Sarga 3
लङ्कादुर्गवर्णनम् (Description of Lanka’s Fortifications and Forces)
युद्धकाण्ड
सुग्रीवस्य युक्तिमतं मन्त्रं श्रुत्वा श्रीरामो हनूमन्तं प्रति—शत्रुबलपरिमाणं, दुर्गप्रवेशद्वाराणां संख्या-स्वरूपं, रक्षणोपायान्, राक्षसालयांश्च यथार्थतया निवेदय इति आज्ञापयामास। वाग्विदां श्रेष्ठः हनूमान् क्रमशः दुर्गव्यवस्थां निवेदयितुं प्रतिजज्ञे। स लङ्कां समृद्धां सदा सज्जां च वर्णयामास—रथैः, मदोन्मत्तैः गजैः, असंख्यैः राक्षसैश्च परिपूर्णाम्; विशालैः उच्चैः द्वारैः, धातुनिबद्धकपाटैः, आयसशलाकाभिः दृढैः; शरशिलाप्रक्षेपिणीभिः यन्त्रैः, शतघ्नीप्रहस्तैः सज्जैः रक्षकैश्च सुरक्षिताम्। रत्नचितेन सुवर्णप्राकारैः परिक्षिप्तां, शीतजलपूर्णैः मत्स्य-मकरसंकुलैः गभीरैः परिखाभिः दुर्गमां, यन्त्रैः उद्धृतसेतुभिः प्रवेशं निरुद्धां च सः प्राह। रावणस्य नित्यप्रमादरहितां जागरूकतां, द्वारद्वारं नियतं बलविभागं च निरूप्य, समुद्रलङ्घनं सिद्धं चेत् लङ्काविजयोऽवश्यंभावी इति नीत्यनुमानं ददौ। अन्ते च शुभकाले शीघ्रं सैन्यसमुद्योगं कर्तुम् इति हनूमान् श्रीरामं प्रेरयामास।
Shlokas
Verse 1
सुग्रीवस्यवचश्श्रुत्वाहेतुमत्परमार्थवत् ।प्रतिजग्राहकाकुत्स्थोहनूमन्तमथाब्रवीत् ।।।।
सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परमार्थवत्। प्रतिजग्राह काकुत्स्थो हनूमन्तमथाब्रवीत्॥
Verse 2
तपसासेतुबन्धेनसागरोच्छोषणेनच ।सर्वथासुसमर्थोऽस्मिसागरस्यास्यलङ्घने ।।।।
तपसा वा सेतुबन्धेन वा सागरोच्छोषणेन वा—येन केनापि प्रकारेण—अस्य सागरस्य लङ्घनेऽहं सर्वथा सुसमर्थोऽस्मि।
Verse 3
कतिदुर्गाणिदुर्गायालङ्कायाब्रूहितानिमे ।ज्ञातुमिच्छामितत्सर्वंदर्शनादिववानर ।।।।
कति दुर्गाणि दुर्गायाः लङ्कायाः ब्रूहि तानि मे। ज्ञातुमिच्छामि तत्सर्वं दर्शनादिव वानर॥
Verse 4
बलस्यपरिमाणंचद्वारदुर्गक्रियामपि ।गुप्तिकर्मचलङ्कायारक्षसांसदनानिच ।।।।यथासुखंयथावच्छलङ्कायामसिदृष्टवान् ।सर्वमाचक्ष्वतत्त्वेनसर्वथाकुशलोह्यसि ।।।।
बलस्य परिमाणं च द्वारदुर्गक्रियाम् अपि। लङ्कायाः गुप्तिकर्म च रक्षसां सदनानि च मे ब्रूहि॥
Verse 5
बलस्यपरिमाणंचद्वारदुर्गक्रियामपि । गुप्तिकर्मचलङ्कायारक्षसांसदनानिच ।।6.3.4।।यथासुखंयथावच्छलङ्कायामसिदृष्टवान् ।सर्वमाचक्ष्वतत्त्वेनसर्वथाकुशलोह्यसि ।।6.3.5।।
यथा सुखं यथावत् च लङ्कायाम् असि दृष्टवान्। सर्वम् आचक्ष्व तत्त्वेन सर्वथा कुशलो ह्यसि॥
Verse 6
श्रुत्वारामस्यवचनंहनुमान्मारुतात्मजः ।वाक्यंवाक्यविदांश्रेष्ठोरामंपुनरथाब्रवीत् ।।।।
रामस्य वचनं श्रुत्वा हनुमान् मारुतात्मजः। वाक्यविदां श्रेष्ठः स रामं पुनर् अथाब्रवीत्॥
Verse 7
श्रूयतांसर्वमाख्यास्येदुर्गकर्मविधानतः ।गुप्तापुरीयथालङ्कारक्षिताचयथाबलैः ।।।।
श्रूयतां सर्वम् आख्यास्ये दुर्गकर्मविधानतः। यथा गुप्ता पुरी लङ्का यथा च बलैः रक्षिता॥
Verse 8
राक्षसाश्चयथास्निग्धारावणस्यचतेजसा ।परांसमृद्धिंलङ्कायास्सागरस्यचभीमताम् ।।।।विभागंचबलौघस्यनिर्देशंवाहनस्यच ।एवमुक्त्वाकपिश्रेष्ठःकथयामासतत्त्ववित: ।।।।
राक्षसाः कथं रावणं प्रति स्निग्धा भक्त्या समन्विताः, तस्य तेजसा च वशीकृताः; लङ्कायाः परा समृद्धिः, सागरस्य च भीमत्वं यथावत् कथयामि।
Verse 9
राक्षसाश्चयथास्निग्धारावणस्यचतेजसा ।परांसमृद्धिंलङ्कायास्सागरस्यचभीमताम् ।।6.3.8।।विभागंचबलौघस्यनिर्देशंवाहनस्यच ।एवमुक्त्वाकपिश्रेष्ठःकथयामासतत्त्ववित: ।।6.3.9।।
बलौघस्य विभागं च, वाहनानां च निर्देशं; एवम् उक्त्वा तत्त्ववित् कपिश्रेष्ठः पुनः विस्तरेण कथयामास।
Verse 10
हृष्टप्रमुदितालङ्कामत्तद्विपसमाकुला ।महतीरथसंपूर्णारक्षोगणसमाकुला ।।।।
हृष्टप्रमुदिता लङ्का मत्तद्विपसमाकुला। महती रथसंपूर्णा रक्षोगणसमाकुला॥
Verse 11
दृढबद्धकवाटानिमहापरिघवन्तिच ।द्वाराणिविपुलान्यस्याश्चत्वारिसुमहान्तिच ।।।।
दृढबद्धकवाटानि महापरिघवन्ति च। द्वाराणि विपुलान्यस्याश्चत्वारि सुमहान्ति च॥
Verse 12
तत्रेषूपलयन्त्राणिबलवन्तिमहान्तिच ।आगतंपरसैन्यंतैस्तत्रप्रतिनिवार्यते ।।।।
तत्रेषूपलयन्त्राणि बलवन्ति महान्ति च। आगतं परसैन्यं तैस्तत्र प्रतिनिवार्यते॥
Verse 13
द्वारेषुसंस्कृताभीमाःकालायसमयाश्शिताः ।शतशोरचितावीरैश्शतघ्नयोरक्षसांगणै ।।।।
द्वारेषु तत्र कालायसकृततीक्ष्णाः संस्कृताभीमाः शतघ्नयः शतशः स्थापिता आसन्, रक्षसां वीरगणैः सम्यग् रचिताः।
Verse 14
सौवर्णस्तुमहांस्तस्याःप्राकारोदुष्प्रधर्षणः ।मणीविद्रुमवैदूर्यमुक्ताविरचितान्तरः ।।।।
तस्याः प्राकारः तु महांस् सौवर्णो दुष्प्रधर्षणश्च, मणि-विद्रुम-वैदूर्य-मुक्ताभिः क्वचित् विरचितान्तरः।
Verse 15
सर्वतश्चमहाभीमाश्शीततोयवहाश्शुभाः ।अगाधाग्राहवत्यश्चपरिखामीनसेविता ।।।।
सर्वतः शुभाः महाभीमाः परिखाः शीततोयवहाः, अगाधाः ग्राहवत्यश्च, मीनैः सेविताः आसन्।
Verse 16
द्वारेषुतासांचत्वारस्सङ्क्रमाःपरमायताः ।यन्त्रैरुपेताबहुभिर्महद्भिर्गृहपङ्क्तिभिः ।।।।
तासां द्वारेषु चत्वारः परमायताः सङ्क्रमाः आसन्, बहुभिः महद्भिः यन्त्रैः उपेताः, महतीभिः गृहपङ्क्तिभिः परिवृताः।
Verse 17
त्रायन्तेसङ्क्रमास्तत्रपरसैन्यागतेसति ।यन्त्रैस्तैरवकीर्यन्तेपरिखासुसमन्ततः ।।।।
परसैन्यागते सति तत्र ते सङ्क्रमाः त्रायन्ते; तैः यन्त्रैः परिखासु समन्ततः मार्गाः रवकीर्यन्ते, प्रवेशो निरुद्ध्यते।
Verse 18
एकस्त्वकम्प्योबलवान्सङ्क्रमस्सुमहादृढः ।काञ्चनै र्बहुभिस्स्तम्भैर्वेदिकाभिश्चशोभितः ।।।।
एकः सेतुः अचलः, बलवान्, सुमहादृढः; बहुभिः काञ्चनस्तम्भैः तथा वेदिकाभिश्च सुसज्जितः शोभते स्म।
Verse 19
स्वयंप्रकृतिमापन्नोयुयुत्सूराम रावण: ।उत्थितश्चाप्रमत्तश्चबलानामनुदर्शने ।।।।
राम, रावणः स्वयमेव स्वप्रकृतिम् आपन्नः, युयुत्सुः सन् उत्थितः; अप्रमतः च बलानाम् अनुदर्शने निरतः।
Verse 20
लङ्कापुनर्निरालम्बादेवदुर्गाभयावहा ।नादेयंपार्वतंवान्यंकृत्रिमंचचतुर्विधम् ।।।।
लङ्का पुनः निरालम्बा, देवदुर्गा, भयावहा; नादेयम्, पार्वतम्, वान्यम्, कृत्रिमं च—चतुर्विधं दुर्गरक्षणं तत्र।
Verse 21
स्थितापारेसमुद्रस्यदूरपारस्यराघव ।नौपथोपिश्चनास्त्यत्रनिरादेशश्चसर्वशः ।।।।
राघव, सा समुद्रस्य दूरपारस्थिताऽस्ति; अत्र नौपथोऽपि न विद्यते, सर्वतः निरादेशं च दुर्गमं च।
Verse 22
शैलाग्रेरचितादुर्गासापुरैर्देवपुरोपमा ।वाजिवारणासम्पूर्णालङ्कापरमदुर्जया ।।।।
शैलाग्रे रचिता दुर्गा सा पुरी देवपुरोपमा। वाजिवारणसम्पूर्णा लङ्का परमदुर्जया॥
Verse 23
परिखाश्चशतघ्नयश्चयन्त्राणिविविधानिच ।शोभयन्तिपुरींलङ्कांरावणस्यदुरात्मनः ।।।।
परिखाश्च शतघ्नयश्च यन्त्राणि विविधानि च। शोभयन्ति पुरीं लङ्कां रावणस्य दुरात्मनः॥
Verse 24
अयुतंरक्षसामत्रपूर्वद्वारंसमाश्रितम् ।शूलहस्तादुराधर्षास्सर्वेखङ्गाग्रयोधिनः ।।।।
अयुतं रक्षसामत्र पूर्वद्वारं समाश्रितम्। शूलहस्ताः दुराधर्षाः सर्वे खङ्गाग्रयोधिनः॥
Verse 25
नियुतंरक्षसामत्रदक्षिणद्वारमाश्रितम् ।चतुरङ्गेणसैन्येनयोधास्तत्राप्यनुत्तमाः ।।।।
नियुतं रक्षसामत्र दक्षिणद्वारमाश्रितम्। चतुरङ्गेण सैन्येन योधास्तत्राप्यनुत्तमाः॥
Verse 26
प्रयुतंरक्षसामत्रपश्चिमद्वारमाश्रितम् ।चर्मखङ्गधरास्सर्वेतथासर्वास्त्रकोविदाः ।।।।
पश्चिमद्वारेऽत्र रक्षसां प्रयुतं विन्यस्तम्—सर्वे चर्मखङ्गधराः, सर्वे च नानाशस्त्रप्रयोगे कुशलाः।
Verse 27
न्यर्बुदंरक्षसामत्राप्युत्तरद्वारमाश्रितम् ।रथिनश्चाश्ववाहाश्चकुलपुत्त्रास्सुपूजिताः ।।।।
उत्तरद्वारेऽपि रक्षसां न्यर्बुदं विन्यस्तम्—रथिनश्चाश्ववाहाश्च, कुलपुत्राः सुपूजिताः।
Verse 28
शतशोऽथसहस्राणिमध्यमंस्कन्धमाश्रिताः ।यातुधानादुराधर्षास्साग्रकोटिश्चरक्षसाम् ।।।।
मध्यं स्कन्धमाश्रित्य शतशः सहस्राणि च दुराधर्षा यातुधानाः समवेताः; रक्षसां साग्रकोट्यः संख्याः।
Verse 29
तेमयासङ्क्रमाभग्नाःपरिखाश्चावपूरिताः ।दग्धाचनगरीलङ्काप्राकाराश्चावसादिताः ।।।।बलैकदेशःक्षपितोराक्षसानांमहात्मनाम् ।
ते मया सङ्क्रमाः भग्नाः, परिखाश्चावपूरिताः; लङ्कानगरी दग्धा, प्राकाराश्चावसादिताः। महात्मनां राक्षसानां बलैकदेशः क्षपितः।
Verse 30
येनकेनतुमार्गेणतरामवरुणालयम् ।हतेतिनगरीलङ्कावानरैरवधार्यताम् ।। ।।
येन केन तु मार्गेण वरुणालयं सागरं तराम; वानरैः तीर्णे सति ‘हतेव लङ्का नगरी’ इति निश्चीयताम्।
Verse 31
अङ्गदोद्विविदोमैन्दोजाम्बवान्पनसोऽनलः ।नीलस्सेनापतिश्चेवबलशेषेणकिंतव ।।।।प्लवमानाहिगत्वातांरावणस्यमहापुरीम् ।।।।सपर्वतवनांभित्त्वासखातांचसप्रतोरणाम् ।सप्राकारांसभवनामानयिष्यन्तिराघव ।।।।
अङ्गद-द्विविद-मैन्द-जाम्बवान्-पनस-अनल-नीलसेनापतयः सन्ति; राघव, बलशेषेण तव किं प्रयोजनम्? ते प्लवमानाः रावणस्य महापुरीं गत्वा, सपर्वतवनां सखातां सप्रतोरणां सप्राकारां सभवनां च भित्त्वा, ताम् अवश्यं प्रविशेयुः।
Verse 32
अङ्गदोद्विविदोमैन्दोजाम्बवान्पनसोऽनलः ।नीलस्सेनापतिश्चेवबलशेषेणकिंतव ।।6.3.31।।प्लवमानाहिगत्वातांरावणस्यमहापुरीम् ।।6.3.32।।सपर्वतवनांभित्त्वासखातांचसप्रतोरणाम् ।सप्राकारांसभवनामानयिष्यन्तिराघव ।।6.3.33।।
अङ्गद-द्विविद-मैन्द-जाम्बवान्-पनस-अनल-नीलसेनापतयः सन्ति; राघव, बलशेषेण तव किं प्रयोजनम्? ते प्लवमानाः रावणस्य महापुरीं गत्वा, सपर्वतवनां सखातां सप्रतोरणां सप्राकारां सभवनां च भित्त्वा, ताम् अवश्यं प्रविशेयुः।
Verse 33
अङ्गदोद्विविदोमैन्दोजाम्बवान्पनसोऽनलः ।नीलस्सेनापतिश्चेवबलशेषेणकिंतव ।।6.3.31।।प्लवमानाहिगत्वातांरावणस्यमहापुरीम् ।।6.3.32।।सपर्वतवनांभित्त्वासखातांचसप्रतोरणाम् ।सप्राकारांसभवनामानयिष्यन्तिराघव ।।6.3.33।।
अङ्गद-द्विविद-मैन्द-जाम्बवान्-पनस-अनल-नीलसेनापतयः सन्ति; राघव, बलशेषेण तव किं प्रयोजनम्? ते प्लवमानाः रावणस्य महापुरीं गत्वा, सपर्वतवनां सखातां सप्रतोरणां सप्राकारां सभवनां च भित्त्वा, ताम् अवश्यं प्रविशेयुः।
Verse 34
एवमाज्ञापयक्षिप्रंबलानांसर्वसङ्ग्रहम् ।मुहूर्तेनतुयुक्तेनप्रस्थानमभिरोचय ।।।।
तस्मात् त्वं क्षिप्रम् एव बलानां सर्वसङ्ग्रहम् आज्ञापय। युक्ते शुभे मुहूर्ते प्रस्थानम् अभिरोचय॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rama’s decision to ground warfare in verified intelligence: he formally requests detailed, truthful reconnaissance before committing the army, modeling rājadharma as evidence-based command rather than impulse.
The chapter teaches that dharmic action in crisis requires disciplined speech and accurate knowledge: Hanuman’s truthful, structured report and Rama’s careful inquiry show that moral intent must be paired with strategic clarity.
Lanka is mapped as an island-fortress across the ocean (Varuna’s abode), protected by golden walls, deep moats with crocodiles and fish, engineered movable bridges, and four major gates with massive garrisons—an archetype of a ‘city-as-fort’ in epic military geography.