Sarga 28
शुकवाक्यं (Śuka’s Report on the Vānara Host) / Śuka Describes the Allied Forces to Rāvaṇa
युद्धकाण्ड
सारणस्य निवेदनानन्तरं शुकः पुनरपि रावणाय व्यवस्थितं गुप्तचरवृत्तान्तं निवेदयति। स वानरसेनां दुरासदां वर्णयति—रूपान्तरकुशलान्, देवतुल्यपराक्रमान्, प्रतिरोधयितुं कठिनान्। ततः प्रमुखान् नायकान् निर्दिशति—मैन्दं द्विविदं च प्रायोऽमरतुल्यौ रणधुरन्धरौ; हनूमन्तं च मारुतात्मजं, समुद्रलङ्घनसमर्थं, रूपविकारिणं, लङ्कायां पूर्वं दूतकार्ये प्रमाणीकृतपराक्रमं, पुच्छदाहादिवृत्तान्तेन प्रसिद्धम्। अनन्तरं मानुषप्रधानौ निरूपयति—रामं इक्ष्वाकुवंशसमुद्भवं अतिरथं, अचलधर्मनिष्ठं, ब्रह्मास्त्रादिभिः लोकभेदिन्या शरविद्यया च समन्वितम्; लक्ष्मणं तु रामस्य दक्षिणहस्तमिव, नीतियुद्धकुशलं, अनिवार्यसहायकम्। रामस्य वामभागे विभीषणः अभिषिक्तराजा रावणविरोधेन स्थित इति च सूचयति। सेनायाः परिमाणं दर्शयितुं शङ्खु-महाशङ्खु-बृन्द-पद्म-खर्व-समुद्र-ओघ-महौघादि संख्याशब्दैः विस्तारं वर्णयन्, अन्ते उपदिशति—एतां ज्वलद्ग्रहसदृशीं महतीं सेनां दृष्ट्वा रावणेन पराजयपरिहारार्थं परमं प्रयत्नं कर्तव्यमिति।
Shlokas
Verse 1
साराणस्यवचश्श्रुत्वारावणंराक्षसाधिपम् ।बलमादिश्यतत्सर्वंशुकोवाक्यमथाब्रवीत् ।।6.28.1।।
सारणस्य वचः श्रुत्वा रावणं राक्षसाधिपम्। बलम् आदिश्य तत् सर्वं शुको वाक्यमथाब्रवीत्॥
Verse 2
स्थितान्पश्यसियानेतान्मत्तानिवमहाद्विपान् ।न्यग्रोधानिवगाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव ।।6.28.2।।एतेदुष्प्रसहाराजन्बलिनःकामरूपिणः ।दैत्यदानवसङ्काशायुद्धेदेवपराक्रमाः ।।6.28.3।।
राजन्, एतान् स्थितान् पश्यसि—मत्तानिव महाद्विपान्; गाङ्गेयान् न्यग्रोधानिव; हैमवतान् सालानिव—दृढान् अचलान् च।
Verse 3
स्थितान्पश्यसियानेतान्मत्तानिवमहाद्विपान् ।न्यग्रोधानिवगाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव ।।6.28.2।।एतेदुष्प्रसहाराजन्बलिनःकामरूपिणः ।दैत्यदानवसङ्काशायुद्धेदेवपराक्रमाः ।।6.28.3।।
एते राजन् दुष्प्रसहाः बलिनः कामरूपिणः; दैत्यदानवसंकाशाः, युद्धे देवपराक्रमाः।
Verse 4
एषांकोटिसहस्राणिनवपञ्चचसप्तच ।तथाशङ्खुसहस्राणितथाबृन्दशतानिच ।।6.28.4।।
एषां वानराणां कोटिसहस्राणि नव पञ्च सप्त च; तथा शङ्कुसहस्राणि, वृन्दशतानि च सन्ति॥
Verse 5
एतेसुग्रीवसचिवाःकिष्किन्धानिलयास्सदा ।हरयोदेवगन्धर्वैरुत्पन्नाःकामरूपिणः ।।6.28.5।।
एते सुग्रीवसचिवाः किष्किन्धानिलयाः सदा। हरयो देवगन्धर्वैरुत्पन्नाः कामरूपिणः॥
Verse 6
यौतौपश्यसितिष्ठन्तौकुमारौदेवरूपिणौ ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौताभ्यांनास्तिसमोयुधि ।।6.28.6।।
यौ तौ पश्यसि तिष्ठन्तौ कुमारौ देवरूपिणौ—मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ; ताभ्यां नास्ति समो युधि॥
Verse 7
ब्राह्मणासममज्ञातावमृतप्राशिनापुभौ ।आशंसेतेयुथालङ्कामेतौमर्दितुमोजसा ।।6.28.7।।
ब्राह्मणासममनुज्ञातावमृतप्राशिनौ उभौ। आशंसेते युथा लङ्कामेतौ मर्दितुमोजसा॥
Verse 8
यंतुपश्यसितिष्टन्तंप्रभिन्नमिवकुञ्जरम् ।योबलात् क्षोभयेत् क्रुद्धस्समुद्रमपिवानरः ।।6.28.8।।एषोऽभिगन्तालङ्कायावैदेह्यास्तवचप्रभो: ।एनंपश्यपुरादृष्टंवानरंपुनरागतम् ।।6.28.9।।
यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम्—यो बलात् क्षोभयेत् क्रुद्धः समुद्रमपि वानरः॥
Verse 9
यंतुपश्यसितिष्टन्तंप्रभिन्नमिवकुञ्जरम् ।योबलात् क्षोभयेत् क्रुद्धस्समुद्रमपिवानरः ।।6.28.8।।एषोऽभिगन्तालङ्कायावैदेह्यास्तवचप्रभो: ।एनंपश्यपुरादृष्टंवानरंपुनरागतम् ।।6.28.9।।
एष एव स वानरः पूर्वं लङ्कामभिगत्य वैदेहीं दृष्ट्वा पुनरागतः। पश्यैनं, प्रभो, पुनरेवागतं वानरम्॥
Verse 10
ज्येष्ठःकेसरिणःपुत्त्रोवातात्मजइतिश्रुतः ।हनूमानितिविख्यातोलङ्घितोयेनसागरः ।।6.28.10।।
ज्येष्ठः केसरिणः पुत्रो वातात्मज इति श्रुतः। हनूमानिति विख्यातो लङ्घितो येन सागरः॥
Verse 11
कामरूपीहरिश्रेष्टोबलरूपसमन्वितः ।अनिवार्यगतिश्चैवयथासततगःप्रभुः ।।6.28.11।।
कामरूपी हरिश्रेष्ठो बलरूपसमन्वितः। अनिवार्यगतिश्चैव यथा सततगः प्रभुः॥
Verse 12
उद्यन्तभास्करंदृष्टवाबालःकिलपिपासितः ।त्रियोजनसहस्रंतुअध्वानमवतीर्यहि ।।6.28.12।।आदित्यमाहरिष्यामिनमेक्षुत्प्रतियास्यति ।इतिसञ्चिन्त्यमनसापुरैषबलदर्पितः ।।6.28.13।।
उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा बालोऽयं किल पिपासितः। त्रियोजनसहस्रं तु अध्वानमवतीर्य हि॥ आदित्यमाहर्तुमिच्छामि न मे क्षुत्प्रतियास्यति। इति सञ्चिन्त्य मनसा पुरैष बलदर्पितः॥
Verse 13
उद्यन्तभास्करंदृष्टवाबालःकिलपिपासितः ।त्रियोजनसहस्रंतुअध्वानमवतीर्यहि ।।6.28.12।।आदित्यमाहरिष्यामिनमेक्षुत्प्रतियास्यति ।इतिसञ्चिन्त्यमनसापुरैषबलदर्पितः ।।6.28.13।।
अनाधृष्यतमं देवं देवर्षिदानवैः अपि। अनासाघैव पतितो भास्करोदयने गिरौ॥
Verse 14
अनाधृष्यतमंदेवमपिदेवर्षिदानवैः ।अनासाघैवपतितोभास्करोदयनेगिरौ ।।6.28.14।।
अनाधृष्यतमं देवं देवर्षिदानवैः अपि। अनासाघैव पतितो भास्करोदयने गिरौ॥
Verse 15
पतितस्यकपेरस्यहनुरेकाशिलातले ।किञ्चिद्भिन्नादृढहनोर्हनूमानेषतेनवै ।।6.28.15।।
पतितस्य कपेरस्य हनुरेका शिलातले। किञ्चिद्भिन्ना दृढहनोर्हनूमान् एष तेन वै॥
Verse 16
सत्यमागमयोगेनममैषविदितोहरिः ।नास्यशक्यंबलंरूपंप्रभावोवाऽपिभाषितम् ।।6.28.16।।
सत्यमागमयोगेन ममैष विदितो हरिः। नास्य शक्यं बलं रूपं प्रभावो वाऽपि भाषितम्॥
Verse 17
एषआशंसतेलङ्कामेकोमर्दितुमोजसा ।येवजाज्वल्यतेऽपौवैधूमकेतुस्तवाद्यवै ।।6.28.17।।लङ्कायांनिहितश्चापिकथंविस्मरसेकपिम् ।
एष आशंसते लङ्कामेको मर्दितुमोजसा। येन जाज्वल्यतेऽपौ वै धूमकेतुस्तवाद्य वै॥ लङ्कायां निहितश्चापि कथं विस्मरसि कपिम्॥
Verse 18
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
एष तेऽनन्तरस्थितः शूरः श्यामलवर्णः पद्मनिभेक्षणः, इक्ष्वाकुवंशस्यातिरथो लोके विख्यातपौरुषः। यस्मिन् धर्मोऽचलः प्रतिष्ठितः, यो धर्मं नातिवर्तते; यो ब्राह्ममस्त्रं वेदान् च वेत्ति, वेदविदां वरः। यो बाणैर्गगनं भिन्द्यात् पर्वतानपि दारयेत्; यस्य क्रोधो मृत्योरिव, पराक्रमः शक्रस्येव। यस्य भार्या सीता जनस्थानात् त्वया हृता—स एष रामो राजन् त्वां योद्धुं समभिवर्तते।
Verse 19
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
राजन्, एष शूरः श्यामः पद्मनिभेक्षणः, लोके विख्यातपौरुषः, इक्ष्वाकूणामतिरथः। यस्मिन् धर्मोऽचलः, यो धर्मं नातिवर्तते; यो वेदान् वेत्ति वेदविदां वरः, यो ब्राह्ममस्त्रं च वेत्ति। यो बाणैर्गगनं भिन्द्यात् पर्वतानपि दारयेत्; यस्य क्रोधो मृत्योरिव, पराक्रमः शक्रस्येव। जनस्थानात् यस्य भार्या सीता त्वया हृता—स एष रामो राजन् त्वां योद्धुं समभिवर्तते।
Verse 20
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
राजन्, एष शूरः श्यामः पद्मनिभेक्षणः, लोके विख्यातपौरुषः, इक्ष्वाकूणामतिरथः। यस्मिन् धर्मोऽचलः, यो धर्मं नातिवर्तते; यो वेदान् वेत्ति वेदविदां वरः, यो ब्राह्ममस्त्रं च वेत्ति। यो बाणैर्गगनं भिन्द्यात् पर्वतानपि दारयेत्; यस्य क्रोधो मृत्योरिव, पराक्रमः शक्रस्येव। जनस्थानात् यस्य भार्या सीता त्वया हृता—स एष रामो राजन् त्वां योद्धुं समभिवर्तते।
Verse 21
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
राजन्, एष शूरः श्यामः पद्मनिभेक्षणः, लोके विख्यातपौरुषः, इक्ष्वाकूणामतिरथः। यस्मिन् धर्मोऽचलः, यो धर्मं नातिवर्तते; यो वेदान् वेत्ति वेदविदां वरः, यो ब्राह्ममस्त्रं च वेत्ति। यो बाणैर्गगनं भिन्द्यात् पर्वतानपि दारयेत्; यस्य क्रोधो मृत्योरिव, पराक्रमः शक्रस्येव। जनस्थानात् यस्य भार्या सीता त्वया हृता—स एष रामो राजन् त्वां योद्धुं समभिवर्तते।
Verse 22
यस्यैषदक्षिणेपार्श्वेशुद्धजाम्बूनदप्रभः ।विशालवक्षास्ताम्राक्षोनीलकुञ्जितमूर्धजः ।।6.28.22।।एषोऽस्यलक्ष्मणोनामभ्राताप्राणसमःप्रियः ।नयेयुद्धेचकुशलस्सर्वशस्त्रभृतंवरः ।।6.28.23।।
यस्य दक्षिणपार्श्वे शुद्धजाम्बूनदप्रभो विशालवक्षास्ताम्राक्षो नीलकुञ्चितमूर्धजः स्थितः॥
Verse 23
यस्यैषदक्षिणेपार्श्वेशुद्धजाम्बूनदप्रभः ।विशालवक्षास्ताम्राक्षोनीलकुञ्जितमूर्धजः ।।6.28.22।।एषोऽस्यलक्ष्मणोनामभ्राताप्राणसमःप्रियः ।नयेयुद्धेचकुशलस्सर्वशस्त्रभृतंवरः ।।6.28.23।।
एषोऽस्य लक्ष्मणो नाम भ्राता प्राणसमः प्रियः। नये युद्धे च कुशलः सर्वशस्त्रभृतां वरः॥
Verse 24
अमर्षीदुर्जयोजेताविक्रान्तोबुद्धिमान् बली ।रामस्यदक्षिणोबाहुर्नित्यंप्राणोबहिश्चरः ।।6.28.24।।
अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान् बली। रामस्य दक्षिणो बाहुर्नित्यं प्राणो बहिश्चर इव॥
Verse 25
नह्येषराघवस्यार्थेजीवितंपरिरक्षति ।एषैवाशंसतेयुद्धेनिहन्तुंसर्वराक्षसान् ।।6.28.25।।
राघवस्य हितार्थं स स्वजीवितमपि न परिरक्षति। युद्धे तु स निश्चयेन सर्वराक्षसान् निहन्तुमेवाशंसते॥
Verse 26
यस्तुसव्यमसौपक्षंरामस्याश्रित्यतिष्ठति ।रक्षोगणपरिक्षिप्तोराजाह्येषविभीषणः ।।6.28.26।।
यस्तु राममाश्रित्य सव्यपार्श्वे तिष्ठति, रक्षोगणैः परिक्षिप्तः—स एव राजा विभीषणः॥
Verse 27
श्रीमताराजराजेनलङ्कायामभिषेचितः ।त्वामेवप्रतिसंरब्दोयुद्धायैषोऽभिवर्तते ।।6.28.27।।
यस्तु राममाश्रित्य सव्यपार्श्वे तिष्ठति, रक्षोगणैः परिक्षिप्तः—स एव राजा विभीषणः॥
Verse 28
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
यं तु पश्यसि मध्ये तिष्ठन्तं गिरिमिवाचलम्। स सर्वशाखामृगेन्द्राणां भर्ता अमितौजाः॥
Verse 29
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
तेजसा यशसा बुद्ध्या ज्ञानेनाभिजनेन च। यः कपीनतिबभ्राज हिमवानिव पर्वतान्॥
Verse 30
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
यः किष्किन्धां समध्यास्ते गुहां सगहनद्रुमाम्। दुर्गां पर्वतदुर्गस्थां प्रधानैः सह यूथपैः॥
Verse 31
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
यस्यैषा काञ्चनी माला शोभिते शतपुष्करा। कान्ता देवमनुष्याणां यस्यां लक्ष्मी प्रतिष्ठिता॥
Verse 32
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
एतां च मालां तारां च कपिराज्यं च शाश्वतम्। सुग्रीवो वालिनं हत्वा रामेण प्रतिपादितः॥
Verse 33
शतंशतसहस्राणांकोटिमाहुर्मनीषिणः ।शतंकोटिसहस्राणांशङ्कु: इत्यभिधीयते ।।6.28.33।।
शतं शतसहस्राणां कोटिमाहुर्मनीषिणः। शतं कोटिसहस्राणां शङ्कुरित्यभिधीयते॥
Verse 34
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
शतं शङ्कुसहस्राणां महाशङ्कुरिति स्मृतः॥
Verse 35
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
महाशङ्कूनां सहस्राणां शतसंख्यं यद् गणितं, तदिह ‘बृन्दम्’ इति कथ्यते। बृन्दसहस्राणां शतसंख्यं पुनः ‘महावृन्दम्’ इति स्मृतम्॥
Verse 36
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
महाबृन्दानां सहस्राणां शतसंख्यं यद् गणितं, तदिह ‘पद्मम्’ इति उच्यते। पद्मसहस्राणां शतसंख्यं पुनः ‘महापद्मम्’ इति स्मृतम्॥
Verse 37
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
महापद्मानां सहस्राणां शतसंख्यं यद् गणितं, तदिह ‘खर्वम्’ इति उच्यते। खर्वसहस्राणां शतसंख्यं पुनः ‘महाखर्वम्’ इति कथ्यते॥
Verse 38
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
महाखर्वसहस्राणां शतसंख्यं ‘समुद्रः’ इति अभिधीयते। समुद्रसहस्राणां शतसंख्यं ‘ओघः’ इति कथ्यते। ओघसहस्राणां शतसंख्यं ‘महौघः’ इति विश्रुतः॥
Verse 39
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
एवं कोटिसहस्रैः शङ्कूनां च शतेन च, महाशङ्कुसहस्रैः तथा बृन्दशतेन च, महाबृन्दसहस्रैः तथा पद्मशतेन च, महापद्मसहस्रैः तथा खर्वशतेन च, समुद्रेण च तेनैव महौघेन तथैव च—एष कोटिमहौघेन समुद्रसदृशेन च विभीषणेन सचिवैः राक्षसैः परिवारितः। सुग्रीवो वानरेन्द्रस् त्वां युद्धार्थम् अनुवर्तते, महाबलवृतो नित्यं महाबलपराक्रमः॥
Verse 40
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
एवं कोटिसहस्रैः शङ्कूनां च शतेन च, महाशङ्कुसहस्रैः तथा बृन्दशतेन च, महाबृन्दसहस्रैः तथा पद्मशतेन च, महापद्मसहस्रैः तथा खर्वशतेन च, समुद्रेण च तेनैव महौघेन तथैव च—एष कोटिमहौघेन समुद्रसदृशेन च विभीषणेन सचिवैः राक्षसैः परिवारितः। सुग्रीवो वानरेन्द्रस् त्वां युद्धार्थम् अनुवर्तते, महाबलवृतो नित्यं महाबलपराक्रमः॥
Verse 41
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
एवं कोटिसहस्रैः शङ्कूनां च शतेन च, महाशङ्कुसहस्रैः तथा बृन्दशतेन च, महाबृन्दसहस्रैः तथा पद्मशतेन च, महापद्मसहस्रैः तथा खर्वशतेन च, समुद्रेण च तेनैव महौघेन तथैव च—एष कोटिमहौघेन समुद्रसदृशेन च विभीषणेन सचिवैः राक्षसैः परिवारितः। सुग्रीवो वानरेन्द्रस् त्वां युद्धार्थम् अनुवर्तते, महाबलवृतो नित्यं महाबलपराक्रमः॥
Verse 42
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
एवं कोटिसहस्रैः शङ्कूनां च शतेन च, महाशङ्कुसहस्रैः तथा बृन्दशतेन च, महाबृन्दसहस्रैः तथा पद्मशतेन च, महापद्मसहस्रैः तथा खर्वशतेन च, समुद्रेण च तेनैव महौघेन तथैव च—एष कोटिमहौघेन समुद्रसदृशेन च विभीषणेन सचिवैः राक्षसैः परिवारितः। सुग्रीवो वानरेन्द्रस् त्वां युद्धार्थम् अनुवर्तते, महाबलवृतो नित्यं महाबलपराक्रमः॥
Verse 43
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
एवं कोटिसहस्रैः शङ्कूनां च शतेन च, महाशङ्कुसहस्रैः तथा बृन्दशतेन च, महाबृन्दसहस्रैः तथा पद्मशतेन च, महापद्मसहस्रैः तथा खर्वशतेन च, समुद्रेण च तेनैव महौघेन तथैव च—एष कोटिमहौघेन समुद्रसदृशेन च विभीषणेन सचिवैः राक्षसैः परिवारितः। सुग्रीवो वानरेन्द्रस् त्वां युद्धार्थम् अनुवर्तते, महाबलवृतो नित्यं महाबलपराक्रमः॥
Verse 44
इमांमहाराजसमीक्ष्यवाहिनीमुपस्थितांप्रज्वलितग्रहोपमाम् ।ततःप्रयत्नःपरमोविधीयतांयथाजयस्स्यान्नपरैःपराजयः ।।6.28.44।।
महाराज, एतां समुपस्थितां प्रज्वलितग्रहोपमां वाहिनीं सम्यक् समीक्ष्य, अद्य परमः प्रयत्नो विधीयताम्—यथा अस्माकं जयः स्यात्, न तु परैः पराजयः।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is counsel-as-warning: Śuka urges Rāvaṇa to interpret reconnaissance truthfully and respond with disciplined effort rather than pride. The ethical tension lies in whether a ruler will accept accurate intelligence and dharmic consequences, or continue adharma despite clear indicators of impending defeat.
Power must be evaluated through both capability and moral alignment: the sarga frames dharma as a stabilizing force (Rāma’s non-transgression) and portrays adharma as strategically self-destructive. It also models responsible speech—precise identification, evidence (Hanumān’s prior mission), and proportional urgency in advising a king.
Key landmarks include Laṅkā as the contested polity, Kiṣkindhā as Sugrīva’s stronghold, Janasthāna as the site linked to Sītā’s abduction narrative, and the Ocean as the boundary crossed by Hanumān—each functioning as a map-node for alliance, transgression, and military approach.