्। प्रभां विसृजतां पश्य नानावर्णां समुत्थिताम्॥ वनं निर्धहतो घर्मे यथारूपं विभावसोः॥
Verse 26
शस्त्राणांचप्रसन्नानांचर्मणांवर्मणांतथा ।।6.33.25।।रथवाजिगजानांचभूषितानांचराक्षसाम् ।संभ्रमोराक्षसामेषहृषितानांतरस्विनाम् ।।6.33.26।।प्रभांविसृजतांपश्यनानावर्णांसमुत्थिताम् ।वनंनिर्धहतोघर्मेयथारूपंविभावसोः ।।6.33.27।।
शस्त्राणां च प्रसन्नानां चर्मणां वर्मणां तथा। रथवाजिगजानां च भूषितानां च राक्षसाम्॥ संभ्रमो राक्षसानामेष हृषितानां तरस्विनाम्॥
Verse 27
शस्त्राणांचप्रसन्नानांचर्मणांवर्मणांतथा ।।6.33.25।।रथवाजिगजानांचभूषितानांचराक्षसाम् ।संभ्रमोराक्षसामेषहृषितानांतरस्विनाम् ।।6.33.26।।प्रभांविसृजतांपश्यनानावर्णांसमुत्थिताम् ।वनंनिर्धहतोघर्मेयथारूपंविभावसोः ।।6.33.27।।
तान् प्रभां विसृजतः पश्य—नानावर्णां समुत्थिताम्। घर्मे वनं निर्दहतो विभावसोः यथारूपं तथा॥
Verse 28
घण्टानांशृणुनिर्घोषंरथानांशृणुनिःस्वनम् ।हयानांहेषमाणानांशृणुतूर्यध्वनिंयथा ।।।।उद्यतायुधहस्तानांराक्षसेन्द्रानुयायिनाम् ।सम्भ्रमोरक्षसामेषतुमुलोरोमहर्षणः ।।।।
घण्टानां शृणु निर्घोषं रथानां शृणु निःस्वनम्। हयानां हेषमाणानां शृणु तूर्यध्वनिं यथा॥ उद्यतायुधहस्तानां राक्षसेन्द्रानुयायिनाम्। सम्भ्रमो रक्षसामेष तुमुलो रोमहर्षणः॥
Verse 29
घण्टानांशृणुनिर्घोषंरथानांशृणुनिःस्वनम् ।हयानांहेषमाणानांशृणुतूर्यध्वनिंयथा ।।6.33.28।।उद्यतायुधहस्तानांराक्षसेन्द्रानुयायिनाम् ।सम्भ्रमोरक्षसामेषतुमुलोरोमहर्षणः ।।6.33.29।।
उद्यतायुधहस्तानां राक्षसेन्द्रानुयायिनाम्। सम्भ्रमो रक्षसामेष तुमुलो रोमहर्षणः॥
Verse 30
श्रीस्त्वांभजतिशोकघ्नीरक्षसांभयमागतम् ।रामःकमलपत्राक्षोदैत्यानामिववासवः ।।।।निर्जित्यजितक्रोधस्त्वामचिन्तपराक्रमः ।रावणंसमरेहत्वाभर्तात्वाऽधिगमिष्यति ।।।।
श्रीस्त्वां भजति शोकघ्नी रक्षसां भयमागतम्। रामः कमलपत्राक्षो दैत्यानामिव वासवः॥ निर्जित्य जितक्रोधस्त्वामचिन्तपराक्रमः। रावणं समरे हत्वा भर्ता त्वाऽधिगमिष्यति॥
Verse 31
श्रीस्त्वांभजतिशोकघ्नीरक्षसांभयमागतम् ।रामःकमलपत्राक्षोदैत्यानामिववासवः ।।6.33.30।।निर्जित्यजितक्रोधस्त्वामचिन्तपराक्रमः ।रावणंसमरेहत्वाभर्तात्वाऽधिगमिष्यति ।।6.33.31।।
निर्जित्य जितक्रोधस्त्वामचिन्तपराक्रमः। रावणं समरे हत्वा भर्ता त्वाऽधिगमिष्यति॥
Verse 32
विक्रमिष्यतिरक्षस्सुभर्तातेसहलक्ष्मणः ।यथाशत्रुषुशत्रुघ्नोविष्णुनासहवासवः ।।।।
ते सुभर्ता लक्ष्मणसहितो राक्षसेषु विक्रमं प्रदर्शयिष्यति। यथा शत्रुघ्नो वासवो विष्णुना सह शत्रून् प्रति पराक्रमं चकार॥
Verse 33
हिरामस्यक्षिप्रमङ्कागतांसतीम् ।अहंद्रक्ष्यामिसिद्धार्धांत्वांशत्रौविनिपातिते ।।।।
क्षिप्रमेव अहं त्वां रामस्याङ्कगतां सतीं द्रक्ष्यामि। शत्रौ विनिपातिते सिद्धार्थां त्वां पश्यामि॥
Verse 34
अश्रूण्यानन्दजानित्वंवर्तयिष्यसिशोभने ।समागम्यपरिष्वज्यतस्योरसिमहोरसः ।।।।
अश्रूण्य् आनन्दजानी त्वं वर्तयिष्यसि शोभने । समागम्य परिष्वज्य तस्योरसि महोरसः ॥
Verse 35
अचिरान्मोक्ष्यतेसीते देवितेजघनंगताम् ।धृतामेताम्बहून्मासान्वेणींरामोमहाबलः ।।।।
अचिरान् मोक्ष्यते सीते देवि ते जघनं गताम् । धृताम् एतां बहून् मासान् वेणीं रामो महाबलः ॥
Verse 36
तस्यदृष्टवामुखंदेवी पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ।मोक्ष्यसेशोकजंवारिनिर्मोकमिवपन्नगी ।।।।
तस्य दृष्ट्वा मुखं देवि पूर्णचन्द्रमिवोदितम् । मोक्ष्यसे शोकजं वारि निर्मोकमिव पन्नगी ॥
Verse 37
रावणंसमरेहत्वानचिराद्धेवी: मैथिली: ।त्वयासमग्रःप्रिययासुखार्होलप्स्यतेसुखम् ।।।।
रावणं समरे हत्वा नचिराद् देवि मैथिली । त्वया समग्रः प्रियया सुखार्हो लप्स्यते सुखम् ॥
Verse 38
समागतात्वंवीर्येणमोदिष्यसिमहात्मना ।सुवर्षेणसमायुक्तायथासस्येनमेदिनी ।।।।
समागते तस्मिन् महात्मनि वीर्येण त्वं प्रमोदिष्यसि। सुवृष्ट्या समन्विता मेदिनी यथा सस्यैः प्रहृष्यति॥
Verse 39
गिरिवरमभितोऽनुवर्तमानोहयइवमण्डलमाशुयःकरोति ।तमिहशरणमभ्युपैहिदेवंदिवसकरंप्रभवोह्ययंप्रजानाम् ।।।।
गिरिवरमभितोऽनुवर्तमानो हय इव मण्डलमाशु यः करोति। तमिह शरणमभ्युपैहि देवं दिवसकरं, प्रभवो ह्ययं प्रजानाम्॥
Frequently Asked Questions
The sarga addresses captivity ethics and psychological survival: Sītā’s despair is met by Saramā’s compassionate intervention, which combines emotional care with truthful intelligence—an act of moral agency by a rākṣasī operating under Rāvaṇa’s regime.
Dharma is portrayed as protective order rather than mere power: Rāma’s righteousness is framed as an active safeguard for allies, while Sītā is guided toward steadiness through assurance, discernment about threats, and a final gesture of śaraṇāgati (refuge) in the Sun as cosmic regulator.
Key landmarks include the ocean crossing and Rāma’s encampment on the southern seashore, contrasted with Laṅkā’s internal royal road and war infrastructure (drums, chariots, elephants), culminating in the cultural-religious invocation of Divasakara (the Sun) as a refuge.