Yuddha Kanda Sarga 32 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 3244 Verses

Sarga 32

सीताविलापः (Sītā’s Lament over the Illusory Head and Bow)

युद्धकाण्ड

अस्मिन् सर्गे द्वौ प्रवाहौ समन्वितौ दृश्येते—(१) अशोकवाटिकायां सीतायाः तीव्रशोकविलापः, (२) रावणस्य मन्त्रपरिषद्-युद्धविचारप्रवृत्तिः। रावणेन मायया प्रदर्शितं रामस्य शिरः छिन्नमिव तथा तस्य प्रसिद्धं धनुः च दृष्ट्वा सीता नेत्रवर्णकेशकुञ्चितादि-लक्षणैः परिचिनोति, चूडामणि-संबन्धं स्मरति, मूर्च्छिता पतति, ततः दीर्घं विलपितुम् आरभते। तस्याः वाणी दोषारोपणेन (विशेषतः कैकेयीं प्रति), आत्मगर्हणेन, तथा कालस्य बुद्धिनाशकत्व-रक्षणभङ्गकारित्वादि-तत्त्वचिन्तनेन च परिवर्तते। नीतिशास्त्रविद् आपद्विनिवारकश्च रामोऽपि मृत्युवशं गत इति धर्मविरोधमिव दर्शयति; लक्ष्मणस्य एकाकिनः प्रत्यागमने कौसल्यायाः प्रलयतुल्यं शोकं कल्पयति; वीरदेहस्य संस्कारविहीनत्वेन श्वापदादिभिः भक्षणं सामाजिक-धार्मिकविच्छेद इति शोकं वर्धयति। अन्ते रावणं प्रति याचते—पतिना सह मरणे मां संयोजय इति। रावणस्य मन्त्रिभिः सह समागमाय निर्गते सति तत् शिरो धनुश्च अदृश्येते—मायाप्रपञ्चस्य बलात्कृत-प्रयोजनस्य च प्रकाशः। ततः शासनप्रवृत्तिः—प्रहरी प्रहस्तस्य आगमनं निवेदयति; रावणो मन्त्रिणः समाहूय, कारणं न प्रकाशयन् भेरीवाद्यैः सेनासमाह्वानं आज्ञापयति, रामविरुद्धं कर्तव्यविषये औपचारिकं मन्त्रविचारं प्रारभते।

Shlokas

Verse 1

सासीतातच्छिरोदृष्टवातच्चकार्मुकमुत्तमम् ।सुग्रीवप्रतिसंपर्गमाख्यातंचहनूमता ।।6.32.1।।नयनेमुखवर्णंचभर्तुस्तत्सदृशंमुखम् ।केशान् केशान्तदेशंचतंचचूडामणिंशुभम् ।।6.32.2।।एतैस्सर्वेरभिज्ञानैरभिज्ञायसुदुःखिता ।निजगर्हेचकैकेयींक्रोशन्तीकुररीयथा ।।6.32.3।।

सा सीता तच्छिरो दृष्ट्वा तच्चोत्तमं कार्मुकं च, हनूमता आख्यातं सुग्रीवप्रतिसंपर्गं स्मरन्ती; भर्तुः सदृशे नयने मुखवर्णं च मुखं च, केशान् केशान्तदेशं च, शुभं चूडामणिं च निरीक्ष्य— एतैः सर्वैरभिज्ञानैः अभिज्ञाय सुदुःखिता, कुररीव क्रोशन्ती कैकेयीं निजगर्हे।

Verse 2

Verse 3

Verse 4

सकामाभवकैकेयीहतोऽयंकुलनन्दनः ।कुलमुत्सादितंसर्वंत्वयाकलहशीलया ।।6.32.4।।

सकामाभव कैकेयि—हतोऽयं कुलनन्दनः; त्वया कलहशीलया सर्वं कुलमुत्सादितम्।

Verse 5

आर्येणकिंतेकैकेयी कृतंरामेणविप्रियम् ।यन्मयाचीरवसनस्त्वयाप्रस्थापितोवनम् ।।6.32.5।।

आर्येण किं ते कैकेयि रामेण विप्रियं कृतम् । यत् मया सह चीरवसनः त्वया वनं प्रस्थापितः ॥

Verse 6

एवमुक्त्वातुवैदेहीवेपमानातपस्विनी ।जगामजगतींबालाछिन्नातुकदळीयथा ।।6.32.6।।

एवमुक्त्वा तु वैदेही वेपमाना तपस्विनी । जगाम जगतीं बाला छिन्ना कदली यथा ॥

Verse 7

सामुहूर्तात्समाश्वास्यप्रतिलभ्यचचेतनाम् ।तच्छिरस्समुपाघ्रायविललासायतेक्षणा ।।6.32.7।।

सामुहूर्तात् समाश्वास्य प्रतिलभ्य च चेतनाम् । तच्छिरः समुपाघ्राय विललासायतॆक्षणा ॥

Verse 8

हाहताऽस्मिमहाबाहो वीरव्रतमनुव्रत ।इमांतेपश्चिमावस्थांगताऽस्मिविधवाकृता ।।6.32.8।।

हाहतास्मि महाबाहो वीरव्रतमनुव्रत । इमां ते पश्चिमावस्थां गतास्मि विधवाकृता ॥

Verse 9

प्रथमंमरणंनार्याभर्तुर्वैगुण्यमुच्यते ।सुवृत्त: स्साधुवृत्तायास्सम्वृत्तस्त्वंममाग्रतः ।।6.32.9।।

प्रथमं मरणं नार्या भर्तुर्वैगुण्यमुच्यते । सुवृत्तः साधुवृत्तायाः संवृत्तस्त्वं ममाग्रतः ॥

Verse 10

दुःखाद्दुःखंप्रपन्नायामग्नायाश्शोकसागरे ।योहिमामुद्यतनिस्त्रातुंसोऽपित्वंविनिपातितः ।।6.32.10।।

अहं शोकसागरे निमग्ना दुःखाद् दुःखं प्रपन्ना; यो हि माम् उद्यतः निस्त्रातुं, सोऽपि त्वं विनिपातितः।

Verse 11

साश्वश्रूर्ममकौसल्यात्वयापुत्रेणराघव: ।वत्सेनेवयथाधेनुर्विवत्सावत्सलाकृता ।।6.32.11।।

हे राघव, मम श्वश्रूः कौसल्या त्वया पुत्रेण वियुक्ता, यथा धेनुः वत्सेन वियुक्ता विवत्सावत्सला भवति, तथा जाता।

Verse 12

आद्दिष्टंदीर्घमायुस्तेयैरचिन्त्यपराक्रम ।अनृतंवचनंतेषामल्पायुरपिराघव ।।6.32.12।।

हे राघव अचिन्त्यपराक्रम, ये त्वे दीर्घमायुः आदिष्टवन्तः तेषां वचनम् अनृतं जातम्; अल्पायुरपि त्वं इव संप्राप्तः।

Verse 13

अथवानश्यतिप्रज्ञाप्राज्ञस्यापिसतस्तव ।पचत्येनंयथाकालोभूतानांप्रभवोऽह्ययम् ।।6.32.13।।

अथवा तवापि सतः प्राज्ञस्य विवेकः कदाचिद् नश्यति; यतः कालो हि भूतानां प्रभवः, स एव यथाकालं कर्मफलानि पचति।

Verse 14

अदृष्टंमृत्युमापन्नःकस्मात्त्वंनयशास्त्रवित् ।व्यसनानामुपायज्ञःकुशलोह्यसिवर्जने ।।6.32.14।।

अदृष्टं मृत्युमापन्नः कस्मात् त्वं नयशास्त्रवित्? व्यसनानामुपायज्ञः कुशलोऽसि च वर्जने।

Verse 15

तथात्वंसम्परिष्वज्यरौद्रयाऽतिनृशंसया ।काळरात्य्राममाच्छिद्यहृतःकमललोचन:।। 6.32.15।।

तथा त्वां सम्परिष्वज्य रौद्रया अतिनृशंसया । कालरात्र्या मामाच्छिद्य हृतः कमललोचनः॥

Verse 16

उपशेषेमहाबाहो: मांविहायतपस्विनीम् ।प्रियामिवसमालशिष्यपृथिवींपुरुषर्षभ ।।6.32.16।।

उपशेषे महाबाहो मां विहाय तपस्विनीम् । प्रियामिव समालिष्य पृथिवीं पुरुषर्षभ॥

Verse 17

अर्चितंसततंयत्तद्गन्धमाल्यैर्मयातव ।इदंतेमप्रतियंवीरधनुःकाञ्चानभूषणम् ।।6.32.17।।

अर्चितं सततं यत्तद् गन्धमाल्यैर्मया तव । इदं तेऽप्रति यं वीर धनुः काञ्चनभूषणम्॥

Verse 18

पित्रादशरथेनत्वंश्वशुरेणममानघ: ।सर्वैश्चपितृभिस्सार्थंनूनंस्वर्गेसमागतः ।।6.32.18।।

अनघ! नूनं त्वं मम श्वशुरेण पित्रा दशरथेन सह सर्वैश्च पितृभिः सार्धं स्वर्गे समागतः।

Verse 19

दिविनक्षत्रभूतस्त्वंमहात्कर्मकृतप्रियम् ।पुण्यंराजर्षिवंशंत्वमात्मनस्समुपेक्षसे ।।6.32.19।।

दिवि नक्षत्रभूतस्त्वं महत्कर्मकृतां प्रियान् पुण्यवतश्च पश्यसि; आत्मनः पुण्यं राजर्षिवंशं च समुपेक्षसे।

Verse 20

किंमांनप्रेक्षसेराजन् किंमांनप्रतिभाषसे ।बालांबाल्येनसम्प्राप्तांभार्यांमांसहचारिणीम् ।।6.32.20।।

राजन्! किं मां न प्रेक्षसे? किं मां न प्रतिभाषसे? बालां बाल्येन सम्प्राप्तां सहचारिणीं भार्यां मां।

Verse 21

संश्रुतंगृह्णतापाणिंचरिष्यामीतियत्त्वया ।स्मरतन्ममकाकुत्स्थनयमामपिदुःखिताम् ।।6.32.21।।

यत्त्वया पाणिं गृह्णता ‘चरिष्यामि’ इति संश्रुतं, तत् स्मर मम काकुत्स्थ; दुःखितां मामपि नय।

Verse 22

कस्मान्मामपहायत्वंगतोगतिमतांवर ।अस्माल्लोकादमुंलोकंत्यक्त्वामामपिदुःखिताम् ।।6.32.22।।

कस्मान्माम् अपहाय त्वं गतः, गतिमतां वर? अस्माल्लोकादमुं लोकं प्राप्य, मां दुःखितामपि त्यक्तवानसि॥

Verse 23

कल्याणैरुचितंयत्तत्परिष्वक्तंमयैवतु ।क्रव्यादैस्तच्छरीरंतेमानंविपरिकृष्यते ।।6.32.23।।

कल्याणैरुचितं यत्तत्, मयैव परिष्वक्तं मानतः; तच्छरीरं तेऽधुना क्रव्यादैः क्रूरैः मानं विपरिकृष्यते॥

Verse 24

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः ।अग्निहोत्रेणसंस्कारंकेनत्वंनतुलप्स्यसे ।।6.32.24।।

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवान् आप्तदक्षिणैः; अग्निहोत्रादिसंस्कारं केन हेतुनाऽद्य न तुलप्स्यसे?॥

Verse 25

प्रव्रज्यामुपपन्नानांत्रयाणामेकमागतम् ।परिप्रक्ष्यतिकौसल्यालक्ष्मणंशोकलालसा ।।6.32.25।।

प्रव्रज्यामुपपन्नानां त्रयाणामेकमागतम्; दृष्ट्वा कौसल्या शोकलालसा लक्ष्मणं परिप्रक्ष्यति॥

Verse 26

सतस्याःपरिपृच्छन्त्यावधंमित्रबलस्यते ।तवचाख्यास्यतेनूनंनिशायांराक्षसैर्वधम् ।।6.32.26।।

सतस्याः परिपृच्छन्त्याः, मित्रबलस्य ते वधम्; तव च नूनं राक्षसैर्निशायां वधमाख्यास्यते॥

Verse 27

सात्वांसुप्तंहतंश्रुत्वामांचरक्षोगृहंगताम् ।हृदयेनविदीर्णेननभविष्यतिराघव ।।6.32.27।।

सा त्वां सुप्तं हतं श्रुत्वा मां च रक्षोगृहं गताम् । हृदयेन विदीर्णेन न भविष्यति राघव ॥

Verse 28

ममहेतोरनार्यायाह्यनर्हःपार्थिवात्म: ।रामस्सागरमुततीर्यसत्त्ववान् गोष्पदेहतः ।।6.32.28।।

मम हेतोरनार्यायाः ह्यनर्हः पार्थिवात्मजः । रामः सागरमुत्तीर्ण्य सत्त्ववान् गोष्पदे हतः ॥

Verse 29

अहंदाशरथेनोढामोहात्स्वकुलपांसनी ।आर्यपुत्रस्यरामस्यभार्यामृत्युरजायत ।।6.32.29।।

अहं दाशरथेनोढा मोहात् स्वकुलपांसनी । आर्यपुत्रस्य रामस्य भार्या मृत्युरजायत ॥

Verse 30

नूनमन्यांमयाजातिंवारितंदानमुत्तमम् ।याहमद्येहशोचामिभार्यासर्वतिथेरपि ।।6.32.30।।

नूनमन्यां मया जातिं वारितं दानमुत्तमम् । याहमद्येह शोचामि भार्या सर्वातिथेरपि ॥

Verse 31

साधुपातयमांक्षिप्रंरामस्योपरिरावण ।समानयपतिंपन्त्याकुरुकल्याणमुत्तमम् ।।6.32.31।।

साधु पातय मां क्षिप्रं रामस्योपरि रावण । समानय पतिं पत्न्या कुरु कल्याणमुत्तमम् ॥

Verse 32

शिरसामेशिरश्चास्यकायंकायेनयोजय ।रावणानुगमिष्यामिगतिंभर्तुर्महात्मनः ।।6.32.32।।

शिरसा मे शिरश्चास्य कायं कायेन योजय । रावणानुगमिष्यामि गतिं भर्तुर्महात्मनः ॥

Verse 33

इतिसदुःखसन्तप्ताविललापायतेक्षणा ।भर्तुश्शिरोधनुस्तत्रसमीक्ष्यचपुनःपुनः ।।6.32.33।।

इति सा दुःखसन्तप्ता विललापायतेक्षणा । भर्तुः शिरो धनुस्तत्र समीक्ष्य च पुनः पुनः ॥

Verse 34

एवंलालप्यमानायांसीतायांतत्रराक्षसः ।अभिचक्रामभर्तारमनीकस्थःकृताञ्जलिः ।।6.32.34।।

एवं लालप्यमानायां सीतायां तत्र राक्षसः । अभिचक्राम भर्तारम् अनीकस्थः कृताञ्जलिः ॥

Verse 35

विजयस्वार्यपुत्रेतिसोऽभिवाद्यप्रसाद्यच ।न्यवेदयदनुप्राप्तंप्रहस्तंवाहिनीपतिम् ।।6.32.35।।

विजयस्वार्यपुत्रेति सोऽभिवाद्य प्रसाद्य च । न्यवेदयदनुप्राप्तं प्रहस्तं वाहिनीपतिम् ॥

Verse 36

अमात्यैस्सहितस्सर्वैःप्रहस्तस्समुपस्थितः ।तेनदर्शनकामेनवयंप्रस्थापिताःप्रभो ।।6.32.36।।

अमात्यैः सर्वैः सहितः प्रहस्तः समुपस्थितः। तव दर्शनकामेन वयं प्रस्थापिताः प्रभो॥

Verse 37

नूनमस्तिमहाराज राजभावात्क्षमान्वितं ।किञ्चिदात्ययिकंकार्यंतेषांत्वंदर्शनंकुरु ।।6.32.37।।

महाराज! राजभावात् क्षमान्वितं नूनम् किञ्चिद् अत्ययिकं कार्यम्। तेषां त्वं दर्शनं कुरु॥

Verse 38

एतच्छ्रुत्वादशग्रीवोराक्षसप्रतिवेदितम् ।अशोकन्विकांत्यक्त्वामन्त्रिणांदर्शनंययौ ।।6.32.38।।

राक्षसप्रतिवेदितम् एतच्छ्रुत्वा दशग्रीवः। अशोकवनिकां त्यक्त्वा मन्त्रिणां दर्शनं ययौ॥

Verse 39

सतुसर्वंसमर्थ्यैवमन्त्रिभिःकृत्यमात्मनः ।सभांप्रविश्यविदधेविदित्वारामविक्रमम् ।।6.32.39।।

रामविक्रमं विदित्वा स मन्त्रिभिः सह आत्मनः कृत्यं समर्थ्य। सभां प्रविश्य आवश्यकं विधिं विदधे॥

Verse 40

अन्तर्थानंतुतच्छीर्षंतच्चकार्मुकमुत्तमम् ।जगामरावणस्यैवनिर्याणसमनन्तरम् ।।6.32.40।।

रावणस्य निर्याणसमनन्तरम् तच्छीर्षं तु तच्चोत्तमं कार्मुकम्। अन्तर्धानं जगाम॥

Verse 41

राक्षसेन्द्रस्तुतैस्सार्धंमन्त्रिभिर्भीमविक्रमैः ।समर्थयामासतदारामकार्यविनिश्चयम् ।।6.32.41।।

राक्षसेन्द्रः स भीमविक्रमैर्मन्त्रिभिः सह तदा रामकार्यविनिश्चयं सम्यक् समर्थयामास।

Verse 42

अविदूरस्थितान्सर्वान्बलाध्यक्षाहनितैषिणः ।अब्रवीत्कालसदृशोरावणोराक्षसाधिपः ।।6.32.42।।

अविदूरस्थितान् सर्वान् बलाध्यक्षान् हितैषिणश्च कालसदृशो रावणो राक्षसाधिपोऽब्रवीत्।

Verse 43

शीघ्रंभेरीनिनादेनस्फुटंकोणाहतेनमे ।समानयध्वंसैन्यानिवक्तव्यंचनकारणम् ।।6.32.43।।

शीघ्रं मे भेरीनिनादेन स्फुटं कोणाहतेन च सैन्यानि समानयध्वं; कारणं च न वक्तव्यम्।

Verse 44

ततस्तथेतिप्रतिगृह्यतद्वचोबलाधिपास्तेमहदात्मनोबलम् ।समानयंश्चैवसमागमंचतेन्यवेदयन्भर्तरियुद्धकाङ्क्षिणि ।।6.32.44।।

ततः ‘तथेति’ तद्वचः प्रतिगृह्य ते बलाधिपा महदात्मनो बलं समानीय समागमं च युद्धकाङ्क्षिणि भर्तरि न्यवेदयन्।

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is a coercive illusion: presenting Sītā with a false sign of Rāma’s death to break her resolve. Ethically, it contrasts psychological warfare and deception with Sītā’s steadfast marital fidelity and grief-bound reasoning, showing how adharma attempts to weaponize despair.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Sītā’s lament frames kāla (time) as a force that can overwhelm prudence and even diffuse the wisdom of the learned, while still affirming moral bonds and duty. The sarga teaches how grief can coexist with ethical clarity: her accusations, self-critique, and concern for Kausalyā map the human cost of political decisions.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

The Aśoka grove (Aśoka-vatikā) functions as a captivity-space and psychological theatre within Laṅkā, while the sabhā (assembly hall) marks Rāvaṇa’s shift from private coercion to public statecraft. Cultural markers include funerary-saṃskāra expectations, the cūḍāmaṇi as an auspicious identity-token, and drum-based military mobilization (bhērī-nināda).