Yuddha Kanda Sarga 29 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 2930 Verses

Sarga 29

शुकसारणनिग्रहः / Ravana Rebukes Suka and Sārana; Spies Reconnoiter Rama’s Camp

युद्धकाण्ड

अस्मिन् सर्गे चरनीतेः प्रधानः न्यायः—राजसभातः शिबिरपर्यन्तं गुप्तवार्ताप्रवाहः—प्रकाश्यते। शुकस्य निवेदनं श्रुत्वा रावणः वानरसेनासमागमं रामस्य प्रमुखसहायांश्च—रामस्य ‘दक्षिणभुज’ इव लक्ष्मणं, सुग्रीवम्, अङ्गदं, हनूमन्तं, जाम्बवन्तं चान्यान् सेनापतींश्च—वर्णितान्, अन्तः कम्पितोऽपि बहिः क्रुद्धः अभवत्। स शुकसारणौ युद्धपूर्वं शत्रुप्रशंसने दोषयन्, तत् राजनितौ मन्त्रिदोषं भक्तिद्रोहं च मन्यते; दण्डं धमयति, किन्तु पूर्वसेवां स्मृत्वा निगृह्य, वधं विना तौ विसर्जयति। ततः कार्यनीतिं प्रति प्रवृत्तः रावणः महोदरं कुशलचरान् आह्वयितुं नियुङ्क्ते, तान् च रामस्याभिप्रायं, दिनचर्यां, अन्तःपुरुषान् च परीक्षितुं आज्ञापयति। शार्दूलनेतृत्वेन ते छद्मवेषेण सुवेलप्रदेशं गत्वा धर्मात्मना विभीषणेन प्रत्यभिज्ञायन्ते; शार्दूलः गृहीतः। वानराः तान् हन्तुमुद्यताः, किन्तु रामस्य करुणा प्रवर्तते—शार्दूलादीन् मोचयति। ते ताडिताः त्रस्ताश्च लङ्कां प्रत्यागत्य सुवेलसमीपे स्थितां महतीं दुर्जयां च वानरसेनां निवेदयन्ति; एवं दशग्रीवाय रणनीतिमूल्याङ्कनं कृत्वा सर्गः परिसमाप्यते।

Shlokas

Verse 1

शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।।।

शुकवचनं श्रुत्वा हरियूथपान् दृष्ट्वा च—रामसमीपस्थं स्वभ्रातरं विभीषणं, महावीर्यं लक्ष्मणं रामस्य दक्षिणभुजं, भीमविक्रमं सर्ववानरराजं सुग्रीवं, बलिनमङ्गदं, विक्रान्तं हनूमन्तं, दुर्जयं जाम्बवन्तं, तथा सुषेणं कुमुदं नीलं नलं च प्लवगर्षभम्, गजं गवाक्षं शरभं मैन्दं द्विविदं च—रावणः किञ्चिदाविग्नहृदयो जातक्रोधोऽभवत्; कथान्ते च शुकसारणौ वीरौ भर्त्सयामास॥

Verse 2

शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।

इतो गच्छत; रामस्य व्यवसायं परीक्षथ; अस्य मन्त्रिषु चाभ्यन्तरायेषु, प्रीत्या तेन समागतान् च, सम्यक् निरीक्षध्वम्।

Verse 3

ततः बहिर्नित्यचराः निशाचराश्चाराः दशग्रीवमुपस्थिताः; सुवेलगिरेः समीपवासिनं भीमबलं महाबलं सैन्यमिति न्यवेदयन्।

Verse 4

सुषेणं कुमुदं नीलं नलं च प्लवगर्षभम् । गजं गवाक्षं शरभं मैन्दं च द्विविदं तथा ॥

Verse 5

किञ्चिदाविग्नहृदयो जातक्रोधश्च रावणः । भर्त्सयामास तौ वीरौ कथान्ते शुकसारणौ ॥

Verse 6

अधोमुखौतौप्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ ।रोषगद्गदयावाचासंरब्धंपरुषंवचः ।।।।

अधोमुखौ तौ प्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ । रोषगद्गदयावाचा संरब्धं परुषं वचः ॥

Verse 7

नतावत्सदृशंनामसचिवैरुपजीविभिः ।विप्रियंनृपतेर्वक्तुंनिग्रहेप्रग्रहेप्रभोः ।।।।

न तावत्सदृशं नाम सचिवैरुपजीविभिः । विप्रियं नृपतेर्वक्तुं निग्रहे प्रग्रहे प्रभोः ॥

Verse 8

रिपूणांप्रतिकूलानांयुद्धार्थमभिवर्तताम् ।उभाभ्यांसदृशंनामवक्तुमप्रस्तवेस्तवम् ।।।।

रिपूणां प्रतिकूलानां युद्धार्थमभिवर्तताम् । उभाभ्यां सदृशं नाम वक्तुमप्रस्तवे स्तवम् ॥

Verse 9

आचार्यागुरवोवृद्धावृथावांपर्युपासिताः ।सारंयद्राजशास्त्राणामनुजीव्यंनगृह्यते ।।।।

आचार्याः गुरवो वृद्धाश्च वां वृथा पर्युपासिताः; यतो राजशास्त्राणां सारं यदनुजीव्यं तद् न गृह्यते॥

Verse 10

गृहीतोवानविज्ञातोभारोऽज्ञानस्यवाह्यते ।ईदृशै: सचिवैर्युक्तोमूर्खैर्दिष्ट्यधराम्यहम् ।।।।

गृहीतं वा न विज्ञातं, अज्ञानस्य भार एव वह्यते। ईदृशैर्मूर्खैः सचिवैर्युक्तो दिष्ट्या अहं धरामिमां राज्यलक्ष्मीम्॥

Verse 11

किंनुमृत्योर्भयंनास्तिवक्तुंमांपरुषंवचः ।यस्यमेशासतोजिह्वाप्रयच्छतिशुभाशुभम् ।।।।

किं नु मृत्योर्भयं नास्ति, यन्मां परुषं वचो वदथ? यस्य मे शासने जिह्वैव शुभाशुभं प्रयच्छेत्॥

Verse 12

अप्येवदहनंस्पृष्टवावनेतिष्ठन्तिपादपाः ।राजदोषपरामृष्टास्तिष्ठन्तेनापराधिनः ।।।।

अप्येव दहनं स्पृष्ट्वा वने पादपास्तिष्ठन्ति; राजदोषपरामृष्टा नापराधिनस्तु न तिष्ठन्ते॥

Verse 13

हन्यामहंत्विमौपापौशत्रुपक्षप्रशंसकौ ।यदिपूर्वोपकारैस्तुनक्रोधोमृदुतांव्रजेत् ।।।।

हन्यामहं त्विमौ पापौ शत्रुपक्षप्रशंसकौ । यदि पूर्वोपकारैस्तु न क्रोधो मृदुतां व्रजेत् ॥

Verse 14

अपध्वंसतगच्छध्वंसन्निकर्षाद्इतोमम ।नहिवांहन्तुमिच्छामिस्मराम्युपकृतानिवाम् ।।।।हतावेवकृतघ्नौतौमयिस्नेहपराङ्मुखौ ।

अपध्वंसत गच्छध्वं सन्निकर्षादितो मम । न हि वां हन्तुमिच्छामि स्मराम्युपकृतानि वाम् ॥ हतावेव कृतघ्नौ तौ मयि स्नेहपराङ्मुखौ ॥

Verse 15

एवमुक्तौतुसव्रीळौतावुभौशुकसारणौ ।रावणंजयशब्देनप्रतिनन्द्याभिनिस्सृतौ ।।।।

एवमुक्तौ तु सव्रीळौ तावुभौ शुकसारणौ । रावणं जयशब्देन प्रतिनन्द्याभिनिस्सृतौ ॥

Verse 16

अब्रवीत्सदशग्रीव: समीपस्थंमहोदरम् ।उपस्तापयमेशीघ्रंचारान्नीतिविशारदान् ।।।।

अब्रवीत् स दशग्रीवः समीपस्थं महोदरम् । उपस्थापय मे शीघ्रं चारान् नीतिविशारदान् ॥

Verse 17

महोदरस्तथोक्तस्तुशीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ।।।।ततश्चारास्संत्वरिताःप्राप्ताःपार्थिवशासनात् ।उपस्थिताःप्राञ्जलयोवर्धयित्वाजयशिषाः ।।।।

महोदरस् तथोक्तस् तु शीघ्रम् आज्ञापयच् चरान् ॥

Verse 18

महोदरस्तथोक्तस्तुशीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ।।6.29.17।।ततश्चारास्संत्वरिताःप्राप्ताःपार्थिवशासनात् ।उपस्थिताःप्राञ्जलयोवर्धयित्वाजयशिषाः ।।6.29.18।।

ततः पार्थिवशासनात् चाराः संत्वरिताः प्राप्ताः; प्राञ्जलय उपस्थिता जयशिषो वर्धयित्वा तत्रैव तस्थुः।

Verse 19

तानब्रवीत्ततोवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।चारान्प्रत्यायितान् शूरान्भक्तान्विगतसाध्वसान् ।।।।

ततः राक्षसाधिपो रावणः प्रत्यायितान् शूरान् भक्तान् विगतसाध्वसान् चारान् प्रति वाक्यम् अब्रवीत्।

Verse 20

इतोगच्छतरामस्यव्यवसायंपरीक्षथ ।मन्त्रिष्वभ्यन्तरायेऽस्यप्रीत्यातेनसमागताः ।।।।

Verse 21

कथंस्वपितिजागर्तिकिमन्यच्चकरिष्यति ।विज्ञायनिपुणंसर्वमागन्तव्यमशेषतः ।।।।

कथं स्वपिति जागर्ति किम् अन्यच्च करिष्यति; सर्वं निपुणं विज्ञाय अशेषतः आगन्तव्यम्।

Verse 22

चारेणविदितश्शत्रुःपण्डितैर्वसुधाधिपैः ।युद्धेस्वल्पेनयत्नेनसमासाद्यनिरस्यते ।।।।

चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर्वसुधाधिपैः; युद्धे स्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते।

Verse 23

चारास्तुतेतथेत्युक्त्वाप्रहृष्टाराक्षसेश्वरम् ।शार्दूलमग्रतःकृत्वाततश्चक्रुःप्रदक्षिणम् ।।।।

चारास्तु ते तथेत्युक्त्वा प्रहृष्टा राक्षसेश्वरम् । शार्दूलमग्रतः कृत्वा ततश्चक्रुः प्रदक्षिणम् ॥

Verse 24

ततस्तेतंमहात्मानंचाराराक्षससत्तमम् ।कृत्वाप्रदक्षिणंजग्मुर्यत्ररामस्सलक्ष्मणः ।।।।

ततस्तं महात्मानं चाराः राक्षससत्तमम् । कृत्वा प्रदक्षिणं जग्मुर्यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥

Verse 25

तेसुवेलस्यशैलस्यसमीपेरामलक्ष्मणौ ।प्रच्छन्नाददृशुर्गत्वाससुग्रीवविभीषणौ ।।।।

ते सुवेलस्य शैलस्य समीपे रामलक्ष्मणौ । प्रच्छन्ना ददृशुर्गत्वा ससुग्रीवविभीषणौ ॥

Verse 26

प्रेक्षमाणाश्चमूंतांतुबभूवुर्भयविक्लबाः ।तेतुधर्मात्मनादृष्टाराक्षसेन्द्रेणराक्षसा ।।।।

प्रेक्षमाणाश्च तां सेनां बभूवुर्भयविक्लबाः । ते तु धर्मात्मना दृष्टा राक्षसेन्द्रेण राक्षसाः ॥

Verse 27

विभीषणेनतत्रस्थानिगृहीतायदृच्छया ।शार्दूलोग्राहितस्त्वेकःपापोऽयमितिराक्षसः ।।।।

तत्र यदृच्छया स्थितान् राक्षसान् विभीषणो निगृह्य, “अयं पापो राक्षसः” इति घोषेण शार्दूलं तु विशेषतः एकमेव ग्राहितवान्।

Verse 28

मोचितस्सोऽपिरामेणवध्यमानःप्लवङ्गमैः ।अनृशंस्येनरामेणमोचिताराक्षसाःपरे ।।।।

प्लवङ्गमैर्वध्यमानोऽपि स रामेण मोचितः; रामस्य अनृशंस्येन परेऽपि राक्षसाः सर्वे विमोचिताः।

Verse 29

वानरैरर्दितास्तेतुविक्रान्तैर्लघुविक्रमैः ।पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताश्वसन्तोनष्टचेतसः ।।।।

विक्रान्तैर्लघुविक्रमैर्वानरैरर्दितास्ते राक्षसाः पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताः, श्वसन्तो नष्टचेतसः।

Verse 30

ततोदशग्रीवमुपस्थितास्तेचाराबहिर्नित्यचरानिशाचराः ।गिरेस्सुवेलस्यसमीपवासिनंन्यवेदयन्भीमबलंमहाबलाः ।।।।

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

Rāvaṇa weighs punishing ministers who deliver unwelcome intelligence versus acknowledging prior service; later, Rāma faces the wartime choice of executing captured spies or releasing them, choosing compassionate restraint.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The sarga contrasts coercive kingship driven by anger with principled leadership guided by self-control: intelligence is necessary for policy, but the moral quality of command is revealed by how power treats the vulnerable—even enemies.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Suvela mountain functions as the strategic staging zone near which Rāma’s forces are encamped; courtly protocol is also marked through pradakṣiṇā (circumambulation) as a sign of reverence before the spies depart.