Sarga 30
शार्दूलचरवृत्तान्तः (Saardula’s Spy-Report on Rama’s Camp and the Vanara Host)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे लङ्कायाः चराः निवेदयन्ति यत् राघवः सुवेलपर्वते अचलसैन्येन सह न्यवसत्। तदाकर्ण्य रावणः क्षणमात्रं विचलितः सन् स्वचरं शार्दूलं पृच्छति; तस्य भयचिह्नितं रूपमेव वानराणां सुदृढरक्षणस्य प्रमाणं भवति। शार्दूलः स्वग्रहणवृत्तान्तं कथयति—शीघ्रमेव परिच्छिन्नः, ताडितः, जनसमक्षं परिभ्रमितः, अन्ते च मुक्तः—इति रामशिबिरस्य शिस्तं रक्षणं च प्रकाशयन्। सः पुनः निवेदयति यत् समुद्रे शिलाश्मभिः पूरिते सेतौ कृतसम्पन्ने, रामः लङ्काद्वारे समीपे स्थितः; वानराणां च गरुडव्यूहसदृशीं युद्धव्यवस्थां वर्णयति। शार्दूलः रावणं द्विधा नीतिं प्रति प्रेरयति—सीतां प्रतिदद्यात् वा युद्धं गृह्णीयात्, यावत् रामः प्राकारान् न प्राप्नोति। रावणस्तु दृढं प्रतिजानीते—देवसङ्घैरपि न सीतां दास्यामि—इति, ततः वानरबलस्य संख्या-वंश-पराक्रमविवरणं पृच्छति। शार्दूलः सुग्रीवं जाम्बवन्तं हनूमन्तं नीलं अङ्गदं मैन्दं द्विविदं चान्यान् बहून् प्रमुखान् गणयति, बहूनां दिव्यवंशसम्भवमपि सूचयति, वानरसेनायाः महत्त्वं च दर्शयति—दशकोटिप्रमाणं बलम् इति। अवशिष्टविवरणं तु विस्तीर्णत्वात् निवेदयितुमशक्यमिति समापयन्, अयं सर्गः रणनीतिसूचीं तथा धर्म-मानसचित्रं च निर्माति—शिस्तबद्धा रामसहायसेना, हठी रावणराजता च।
Shlokas
Verse 1
ततस्तमक्षोभ्यबलंलङ्काधिपतयेचराः ।सुवेलेराघवंशैलेनिविष्टंप्रत्यवेदयन् ।।6.30.1।।
राक्षसाः कथं रावणं प्रति स्निग्धा भक्त्या समन्विताः, तस्य तेजसा च वशीकृताः; लङ्कायाः परा समृद्धिः, सागरस्य च भीमत्वं यथावत् कथयामि।
Verse 2
चाराणांरावणश्श्रुत्वाप्राप्तंरामंमहाबलम् ।जातोद्वेगोऽभवत्किञ्चिच्छार्दूलंवाक्यमब्रवीत् ।।6.30.2।।
चारैः श्रुत्वा महाबलं रामं प्राप्तं महाबलैः सह, रावणः किञ्चिदुद्विग्नोऽभवत्; शार्दूलं प्रति वाक्यमब्रवीत्।
Verse 3
अयथावच्चतेवर्णोदीनश्चासिनिशाचर ।नासिकच्चिदमित्राणांक्रुद्धानांवशमागतः ।।6.30.3।।
अयथावत् ते वर्णो दीनश्चासि निशाचर। नासि कच्चिद् अमित्राणां क्रुद्धानां वशमागतः॥
Verse 4
इतितेनानुशिष्टस्तुवाचंमन्दमुदीरयत् ।तदाराक्षसशार्दूलंशार्दूलोभयविह्वलः ।।6.30.4।।
इति तेनानुशिष्टस्तु वाचं मन्दमुदीरयत्। तदा शार्दूलो भयविह्वलः राक्षसशार्दूलं प्रति॥
Verse 5
नतेचारयितुंशक्याराजन्वानरपुङ्गवाः ।विक्रान्ताबलवन्तश्चराघवेणचरक्षिताः ।।6.30.5।।
न ते चारयितुं शक्या राजन् वानरपुङ्गवाः। विक्रान्ता बलवन्तश्च राघवेण च रक्षिताः॥
Verse 6
नापिसम्भाषितुंशक्यास्सम्प्रश्नोऽत्रनलभ्यते ।सर्वतोरक्ष्यतेपन्थावानरैःपर्वतोपमै ।।6.30.6।।
नापि तैः सह सम्भाषणं शक्यं, न चात्र कश्चित् सम्प्रश्नः साध्यते। सर्वतः पन्थाः पर्वतोपमैः वानरैः परिरक्षितः॥
Verse 7
प्रविष्टमात्रेज्ञातोऽहंबलेतस्मिन्नचारिते ।बलाद्गृहीतोरक्षोभिर्बहुधाऽस्मिविचालितः ।।6.30.7।।
प्रविष्टमात्रे ज्ञातोऽहं बले तस्मिन्नचारिते । बलाद्गृहीतो रक्षोभिर्बहुधाऽस्मि विचालितः ॥
Verse 8
जानुभिर्मुष्टिभिर्दन्तेस्तलैश्चाभिहतोभृशम् ।परिणीतोऽस्मिहरिभिर्बलवद्भिरमर्षणैः ।।6.30.8।।
जानुभिर्मुष्टिभिर्दन्तैस्तलैश्चाभिहतो भृशम् । परिणीतोऽस्मि हरिभिर्बलवद्भिरमर्षणैः ॥
Verse 9
परिणीयचसर्वत्रनीतोऽहंरामसंसदम् ।रुधिरादिग्धसर्वाङ्गोविह्वलश्चलितेन्द्रियः ।।6.30.9।।
परिणीय च सर्वत्र नीतोऽहं रामसंसदम् । रुधिरादिग्धसर्वाङ्गो विह्वलश्चलितेन्द्रियः ॥
Verse 10
हरिभिर्वध्यमानश्चयाचमानःकृताञ्जलिः ।राघवेणपरित्रातोजीवामीतियदृच्छया ।।6.30.10।।
बलौघस्य विभागं च, वाहनानां च निर्देशं; एवम् उक्त्वा तत्त्ववित् कपिश्रेष्ठः पुनः विस्तरेण कथयामास।
Verse 11
एषशैलैश्शिलाभिश्चपूरयित्वामहार्णवम् ।द्वारमाश्रित्यलङ्कायारामस्तिष्ठतिसायुधः ।।6.30.11।।
शैलैः शिलाभिश्च महार्णवं पूरयित्वा, लङ्कायाः द्वारमाश्रित्य रामः सायुधः तिष्ठति।
Verse 12
गरुडव्यूहमास्थायसर्वतोहरिभिर्वृतः ।मांविसृज्यमहातेजालङ्कामेवाभिवर्तते ।।6.30.12।।
गरुडव्यूहं समास्थाय, सर्वतो हरिभिर्वृतः; मां विसृज्य महातेजाः लङ्कामेवाभिवर्तते।
Verse 13
पुराप्राकारमायातिक्षिप्रमेकतरंकुरु ।सीतांवास्मैप्रयच्छाशुयुद्धंवाप्रदीयताम् ।।6.30.13।।
प्राकारं प्राप्नुयात् पूर्वं शीघ्रमेकतरं कुरु। सीतां तस्मै समर्पयाशु, अथवा युद्धं प्रदीयताम्॥
Verse 14
मनसातंतदाप्रेक्ष्यतच्छ्रुत्वाराक्षसाधिपः ।शार्दूलंसुमहद्वाक्यमथोवाचसरावणः ।।6.30.14।।
तच्छ्रुत्वा मनसा तं च सम्यक् परिगृह्य राक्षसाधिपः। शार्दूलं प्रति रावणः सुमहद्वाक्यमुवाच॥
Verse 15
यदिमांप्रतियुध्येरन्देवगन्धर्वदानवाः ।नैवसीतांप्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ।।6.30.15।।
यदि मां प्रतियुध्येरन् देवगन्धर्वदानवाः। सर्वलोकभयादपि नैव सीतां प्रदास्यामि॥
Verse 16
एवमुक्त्वामहातेजारावणःपुनरब्रवीत् ।चरिताभवतासेनाकेऽत्रशूराःप्लवङ्गमाः ।।6.30.16।।
एवमुक्त्वा महातेजा रावणः पुनरब्रवीत्। चरिताभवता सेना—केऽत्र शूराः प्लवङ्गमाः॥
Verse 17
कीदृशा: किंप्रभा: सौम्यवानरायेदुरासदाः ।कस्यपुत्राश्चपौत्राश्चतत्त्वमाख्याहिराक्षस:।। 6.30.17।।
कीदृशाः किंप्रभाः सौम्य वानरा ये दुरासदाः। कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च तत्त्वमाख्याहि मेऽनघ॥
Verse 18
तथात्रप्रतिपत्स्यामिज्ञात्वातेषांबलाबलम् ।अवश्यंबलसङ् ख्यानंकर्तव्यंयुद्धमिच्छताम् ।।6.30.18।।
तथाहं तेषां बलाबलं सम्यगवगम्यैवात्र यत्कर्तव्यं तत्प्रतिपत्स्ये। युद्धमिच्छतां तु बलसङ्ख्यानस्य परिगणनं नूनमवश्यं कर्तव्यम्॥
Verse 19
अथैवमुक्तश्शार्दूलोरावणेनोत्तमश्चरः ।इदंवचनमारेभेवक्तुंरावणसन्निधौ ।।6.30.19।।
रावणेनैवमुक्तः शार्दूलो नामोत्तमश्चरः रावणसन्निधौ इदं वचनं वक्तुमारभत॥
Verse 20
अथर्क्षरजसःपुत्रोयुधिराजासुदुर्जयः ।गद्गदस्याथपुत्त्रोऽत्रजाम्बवानितिविश्रुतः ।।6.30.20।।
अथ स उवाच—ऋक्षराजसुतो राजा युद्धे सुदुर्जयः। अत्रैव च गद्गदस्य पुत्रो जाम्बवानिति विश्रुतः॥
Verse 21
गद्गदस्यैवपुत्त्रोऽन्योगुरुपुत्र: शतक्रतोः ।कदनंयस्यपुत्रेणकृतमेकेनरक्षसाम् ।।6.30.21।।
गद्गदस्यैव पुत्रोऽन्यः अत्रास्ति—गुरुपुत्रः शतक्रतोश्च। यस्य पुत्रेणैकेन रक्षसां महत्कदनं कृतम्॥
Verse 22
सुषेणश्चापिधर्मात्मापुत्रोधर्मस्यवीर्यवान् ।सौम्यस्सोमात्मजश्चात्रराजन् दधिमुखःकपिः ।।6.30.22।।
अत्र सुषेणोऽपि धर्मात्मा धर्मस्य पुत्रो वीर्यवान्। सौम्यः सोमात्मजश्चात्र राजन् दधिमुखः कपिः॥
Verse 23
सुमुखोदुर्मुखश्चात्रवेगदर्शीचवानरः ।मृत्युर्वानररूपेणनूनंसृष्टस्स्वयम्भुवा ।।6.30.23।।
अत्र सुमुखो दुर्मुखश्चैव वानरो वेगदर्शी च दृश्यते। नूनं स्वयम्भुवा ब्रह्मणा वानररूपेण मृत्युरेव सृष्टः॥
Verse 24
पुत्त्रोहुतवहस्याथनीलस्सेनापतिस्स्वयम् ।अनिलस्यचपुत्त्रोऽत्रहनूमानितिविश्रुतः ।।6.30.24।।
अत्र हुतवहस्य पुत्रो नीलः स्वयमेव सेनापतिः। अत्रैव चानिलस्य पुत्रो हनूमानिति विश्रुतः॥
Verse 25
नप्ताशक्रस्यदुर्धर्षोबलवानङ्गदोयुवा ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौबलिनावश्विसम्भवौ ।।6.30.25।।पुत्त्रावैवस्वतस्यात्रपञ्चकालान्तकोपमाः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.30.26।।दशवानरकोट्यश्चशूराणांयुद्धकाङ्क्षिणाम् ।श्रीमतांदेवपुत्त्राणांशेषंनाख्यातुमुत्सहे ।।6.30.27।।
शक्रस्य नप्ताऽङ्गदो युवा दुर्धर्षो बलवान्। मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ बलिनावश्विसम्भवौ। वैवस्वतस्यापि पञ्च पुत्रा अत्र—गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनश्च—कालान्तकोपमाः। शूराणां युद्धकाङ्क्षिणां देवपुत्राणां श्रीमतां दश वानरकोट्यः; शेषं वक्तुं नोत्सहे॥
Verse 26
नप्ताशक्रस्यदुर्धर्षोबलवानङ्गदोयुवा ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौबलिनावश्विसम्भवौ ।।6.30.25।।पुत्त्रावैवस्वतस्यात्रपञ्चकालान्तकोपमाः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.30.26।।दशवानरकोट्यश्चशूराणांयुद्धकाङ्क्षिणाम् ।श्रीमतांदेवपुत्त्राणांशेषंनाख्यातुमुत्सहे ।।6.30.27।।
एष दशरथस्य पुत्रो युवा सिंहसंहननः। येन दूषणो निहतः खरश्च त्रिशिराश्च तथा॥
Verse 27
नप्ताशक्रस्यदुर्धर्षोबलवानङ्गदोयुवा ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौबलिनावश्विसम्भवौ ।।6.30.25।।पुत्त्रावैवस्वतस्यात्रपञ्चकालान्तकोपमाः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.30.26।।दशवानरकोट्यश्चशूराणांयुद्धकाङ्क्षिणाम् ।श्रीमतांदेवपुत्त्राणांशेषंनाख्यातुमुत्सहे ।।6.30.27।।
विक्रमेषु रामस्य सदृशो भुवि कश्चन नास्ति। येन विराधो निहतः कबन्धश्चान्तकोपमः॥
Verse 28
पुत्त्रोदशरथस्यैषसिंहसंहनोयुवा ।दूषणोनिहतोयेनखरश्चत्रिशिरास्तथा ।।6.30.28।।
एष दशरथस्य पुत्रो युवा सिंहसंहननः। येन दूषणो निहतः खरश्च त्रिशिराश्च तथा॥
Verse 29
नास्तिरामस्यसदृशोविक्रमेभुविकश्चन ।विराधोनिहतोयेनकबन्धश्चान्तकोपमः ।।6.30.29।।
विक्रमेषु रामस्य सदृशो भुवि कश्चन नास्ति। येन विराधो निहतः कबन्धश्चान्तकोपमः॥
Verse 30
वक्तुंनशक्तोरामस्यनरःकश्चिद्गुणान् क्षितौ ।जनस्थानगतायेनयावन्तोराक्षसाहताः ।।6.30.30।।
रामस्य गुणान् क्षितौ कश्चिन्नरः वक्तुं न शक्तः। ये जनस्थानं प्रति गताः, तान् सर्वान् राक्षसान् येन निहताः॥
Verse 31
लक्ष्मणश्चात्रधर्मात्मामातङ्गानामिवर्षभः ।यस्यबाणपथंप्राप्यनजीवेदपिवासवः ।।6.30.31।।
अत्र धर्मात्मा लक्ष्मणश्च, मातङ्गानामिवर्षभः। यस्य बाणपथं प्राप्य वासवोऽपि न जीवेत्॥
Verse 32
श्वेतोज्योतिर्मुखश्चात्रभास्करस्यात्मसम्भवौ ।वरुणस्यचपुत्त्रोऽन्योःहेमकूटःप्लवङ्गमः ।।6.30.32।।विश्वकर्मसुतोवीरोनलःप्लवगसत्तमः ।विक्रान्तोबलवानत्रवसुपुत्रस्सदुर्धरः ।।6.30.33।।
अत्र श्वेतो ज्योतिर्मुखश्च, भास्करस्यात्मसम्भवौ। वरुणस्य च पुत्रोऽन्यो हेमकूटः प्लवङ्गमः॥
Verse 33
श्वेतोज्योतिर्मुखश्चात्रभास्करस्यात्मसम्भवौ ।वरुणस्यचपुत्त्रोऽन्योःहेमकूटःप्लवङ्गमः ।।6.30.32।।विश्वकर्मसुतोवीरोनलःप्लवगसत्तमः ।विक्रान्तोबलवानत्रवसुपुत्रस्सदुर्धरः ।।6.30.33।।
विश्वकर्मसुतो वीरो नलः प्लवगसत्तमः अत्र। तथा वसुपुत्रः स दुर्धरः विक्रान्तो बलवानपि अत्र॥
Verse 34
राक्षसानांवरिष्ठश्चतवभ्रातावीभीषणः ।प्रतिगृह्यपुरींलङ्कांराघवस्यहितेरतः ।।6.30.34।।
राक्षसानां वरिष्ठस्तव भ्राता विभीषणः । लङ्कां पुरीं प्रतिगृह्य राघवस्य हिते रतः ॥
Verse 35
इतिसर्वंसमाख्यातंतवेदंवानरंबलम् ।सुवेलेऽधिष्ठितंशैलेशेषकार्येभवान्गतिः ।।6.30.35।।
इति सर्वं समाख्यातं तवेदं वानरं बलम् । सुवेलेऽधिष्ठितं शैले शेषकार्ये भवान्गतिः ॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the strategic-ethical ultimatum: before Rāma reaches Laṅkā’s ramparts, either return Sītā or commit to war. Rāvaṇa’s refusal—despite the prospect of cosmic opposition—dramatizes a choice where pride and possession override restorative justice.
The chapter teaches that power without self-correction becomes self-endangering: intelligence reports and counsel can clarify reality, but leadership must be willing to realign with dharma. It also highlights disciplined restraint as strength—Rāma’s camp releases the spy, signaling controlled authority rather than uncontrolled retaliation.
Suvela mountain is marked as the allied encampment and staging ground; Laṅkā’s gateway and ramparts (prākāra/dvāra) define the imminent siege line; the Mahārṇava (ocean) and its rock-and-stone filling allude to the bridgework enabling the invasion corridor.