Sarga 26
वानरमुख्य-परिचयः (Catalogue of Principal Vānara Leaders)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् षड्विंशे सर्गे लङ्कायां गुप्तचर-संवादरूपेण सम्यग् बुद्ध्युपदेशः प्रकाशते। सारणः हितं सत्यं च वचनं निवेदयति; किन्तु रावणः दर्पेण प्रत्याख्याय सीतां न दास्यामि इति, लोकपाल-विरोधेऽपि, दृढं प्रतिजानाति। ततः प्रत्यक्षं बलपरिमाणं ज्ञातुम् इच्छन् रावणः शुक-सारणाभ्यां सह श्वेत-प्रासादस्योपरि आरुरोह, समुद्रतीर-प्रदेशे विस्तीर्णं वानर-सैन्यं ददर्श। अनन्तप्रायं बलं दृष्ट्वा स सारणं पप्रच्छ—के वानरेषु प्रमुखाः, सुग्रीवस्य के मन्त्रिणः, के च भयङ्कराः सेनानायकाः। सारणस्तु क्रमशः “शत्रु-व्यूह-परिचय” इव नाम-रूप-बल-लक्षणैः प्रमुखान् नायकान् निर्दिशति—सुग्रीवस्य सेनाग्रे नीलः; वालिसुतोऽङ्गदः युवराजः स्वयमेव समराह्वानं कुर्वन्; सेतु-कार्यार्थे प्रसिद्धो नलः; तथा श्वेतः कुमुदो रम्भः शरभः पनसः विनतः क्रोधनः गवयश्च। एतेषां देह-प्रमाणं, निवास-गिरि-सम्बन्धं, स्वस्व-गणसंख्यां, लङ्कां प्रति तीव्रं रोषं च वर्णयन् सारणः रावणस्य मनसि भय-चिन्तां जनयति। अयं सर्गः काव्य-रमणीयतया सह राजधर्म-नीतिसहितं शत्रुबल-परिमर्शं सम्यक् दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
तद्वचःपथ्यमक्लीबंसारणेनाभिभाषितम् ।निशम्यरावणोराजाप्रत्यभाषतसारणम् ।।।।
तद्वचः पथ्यमक्लीबं सारणेनाभिभाषितम् । निशम्य रावणो राजा प्रत्यभाषत सारणम् ॥
Verse 2
यदिमामभियुञ्जीरन्देवगन्धर्वदानवाः ।नैवसीतांप्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ।।।।
यदि मां देवगन्धर्वदानवाः समागताः अभियुञ्जीरन्, तथापि सर्वलोकभयादपि सीतां नैव प्रदास्यामि॥
Verse 3
त्वंतुसौम्यपरित्रस्तोहरिभिर्निर्जितोभृशम् ।प्रतिप्रदानमद्यैवसीतायास्साधुमन्यसे ।।।।
त्वं तु सौम्य, हरिभिर्भृशं निर्जितः परित्रस्तश्च; सीतायाः प्रतिप्रदानम् अद्यैव साधु इति मन्यसे।
Verse 4
कोहिनामसपत्नोमांसमरेजेतुमर्हति ।इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।।।।आरुरोहततश्रशीमान् प्रासादंहिमपाण्डुरम् ।बहुतालसमुत्सेधंरावणोऽथदिदृक्ष्या ।।।।
“को नाम मम सपत्नः समरे मां जेतुमर्हति?” इति परुषं वाक्यमुक्त्वा राक्षसाधिपो रावणः; ततः श्रीमान् हिमपाण्डुरं बहुतालसमुत्सेधं प्रासादं दिदृक्षया आरुरोह।
Verse 5
कोहिनामसपत्नोमांसमरेजेतुमर्हति ।इत्युक्त्वापरुषंवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।।6.26.4।।आरुरोहततश्रशीमान् प्रासादंहिमपाण्डुरम् ।बहुतालसमुत्सेधंरावणोऽथदिदृक्ष्या ।।6.26.5।।
“को हि नाम सपत्नो मां समरे जेतुमर्हति” इति परुषं वाक्यमुक्त्वा राक्षसाधिपः श्रीमान् रावणः; ततः दिदृक्षया हिमपाण्डुरं बहुतालसमुत्सेधं प्रासादमारुरोह।
Verse 6
ताभ्यांचराभ्यांसहितोरावणःक्रोधमूर्छितः ।पश्यमानस्समुद्रंचपर्वतांश्चवनानिच ।।।।ददर्शपृथिवीदेशंसुसम्पूर्णंप्लवङ्गमैः ।
ताभ्यां चराभ्यां सहितो रावणः क्रोधमूर्छितमानसः । समुद्रं पर्वतांश्च वनानि च निरीक्ष्य पृथिवीदेशं ददर्श सुसम्पूर्णं प्लवङ्गमैः ॥
Verse 7
तदपारमसंख्ख्येयंवानराणांमहद्बलं ।अलोक्यरावणोराजापरिपप्रच्छसारणम् ।।।।
तदपारमसंख्येयं वानराणां महद्बलम् । आलोक्य रावणो राजा सारणं परिपप्रच्छ ॥
Verse 8
एषांवानरमुख्यानांकेशूराःकेमहाबलाः ।केपूर्वमभिवर्तन्तेमहोत्साहास्समन्ततः ।।।।
एषां वानरमुख्यानां के शूराः के महाबलाः । के पूर्वमभिवर्तन्ते महोत्साहाः समन्ततः—तन्मे यथाक्रमं ब्रूहि ॥
Verse 9
केषांशृणोतिसुग्रीवःकेवायूथपयूथपाः ।सारणाचक्ष्वतत्त्वेनकेप्रधानाःप्लवङ्गमाः ।।।।
केषां शृणोति सुग्रीवः के वा यूथपयूथपाः । सारण, आचक्ष्व तत्त्वेन के प्रधानाः प्लवङ्गमाः ॥
Verse 10
सारणोराक्षसेन्द्रस्यवचनंपरिपृच्छतः ।आचचक्षेऽथमुख्यज्ञोमुख्यांस्तांस्तुवनौकसः ।।।।
सारणो राक्षसेन्द्रस्य वचनं परिपृच्छतः । आचचक्षेऽथ मुख्यज्ञो मुख्यांस् तांस् तु वनौकसः ॥
Verse 11
एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः ।यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।।।।यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा ।लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।।।।सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ।।।।
एष योऽभिमुखो लङ्कां नर्दंस्तिष्ठति वानरः । यूथपानां सहस्राणां शतेन परिवारितः ॥
Verse 12
एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः ।यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।।6.26.11।।यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा ।लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।।6.26.12।।सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ।।6.26.13।।
यस्य घोषेण महता स प्राकारास तोरणा । लङ्का प्रवेपते सर्वा सशैलवनकानना ॥
Verse 13
एषयोऽभिमुखोलङ्कांनर्दंस्तिष्ठतिवानरः ।यूथपानांसहस्राणांशतेनपरिवारितः ।।6.26.11।।यस्यघोषेणमहतासप्राकारासतोरणा ।लङ्काप्रवेपतेसर्वासशैलवनकानना ।।6.26.12।।सर्वशाखामृगेन्द्रस्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।बलाग्रेतिष्ठतेवीरोनीलोनामैषयूथपः ।।6.26.13।।
सर्वशाखामृगेन्द्रस्य महात्मनः सुग्रीवस्य बलाग्रे नीलो नाम वीरः यूथपः स्थितः।
Verse 14
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।।।
यः वीर्यवान् बाहू प्रगृह्य पादाभ्यां महीम् गच्छति, क्रोधात् लङ्काम् अभिमुखः अभीक्ष्णं विजृम्भते। गिरिशृङ्गप्रतीकाशः पद्मकिञ्जल्कसन्निभः सः अभिसंरब्धः लाङ्गूलं पुनः पुनः स्पोटयति। यस्य लाङ्गूलशब्देन प्रदिशो दश स्वनन्ति—एष वानरराजेन सुग्रीवेण यौवराज्येऽभिषिक्तोऽङ्गदो नाम, त्वां संयुगे आह्वयति।
Verse 15
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
गिरिशृङ्गप्रतीकाशः पद्मकिञ्जल्कसन्निभः सः अभिसंरब्धः लाङ्गूलं पुनः पुनः स्पोटयति।
Verse 16
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
यस्य लाङ्गूलशब्देन प्रदिशो दश स्वनन्ति—एष वानरराजेन सुग्रीवेणाभिषेचितः।
Verse 17
बाहूप्रगृह्ययःपद् भ्यांमहींगच्छतिवीर्यवान् ।लङ्कामभिमुखःक्रोधादभीक्ष्णंचविजृम्भते ।।6.26.14।।गिरिशृङ्गप्रतीकाशःपद्मकिञ्जल्कसन्निभः ।स्पोटयत्यभिसंरब्धोलाङ्गूलंचपुनःपुनः ।।6.26.15।।यस्यलाङ्गूलशब्देनस्वनन्तिप्रदिशोदश ।एषवानरराजेनसुग्रीवेणाभिषेचितः ।।6.26.16।।यौवराज्येऽङ्गदोनामत्वामाह्वयतिसंयुगे ।।6.26.17।।
यौवराज्येऽभिषिक्तोऽङ्गदो नाम त्वां संयुगे आह्वयति।
Verse 18
वालिनस्सदृशःपुत्रस्सुग्रीवस्यसदाप्रियः ।राघवार्थेपराक्रान्तश्शक्रार्थेवरुणोयथा ।।।।
वालिपुत्रः पितृसदृशपराक्रमः सुग्रीवस्य नित्यं प्रियः। राघवकार्ये पराक्रान्तो वरुण इव शक्रार्थे शौर्यमाविष्करोति॥
Verse 19
एतस्यसामतिस्सर्वायद्दृष्टाजनकात्मजा ।हनूमतावेगवताराघवस्यहितैषिणा ।।।।
एतस्यैषा समग्रा मतिः फलिता—यत् जनकात्मजा सीता वेगवता राघवहितैषिणा हनूमता दृष्टा॥
Verse 20
बहूनिवानरेन्द्राणामेषयूथानिवीर्यवान् ।परिगृह्याभियातित्वांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
एष वीर्यवान् वानरेन्द्राणां बहूनि यूथानि परिगृह्य, स्वेनानीकेन त्वां मर्दितुमभियाति॥
Verse 21
अनुवालिसुतस्यापिबलेनमहताऽवृतः ।वीरस्तिष्ठतिसङ्ग्रामेसेतुहेतुरयंनलः ।।।।
अनुवालिसुतस्यापि महता बलेनावृतः, सेतुहेतुरयं नलः वीरः सङ्ग्रामे तिष्ठति॥
Verse 22
येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच ।उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।।।।एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।।।।यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
ये तु हरिपुङ्गवाः क्रोधसमाविष्टाः स्वगात्राणि विष्टभ्य क्ष्वेलयन्ति नदन्ति च; उत्थाय च विजृम्भन्ते ॥
Verse 23
येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच ।उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।।6.26.22।।एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।।6.26.23।।यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.24।।
एते दुष्प्रसहाः घोराः चण्डाः चण्डपराक्रमाः; एषां संख्या अष्टौ शतसहस्राणि, दशकोटिशतानि च इति कथ्यते ॥
Verse 24
येतुविष्टभ्यगात्राणिक्ष्वेलयन्तिनदन्तिच ।उत्थायचविजृम्भन्तेक्रोधेनहरिपुङ्गवाः ।।6.26.22।।एतेदुष्प्रसहाघोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।अष्टौशतसहस्राणिदशकोटिशतानिच ।।6.26.23।।यएनमनुगच्छन्तिवीराश्चन्दनवासिनः ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.24।।
ये वीराः चन्दनवासिनो वानराः एनम् अनुगच्छन्ति; एषः स्वेनैवानीकेन लङ्कां मर्दितुम् आशंसते ॥
Verse 25
श्वेतोरजतसङ्काशश्चपलोभीमविक्रमः ।बुद्धिमान्वानरश्शूरस्त्रिषुलोकेषुविश्रुतः ।।।।तूर्णंसुग्रीवमागम्यपुनर्गच्छतिसत्वरः ।विभजन्वानरींसेनामनीकानिप्रहर्षयन् ।।।।
श्वेतो रजतसङ्काशः चपलो भीमविक्रमः; बुद्धिमान् वानरश्शूरः त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥
Verse 26
श्वेतोरजतसङ्काशश्चपलोभीमविक्रमः ।बुद्धिमान्वानरश्शूरस्त्रिषुलोकेषुविश्रुतः ।।6.26.25।।तूर्णंसुग्रीवमागम्यपुनर्गच्छतिसत्वरः ।विभजन्वानरींसेनामनीकानिप्रहर्षयन् ।।6.26.26।।
सः तूर्णं सुग्रीवम् आगम्य पुनः सत्वरं गच्छति; वानरीं सेनां विभजन् अनीकानि प्रहर्षयन् ॥
Verse 27
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
यः पूर्वं गोमतीतीरे रम्यं पर्वतं पर्येति स्म। स गिरिः ‘सङ्कोचन’ इति नाम्ना ख्यातो नानाशिखरसमन्वितः॥
Verse 28
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
तत्र कुमुदो नाम यूथपः राज्यं प्रशास्ति स्म। स शतसहस्राणां सहस्रं परिकर्षति स्म॥
Verse 29
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
यस्य वानराः बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलाश्रिताः। ताम्रापीतास्सिताश्श्वेताः प्रकीर्णा घोरदर्शनाः॥
Verse 30
यःपुरागोमतीतीरेरम्यंपर्येतिपर्वतम् ।नाम्नासङ्कोचनोनामनानानगयुतोगिरिः ।।6.26.27।।तत्रराज्यंप्रशास्त्येषकुमुदोनामयूथपः ।योऽसौशतसहस्राणिसहस्रंपरिकर्षति ।।6.26.28।।यस्यवालाबहुव्यामादीर्घलाङ्गूलमाश्रिता ।ताम्रापीतास्सीताश्श्वेताःप्रकीर्णाघोरदर्शना ।।6.26.29।।अदीनोरोषणश्चण्डस्सङ्ग्राममभिकाङ् क्षति ।एषोऽप्याशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।6.26.30।।
अदीनो रोषणश्चण्डः सङ्ग्राममभिकाङ्क्षति। एषोऽप्याशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्॥
Verse 31
यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः ।निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।।।।विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् ।राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।।।।शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः ।यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।।।।परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ।
यस्त्वेष सिंहसङ्काशः कपिलो दीर्घलोचनः। निभृतः प्रेक्षते लङ्कां दिधक्षन्निव चक्षुषा॥
Verse 32
यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः ।निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।।6.26.31।।विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् ।राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।।6.26.32।।शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः ।यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।।6.26.33।।परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ।
राजन्, विन्ध्यं कृष्णगिरिं सह्यं सुदर्शनं च पर्वतम्—एतेषु गिरिषु रम्भो नाम यूथपः सततम् अध्यास्ते।
Verse 33
यस्त्वेषसिंहसङ्काशःकपिलोदीर्घलोचनः ।निभृतःप्रेक्षतेलङ्कांदिधक्षन्निवचक्षुषा ।।6.26.31।।विन्ध्यंकृष्णगिरिंसह्यंपर्वतंचसुदर्शनम् ।राजन्सततमध्यास्तेरम्भोनामयूथपः ।।6.26.32।।शतंशतसहास्राणांत्रिंशच्चहरिपुङ्गवाः ।यमेतेवानराश्शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।।6.26.33।।परिवार्यानुगच्छन्तिलङ्कांमर्दितुमोजसा ।
शतंशतसहस्राणां त्रिंशच्च हरिपुङ्गवाः—एते शूराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः वानराः; तं परिवार्य ओजसा लङ्कां मर्दितुम् अनुगच्छन्ति।
Verse 34
यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः ।नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।।।।प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते ।पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।।।।महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् ।राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ।।।।
यस्तु कर्णौ विवृणुते, जृम्भते च पुनः पुनः; स मृत्योर्न संविजते, न च युद्धाद् विधावति।
Verse 35
यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः ।नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।।6.26.34।।प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते ।पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।।6.26.35।।महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् ।राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ।।6.26.36।।
स रोषेण प्रकम्पते, तिर्यक् च पुनर् ईक्षते; लाङ्गूलम् अपि पश्यन् महाबलः चक्ष्वेळते च।
Verse 36
यस्तुकर्णौविवृणुतेजृम्बतेचपुनःपुनः ।नचसंविजतेमृत्योर्नचयुद्धाद्विधावति ।।6.26.34।।प्रकम्पतेचरोषेणतिर्यक्चपुनरीक्षते ।पश्यन् लाङ्गूलमपिचक्ष्वेळतेचमहाबलः ।।6.26.35।।महाजवोवीतभयोरम्यंसाल्वेयपर्वतम् ।राजन्सततमध्यास्तेशरभोनामयूथपः ।।6.26.36।।
राजन्, महाजवो वीतभयश्च शरभो नाम यूथपः रम्यं साल्वेयपर्वतं सततम् अध्यास्ते।
Verse 37
एतस्यबलिनस्सर्वेविहारानामयूथपाः ।राजन् शतसहस्राणिचत्वारिंशस्तथैवच ।।।।
राजन्, एतस्य बलिनः अधीनाः ‘विहार’नामानः सर्वे यूथपाः; तेषां संख्या शतसहस्राणि चत्वारिंशच्चैव।
Verse 38
यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति ।मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।।।।भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् ।घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।।।।एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् ।युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ।।।।
यस्तु मेघ इव महान् आकाशम् आवृत्य तिष्ठति, स वानरवीराणां मध्ये देवानामिव वासवः।
Verse 39
यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति ।मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।।6.26.38।।भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् ।घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।।6.26.39।।एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् ।युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ।।6.26.40।।
यस्य महान् सन्नादो भेरीणामिव श्रूयते, स शाखामृगेन्द्राणां सङ्ग्रामम् अभिकाङ्क्षतां घोषः।
Verse 40
यस्तुमेघइवाकाशंमहानावृत्यतिष्ठति ।मध्येवानरवीराणांसूराणामिववासवः ।।6.26.38।।भेरीणामिवसन्नादोयस्यैषश्रूयतेमहान् ।घोषश्शाखामृगेन्द्राणांसङ्ग्राममभिकाङ्क्षिताम् ।।6.26.39।।एषपर्वतमध्यास्तेपारियात्रमनुत्तमम् ।युद्धेदुष्प्रसहोनित्यंपनसोनामयूथपः ।।6.26.40।।
एष पनसो नाम यूथपः नित्यं युद्धे दुष्प्रसहः, अनुत्तमं पारियात्रपर्वतम् अध्यास्ते।
Verse 41
एनंशतसहस्राणांशतार्धंपर्युपासते ।यूथपायूथपश्रेष्ठंयेषांयूथानिभागशः ।।।।
एनं यूथपश्रेष्ठं शतसहस्राणां शतार्धं पर्युपासते; तेषां यूथानि भागशः सुव्यवस्थितानि तिष्ठन्ति।
Verse 42
यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् ।स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।।।।एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः ।पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।।।।षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ।।।।
यस्तु भीमां प्रवल्गन्तीं तां सेनां तिष्ठति शोभयन्, समुद्रतीरे स्थितः सागरस्य द्वितीय इव सागरः।
Verse 43
यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् ।स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।।6.26.42।।एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः ।पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।।6.26.43।।षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ।।6.26.44।।
एष दर्दरसङ्काशो विनतो नाम यूथपः; स चरन् पर्णासानद्याः उत्तमां नदीं पिबति।
Verse 44
यस्तुभीमांप्रवल्गन्तींचमूंतिष्ठतिशोभयन् ।स्थितांतीरेसमुद्रस्यद्वितीयइवसागरः ।।6.26.42।।एषदर्दरसङ्काशोविनतोनामयूथपः ।पिबंश्चरतिपर्णासांनदीनामुत्तमांनदीम् ।।6.26.43।।षष्टिश्शतसहस्राणिबलमस्यप्लवङ्गमाः ।।6.26.44।।
अस्य बलं षष्टिश्च शतसहस्राणि प्लवङ्गमाः।
Verse 45
त्वामाह्वयतियुद्धायक्रोधनोनामयूधपः ।विक्रान्ताबलवन्तश्चयथायूथानिभागशः ।।।।
त्वां युद्धायाह्वयति क्रोधनो नाम यूधपः; तस्य च यूथानि भागशो विन्यस्तानि, विक्रान्तैर्बलवद्भिश्च वीरैः परिपूर्णानि।
Verse 46
यस्तुगैरिकवर्णाभंवपुःपुष्यतिवानरः ।अवमत्यसदासर्वान्वानरान्बलदर्पितान् ।।।।गवयोनामतेजस्वीत्वांक्रोधादभिवर्तते ।
यः सदा बलदर्पितान् सर्वान् वानरान् अवमत्य, गैरिकवर्णाभं वपुः पुष्यति; स तेजस्वी गवयो नाम वानरः क्रोधात् त्वामभिवर्तते।
Verse 47
एनंशतसहस्राणिसप्ततिःपर्युपासते ।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।।।।
एनं सप्ततिः शतसहस्राणि पर्युपासते; एष च स्वेनैवानीकेन लङ्कां मर्दितुम् आशंसते।
Verse 48
एतेदुष्प्रसहाघोराबलिनःकामरूपिणः ।यूथपायूथपश्रेष्ठामेषांयूथानिभागशः ।।।।
एते यूथपा यूथपश्रेष्ठा दुष्प्रसहा घोराः बलिनः कामरूपिणश्च; एषां यूथानि भागशो विन्यस्तानि।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa’s pivotal action is his explicit refusal to return Sītā, declaring that even universal fear or a combined assault by divine beings will not compel surrender—an ethical stance framed as obstinate pride set against counsel and impending consequences.
The chapter contrasts truthful counsel (satyam–pathyām) with sovereign hubris: accurate intelligence and prudent advice are shown as instruments of rājadharma, while refusal to heed them accelerates self-destruction in political and moral terms.
Laṅkā’s palace vantage point and the coastal theatre of war are foregrounded, alongside named landscapes used for identity-mapping of Vānara polities and routes: Gomatī and Parṇāsā rivers; Vindhya, Kṛṣṇagiri, Sahya, Sudarśana, Sālvēya, and Pāriyātra mountains; and the sandalwood forest (candanavana).